ចំពោះបញ្ហានេះ ជារឿយៗ ប្រជាពលរដ្ឋដែលមានស្ថានភាពទន់ខ្សោយមិនអាចតទល់នឹងជម្លោះនោះ ក៏តែងតែរត់មកទីក្រុងភ្នំពេញដើម្បីសុំដល់រាជរដ្ឋាភិបាលជួយដោះស្រាយ ។
តើកត្តាអ្វីខ្លះដែលបណ្ដាលឲ្យមានបញ្ហាជម្លោះដីធ្លីយ៉ាងដូច្នេះ ?
សូមអញ្ជើញស្ដាប់កិច្ចសម្ភាសន៍អំពីរឿងនេះ ដែលបកស្រាយដោយលោក សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី អតីតបុគ្គលិកអង្គការ UNESCO បច្ចុប្បន្ន ជាសាស្ដ្រាចារ្យសាកលវិទ្យាល័យបញ្ញាសាស្រ្តកម្ពុជា តាមរយៈសំណួររបស់លោក កឹម សុស ។
កឹម សុស ៖ សូមជម្រាបសួរ លោកសាស្រ្ដាចារ្យ សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី ។ ថ្ងៃបោះឆ្នោតជាតិកាន់តែខិតជិតមកដល់បន្តិចម្ដងៗហើយ ។ ធម្មតាពេលបោះឆ្នោតអ៊ីចឹង គឺថាសាធារណជនរំជើបរំជួល ខ្វល់ខ្វាយពីរឿងបោះឆ្នោតហើយ ប៉ុន្តែតាមខ្ញុំសង្កេតមើលទៅឃើញថា ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរខ្វាយខ្វល់អំពីទំនាស់រឿងដី បបួលគ្នាធ្វើបាតុកម្ម ធ្វើដំណើរពីខេត្តមកភ្នំពេញអ៊ីចឹង តើការសង្កេតខ្ញុំហ្នឹង វាត្រឹមត្រូវយ៉ាងម៉េចដែរ ?
សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី ៖ បាទ! ប្រជាជនខ្មែរ ៨០% ជាកសិករនៅជនបទហ្នឹង ត្រូវពឹងដី និងទឹក ដើម្បីប្រកបអាជីវកម្ម ព្រោះស្រុកយើងពាណិជ្ជកម្ម ឧស្សាហកម្មហ្នឹងតូចទេ អ៊ីចឹងរាស្រ្ដភាគច្រើនកសិករ ធ្វើស្រែចម្ការពឹងទឹកភ្លៀងទៀត ហើយពឹងព្រៃធម្មជាតិ ពឹងបឹងធម្មជាតិ ពឹងទន្លេ ពឹងស្ទឹងអីអ៊ីចឹង ទំនប់ដើម្បីរស់រានមានជីវិត ប៉ុន្តែដីសំខាន់ជាងគេ ព្រោះមានដីមានទឹកនៅខាងក្រោម ។
កឹម សុស ៖ ដូច្នេះ ហេតុអីបានជាមានការរំជើបរំជួលខាងដីអី មូលហេតុអីអាហ្នឹង ?
សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី ៖ មូលហេតុខ្ញុំមើលទៅអ៊ីចេះ តាមពិតទៅពី ២០០៤ រដ្ឋបានចេញគោលនយោបាយមួយ គេហៅចតុកោណ គឺគោលការណ៍អភិវឌ្ឍន៍ ហើយរំដោះភាពក្រីក្រ ហើយអភិបាលកិច្ចល្អ គោលការណ៍ល្អណាស់ ។ គោលការណ៍ទី១ នៅជ្រុងលើគេនោះ គឺពង្រឹងវិស័យកសិកម្ម និងកែទម្រង់រឿងដីធ្លី ដាក់ច្បាស់តែម្ដង ខ្ញុំអ្នកបានសហការជាមួយរដ្ឋាភិបាលមកច្រើនឆ្នាំហើយ គឺថា ខ្ញុំត្រេកអរណាស់ឃើញមានគោលនយោបាយហ្នឹង គឺពង្រឹងកសិផលឲ្យបានច្រើន ។
កឹម សុស ៖ ប៉ុន្តែវាយ៉ាងម៉េចទៅ ? វាបង្កើតនូវបញ្ហា ?
សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី ៖ បញ្ហាគឺថា ពង្រឹងបានខ្លះដែរនៅខេត្តមួយចំនួន បានធ្វើស្រែពីរដងអ៊ីចឹង ប៉ុន្តែដល់រឿងកែទម្រង់ដីធ្លី អត់បានធ្វើ ។ ការកែទម្រង់គឺខ្ញុំបានឃើញនៅប្រទេសផ្សេងៗ ដែលគេធ្វើ គឺថាមួយ ជួយរកដីឲ្យកសិករដែលអត់ដីធ្វើស្រែ នោះទីមួយ បងប្អូនណាអត់ត្រូវរកដីជូនគាត់ ។ ឲ្យទទេ ឬជួយក៏បានដែរ ។ ប្រទេសខ្លះរដ្ឋជួល ឬលក់ក្នុងរយៈពេលវែងឲ្យរាស្រ្ដ ។
កឹម សុស ៖ សុំកាត់ប្រសាសន៍បន្តិច ថយក្រោយបន្តិចវិញ គឺថា ខ្ញុំចង់បញ្ជាក់ ចង់និយាយអំពីរឿងរំជើបរំជួលមកពីដីហ្នឹង តើវាបានជាមានទំនាស់អីអ៊ីចឹង វាមានរំជើបរំជួលអ៊ីចឹង តើរំជើបរំជួលហ្នឹងវាទៅដល់ណាទៅ ? វាអាចទៅជាយ៉ាងម៉េចទៅអាហ្នឹង ?
សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី ៖ ខ្ញុំឃើញថា ច្រើនតែបញ្ហាធំ ដែលកន្លងមកគឺ បើក្នុងក្រុងដីតូចៗទេ ប៉ុន្តែបើជនបទគឺដីធំ ពាក់ព័ន្ធដីធំៗរាប់ម៉ឺនហិកតា ដែលរដ្ឋមានគោលការណ៍ គេហៅថា (សម្បទាន) ។ ខ្ញុំថា គោលការណ៍នេះខុសតែម្ដង គឺថា មានប្រទេសមួយចំនួនដែលធ្វើមកហើយ គឺអត់បានជោគជ័យទេ គឺខ្ញុំឃើញហ្វីលីពីន និងឥណ្ឌូនេស៊ី ធ្វើមក ២០-៣០ឆ្នាំហើយ ធ្វើយូរទៅ រាស្រ្ដកាន់តែក្រទៅ ពួកមូលធនមានឡើង រាស្រ្ដកាន់តែក្រ ហើយរាស្រ្ដបាត់បង់ដី រាស្រ្ដក្លាយទៅជាកម្មករ ។
កឹម សុស ៖ គេធ្វើយ៉ាងម៉េចខ្លះអាហ្នឹង បានទៅជាអ៊ីចឹង ដូចខ្មែរអ៊ីចឹងដែរ ឬយ៉ាងម៉េច ?
សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី ៖ បាទ ដូចគ្នា ប៉ុន្តែគ្រាន់តែប្រទេសហ្វីលីពីន មានច្បាប់ប្រឆាំងអំពើពុករលួយ ប៉ុន្តែធ្វើទៅបាន ព្រោះពួកហ្នឹងនៅតែដំណើរការទៅបាន ។ ឥណ្ឌូនេស៊ី គេក៏នៅក្រោមរបបផ្ដាច់ការ ៣២ឆ្នាំ អ៊ីចឹងទោះបីមានច្បាប់ មិនមានច្បាប់ អត់ប្រយោជន៍ទេ ។ ហើយដល់ស្រុកខ្មែរ អត់ច្បាប់ប្រឆាំងអំពើពុករលួយតែម្ដង គឺខ្មែរអត់មានច្បាប់ អ៊ីចឹងហើយការដែលអ្នកមានមកយកដីពីអ្នកក្រ មួយគឺយកដីក្នុងនាមសម្បទាន ដែលដីសម្បទានមានដីរាស្រ្ដនៅក្នុងហ្នឹងដែរ គេអត់ទិញតាមតម្លៃទីផ្សារ ។
កឹម សុស ៖ ដូច្នេះគឺថា ដីសម្រាប់ធ្វើកសិកម្មអីហ្នឹង សម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋ កាន់តែរួញទៅៗ អ៊ីចឹងទេ ?
សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី ៖ បាទ! ព្រោះប្រជាជនគ្រាន់តែស្រុកខ្មែរ មួយឆ្នាំ ២.៤% គឺកើតមួយឆ្នាំ ប្រហែលជា ៣សែននាក់ ។ អ៊ីចឹង ៣សែននេះកើនឡើង បើយើងរកការងារក្នុងឧស្សាហកម្ម ក្នុងទីក្រុងមិនបានទេ គឺថាត្រូវនៅកសិកម្ម នៅកសិកម្មគឺបានន័យថា ត្រូវពង្រីកដី ប៉ុន្តែបើធ្វើស្រែពីរដង មិនបាច់ពង្រីកក៏បាន ដូចខេត្តតាកែវ និងព្រៃវែង ហ្នឹងមានគំរូល្អ ប៉ុន្តែខេត្តផ្សេងៗខ្លះ គាត់ធ្វើបានតែមួយដង ដូច្នេះត្រូវតែពង្រីកដី ឆ្ការបន្ថែមដើម្បីឲ្យកូនចៅមានការងារធ្វើ ។
ប៉ុន្តែរាស្រ្ដដែលប្រើកម្លាំងពង្រីកដីដូចនៅខេត្តឧត្តរមានជ័យហ្នឹង មួយឆ្នាំគាត់ពង្រីកបានច្រើនបំផុត មួយហិកតាទេមួយគ្រួសារ ប្រើកម្លាំងពង្រីក ទៅឆ្ការ អត់មានត្រាក់ទ័រ កាប់ឈើគាត់យកដីហ្នឹងទេ ។ អ៊ីចឹងហើយប្រើកម្លាំងមនុស្សពង្រីកបានបន្តិចបន្តួច អត់សូវខូចបរិស្ថានប៉ុន្មានទេ ។ ហើយខេត្តខាងជើងឯណោះ ពេលគេពង្រីកដីធ្វើស្រែចូលព្រៃ គេអត់កាប់ឈើធំទេ គេធ្វើស្រែក្រោមដើមឈើ ខុសពីខេត្តខាងត្បូង អ៊ីចឹងគេហៅថា មានលក្ខណៈអត់ខូចបរិស្ថាន ព្រោះដើមឈើធំនៅទាំងអស់ ព្រោះគេត្រូវពឹងម្លប់ឈើ ពឹងស្លឹកឈើធ្វើជី ។
កឹម សុស ៖ អាហ្នឹងជាហេតុមួយ ដែលធ្វើឲ្យប្រជាពលរដ្ឋខ្មែររំជើបរំជួល ក្ដៅក្រហាយ ជាពិសេស ប៉ុន្តែមានហេតុអីទៀត ?
សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី ៖ មួយទៀត ឥឡូវនេះគឺថា ដល់អង្ករឡើងថ្លៃ ស្ករឡើងថ្លៃ កៅស៊ូឡើងថ្លៃ ។ កៅស៊ូ ២ឆ្នាំមុន មួយតោន ៨០០ដុល្លារ ឥឡូវមួយគីឡូ ៣០០០ដុល្លារ ឡើងជិត៤ដង ដូច្នេះ ពួកមូលធនទេ ដែលមានទុនចុះរយៈពេលវែង គឺកៅស៊ូ ៥ឆ្នាំ អ្នកក្រធ្វើអត់បានទេ ។ បើអំពៅតែមួយឆ្នាំបាន អ៊ីចឹងហើយពួកមូលធននាយទុននេះ គាត់ឃើញថា ទីផ្សារអង្ករ ស្ករ កៅស៊ូ ៣មុខនេះ វាឡើងថ្លៃ ២-៣ដងអ៊ីចឹង គាត់ចង់យកដីឲ្យច្រើនដាំខ្លួនគាត់ ។គោលនយោបាយដាំខ្លួនឯងនេះ ខ្ញុំថាខុស គឺ មិនត្រូវឲ្យសម្បទានទេ ។
កឹម សុស ៖ មិនត្រូវសម្បទានទេ ពីព្រោះសម្បទានហ្នឹងមិនឲ្យកិច្ចការទៅដល់ប្រជាពលរដ្ឋធ្វើទេ ។
សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី ៖ ត្រូវហើយ អត់បង្កើតការងារ អត់បានរំដោះភាពក្រីក្រ តាមគោលការណ៍ចតុកោណ ។ ចតុកោណថា នឹងពង្រីកការងាររាស្រ្ដមួយឆ្នាំ ២សែននាក់ ប៉ុន្តែដល់យើងជួយតែមូលធន ២០នាក់ រាស្រ្ដ២សែនគ្នាអត់មានការងារធ្វើ ។
កឹម សុស ៖ ហើយមូលធនហ្នឹងគេប្រើស្អីទៅ គេប្រើរោងចក្រ ឬមួយប្រើពលករពីក្រៅមកដែរ ?
សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី ៖ តាមពិតមិនទាន់បានប្រើស្អីទេ ប្រើមួយចំនួន ។ ឥឡូវនេះគឺថា បើគេបានសម្បទានដី គេកាប់ព្រៃលក់សិន ហើយនៅឧត្តរមានជ័យគឺអ៊ីចឹង កាប់ព្រៃលក់ ។
កឹម សុស ៖ ដូច្នេះអត់បានផលិតស្អីទេ ?
សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី ៖ អត់បានផលិតស្អីទេ ។ ឆ្នាំទី១ ចំណេញពីព្រៃ មួយយកដីព្រៃ ដែលរដ្ឋឲ្យហ្នឹង ទីពីរគេពង្រីកមកជាន់លើដីរាស្រ្ដ ដែលរាស្រ្ដធ្វើស្រែ ៣-៤ឆ្នាំមកហើយ គេមានសន្តិភាពគ្រប់គ្រាន់ហើយ គ្នាក៏ពង្រីកស្រែគ្នាទៅជើងព្រៃ គេមកយកអាហ្នឹងដែរ អត់ឲ្យលុយគ្នា ឬមួយចំនួនគេថា សុំដោះស្រាយឲ្យទៅនៅកន្លែងផ្សេង ។ ដល់រាស្រ្ដគេថា ដីនេះជារបស់គេហើយ គេអត់ទៅទេ ហើយអត់មានគោលការណ៍ទិញតាមតម្លៃទីផ្សារ ដូចនៅភ្នំពេញបើគេបើករោងចក្រ គេទិញតាមតម្លៃទីផ្សារ ប៉ុន្តែពួកធ្វើសម្បទានហ្នឹងអត់ទិញវាតាមតម្លៃទីផ្សារទេ ។
កឹម សុស ៖ ដូច្នេះគឺឲ្យតម្លៃថោកៗ ?
សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី ៖ សុំទទេ មិនមែនសុំផង បង្ខំយកទទេ ថានឹងដោះស្រាយឲ្យទៅនៅកន្លែងផ្សេង តែដោះបានតិចតួច ។ ដូចឧត្ដរមានជ័យអ៊ីចឹងគឺថា ពីស្រុកសំរោង មកដល់ស្រុកចុងកាល់ វា៣០គីឡូ មួយម៉ឺនហិកតា គឺអស់ព្រៃ ច្រើនជិតមួយពាន់គីឡូម៉ែត្រការ៉េ ព្រោះខេត្តឧត្ដរមានជ័យ ទាំងដីព្រៃទាំងអស់មានតែ ៦ពាន់គីឡូម៉ែត្រការ៉េទេ ។
កឹម សុស ៖ ដូច្នេះ មួយភាគ៦ ។ សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី ៖ បាទ! ១ ភាគ ៦ តែមនុស្សម្នាក់យក ។
កឹម សុស ៖ មនុស្សម្នាក់យក ហើយមិនប្រើពលករ ពលកម្មនៅក្នុងស្រុកទៀត ។
សម្ពោធ ប្រសើរសេរ៉ី ៖ មួយចំនួនគេយកពីក្រៅមកឈូស ប្រើត្រាក់ទ័រកាប់ឈើ ពីព្រោះគេយកពីក្រៅមក ក្រោយមករាស្រ្ដប្រឆាំងកម្មករក្រៅប្រទេស ឥឡូវគេយកខាងក្នុង ៕