ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىن ئاشكارىلىنىشىچە، يوپۇرغىنىڭ سىيەك يېزا 4-كەنتىدىكى ئاھالىلەر، قۇربان ھېيتنىڭ 1-كۈنى، يەنى 27-ماي كۈنى سەھەردە قۇربان ھېيت نامىزى ئوقۇشنىڭ ئورنىغا بايراق چىقىرىش پائالىيىتىگە قاتناشتۇرۇلغان. پائالىيەتتە ئاھالىلەر ئۆزلىرىنىڭ جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پۇقراسى ئىكەنلىكىنى ۋە دۆلەتكە بولغان ساداقىتىنى بايان قىلىشقان. بۇ سىن كۆرۈنۈشىنىڭ تەپسىلاتىدىن مەلۇم بولۇشىچە، نەق ھېيت نامىزى مەزگىلىگە توغرىلانغان بۇ بايراق چىقىرىش پائالىيىتىدە ئالاقىدار خادىملار ئۆزلىرىنىڭ كۈندىلىك تەشۋىقات خىزمەت ئورۇنلاشتۇرۇشلىرىنى ئېلىپ بارغان.

بۇ ئۇچۇرنى شۇ كۈنكى بايراق چىقىرىش مۇراسىمىغا ئىچكىرى ئۆلكىدىن كېلىپ قاتناشقان بىر خىتاي كادىر نەق مەيداندىن تارقاتقان. بىز بۇ يىپ ئۇچىغا ئاساسەن ئېلىپ بارغان ئېنىقلاشلىرىمىزدا ئاتۇشنىڭ ئاغۇ يېزىسىدىمۇ ھېيت كۈنى ھېيت نامىزى مەزگىلىدە ئاھالىلەرنىڭ بايراق چىقىرىش مۇراسىمىغا قاتناشقانلىقى ئاشكارىلاندى. مەلۇم بىر كەنت باشلىقىنىڭ دېيىشىچە، ھېيت كۈنىدىكى بايراق چىقىرىشتا دۆلەت بايرىقىدىكى بەلگىلەرنىڭ مەنىسى، بايراق چىقىرىشنىڭ ئەھمىيىتى ھەققىدە دەرسلەر بېرىلگەن، بۇنىڭ بىلەن بىللە نۆۋەتتىكى مۇقىملىق خىزمىتى ھەققىدىمۇ تەشۋىقات ئېلىپ بېرىلغان. ئۇنىڭ دېيىشىچە بۇ كۈندىكى بايراق چىقىرىش پائالىيىتىگە شەھەر باشلىقىمۇ قاتناشقان.

ئۆتكەن ھەپتىدىكى ئېنىقلاشلىرىمىزدا، شەرقىي تۈركىستاننىڭ بىر قىسىم شەھەر ۋە ناھىيە بازارلىرىدا، تاقىۋېتىلگەن ياكى كۆرگەزمىلىك ئۈچۈن ساقلاپ قويۇلغان بىر قىسىم مەسچىتلەرنىڭ ھېيت نامىزى ئۈچۈن ئېچىلغانلىقى ۋە بۇ يەردە ھۆكۈمەتنىڭ تەشكىللىشى بىلەن ئاز بىر قىسىم ياشتا چوڭلارنىڭ ناماز ئوقۇغانلىقى ئاشكارىلانغان ئىدى. بۈگۈنكى ئېنىقلاشلىرىمىزدىن، ئېچىۋېتىلگەن شۇ مەسچىتلەرنىڭ شەھەر مەركەزلىرىدە، يەنى چەتئەللىكلەرنىڭ كۆرۈپ قېلىش ئېھتىمالى بولغان جايلاردا بولغانلىقى ئۈچۈن ئېچىلغانلىقى، يەنى بىر مەيدان ساختا ھېيت تىياتىرى ئىكەنلىكى يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا دەلىللەندى.

2026-يىللىق ئوسلو مۇنبىرىدە رۇشەن ئابباس، زۇمرەتئاي ئەركىن ۋە كەۋسەر ياسىنلار سەھنىدە

2009-يىلىدىن بېرى ئېچىلىپ كېلىۋاتقان ۋە «ئىنسان ھەقلىرى ساھەسىنىڭ داۋوس يىغىنى» دەپ تەرىپلىنىپ كېلىۋاتقان ئوسلو مۇنبىرى يىغىنىدا بۇ يىل ئۈچنەپەر ئۇيغۇر پائالىيەتچى سەھنىگە چىقتى. بۇلار «ئۇيغۇر ھەرىكىتى» تەشكىلاتىنىڭ باشلىقى ۋە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ئىجرائىيە رەئىسى رۇشەن ئابباس، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى زۇمرەتئاي ئەركىن، خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى مۇسۇلمان ئامېرىكىلىق ئوقۇغۇچىلار تەشكىلاتىنىڭ كوردىناتورى كەۋسەر ياسىندۇر.

ئۈچ كۈن داۋام قىلغان بۇ يىغىندا رۇشەن ئابباس خىتاينىڭ ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى ئىجرا قىلىشتا ئۆزىنىڭ ئىقتىسادىي كۈچىنى قانداق ئىشقا سېلىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان ۋە خىتاينىڭ بۇ قىرغىنچىلىقنى يىلدىن-يىلغا شەكلىنى ئۆزگەرتىپ، كۆزگە كۆرۈنمەس، ئەمما ۋەھشىي ھالەتتە ئىجرا قىلىۋاتقانلىقىنى پاش قىلغان. ئۇ سۆزىدە «مالىيە ۋاقتى گېزىتى» ئېلان قىلغان لاگېرلار ھەققىدىكى تەتقىقات ماقالىسىدىن نەقىل ئېلىپ، نۆۋەتتە شەرقىي تۈركىستاندىكى تۈرمىلەرنىڭ ئەڭ ئاز دېگەندىمۇ 627 مىڭ كىشى سىغىدىغان كۆلەمدە ئىكەنلىكى ۋە بۇ ساننىڭ ئوسلو شەھىرىنىڭ نوپۇسىغا يېقىن ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتكەن. شۇنداقلا، خىتاينىڭ يېقىندا «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى»نى يولغا قويۇپ يىللاردىن بېرى ئىجرا قىلىپ كېلىۋاتقان قىرغىنچىلىقنى قانۇن بىلەن پەدەزلىگەنلىكى ۋە بۇ ئارقىلىق دۇنيانىڭ كۆزىنى بوياۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان.

رۇشەن ئابباس نۇتقىدا يەنە ئۇيغۇر ۋەزىيىتىدىن بىر قاتار مىساللارنى كۆرسىتىش بىلەن بىللە، دىنىي چەكلىمە ۋە باستۇرۇشنىڭ تىبەت، فالۇنگۇڭ ۋە خىرىستىيانلارغا قارىتامۇ داۋام قىلىۋاتقانلىقىنى قىستۇرۇپ ئۆتكەن.

ئۇ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇش ھەرىكەتلىرىنىڭ ئۇيغۇرلارغىلا ئەمەس، دىنىي ئېتىقادقا، ئەركىنلىك ۋە دېموكراتىيەگە، شۇنداقلا ئىنسانلىققا قارشى بىر ئۇرۇش ئىكەنلىكىنى شەرھلەپ، نۆۋەتتىكى تارىخىي پۇرسەت چىڭ تۇتۇلمىسا ۋە خىتاي تىزگىنلەنمىسە، بۇ زورۋانلىقنىڭ بەدىلىنى كەلگۈسىدىكى ئەۋلادلارنىڭ دۇنيۋى كۆلەمدە تۆلەيدىغانلىقىنى بايان قىلغان.

زۇمرەتئاي ئەركىن ئۆتكەن يىلى ئوسلو ئەركىنلىك مۇنبىرىنىڭ ”ياش رەھبەرلەرنى تەربىيەلەش پىلانى“غا تاللانغان. ئۇ بۇ بىر يىل جەريانىدا بېلگىيە، كوستارىكا ۋە نورۋېگىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە ئېچىلغان تەربىيەلەش كۇرسلىرىدا ئالاقىدار دەرسلەرنى ئالغان. ئۇ مۇشۇ ئاينىڭ 1-كۈنى، خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇغۇچىسى كەۋسەر ياسىن بىلەن بىرلىكتە ئوسلو مۇنبىرىنىڭ «Ignite Talk» يەنى «تەسىرلىك سۆز» (ئوتلۇق نۇتۇق) قىسمىدا بەش مىنۇتتىن سۆز قىلغان؛ ئۇلار سۆزىدە خىتاينىڭ چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشلىرى ۋە ئۇنىڭ چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىغا كۆرسىتىۋاتقان تەسىرى قاتارلىق مەسىلىلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان. زۇمرەتئاي سۆزىدە ئۆزى ۋە ئائىلىسى باشتىن كەچۈرگەن خەۋپ-خەتەرلەرنى پاكىت قىلىپ كۆرسىتىپ، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا قىرغىنچىلىقنى داۋاملاشتۇرۇش بىلەن بىللە، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارغىمۇ ئارامچىلىق بەرمەيۋاتقانلىقىنى ۋە بۇ ئارقىلىق ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىنىڭ پۇت-قولىنى باغلاشقا ھەرىكەت قىلىۋاتقانلىقىنى پاش قىلغان.

خىتاينىڭ جازالىرى ياپونىيە پارلامېنتى ئۇيغۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسىنى ھەرىكەتتىن توختىتالمىدى

ياپونىيە پارلامېنتى ئۇيغۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسى ئۆتكەن ئاينىڭ 31-كۈنى پارلامېنتتا يىغىن ئۆتكۈزۈپ، ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەرنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت ھەققىدىكى دوكلاتى ۋە تەلەپلىرىنى ئاڭلىغان. ياپونىيەگە بىر ھەپتىلىك پائالىيەت ئۈچۈن كەلگەن دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن ئەپەندى شۇ كۈنكى يىغىندا سۆز قىلىپ شەرقىي تۈركىستاندا داۋام قىلىۋاتقان ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى، خىتاينىڭ بۇ قىرغىنچىلىقنى پەدەزلەش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىۋاتقان تەشۋىقات ئويۇنلىرى ھەققىدە مەلۇمات بەرگەن ۋە مەزكۇر دوستلۇق گۇرۇپپىسى ۋە ياپونىيە خەلقىگە ئۇيغۇر خەلقى نامىدىن مىننەتدارلىق بىلدۈرگەن. ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى ئەخمەتجان لېتىپ ئەپەندىمۇ بۇ يىغىندا سۆز قىلىپ، ياپونىيەنىڭ شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىنى خەلقئارا كۈنتەرتىپكە ئېلىپ كېلىشى، ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى توختىتىشنىڭ ئەمەلىي چارە-تەدبىرلىرىنى بېكىتىشى قاتارلىق تەلەپلەرنى سۇنغان.

دوستلۇق گۇرۇپپىسىنىڭ باشلىقى كېيجى فۇرۇيا (Keiji Furuya) ئەپەندىگە، بۇ يىل 3-ئاينىڭ 30-كۈنى خىتاي تەرىپىدىن جازا ئېلان قىلىنغان ئىدى. شىنخۇا ئاگېنتلىقىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، بۇ جازا فۇرۇيا ئەپەندىگە خىتاينىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا قارشى ھەرىكەت قىلغانلىقى، جۈملىدىن تەيۋەن مۇستەقىلچىلىرىنى قوللىغانلىقى ئۈچۈن بېرىلگەن ئىدى. مەزكۇر جازا تەدبىرىدە، ئۇنىڭ خىتايغا كىرىشى چەكلەنگەن ۋە خىتاي تەۋەلىكىدە مال-مۈلكى بار بولسا توڭلىتىلىدىغانلىقى قارار قىلىنغان ئىدى. كېيجى فۇرۇيا ئەپەندى، بۇ قېتىمقى يىغىندا خىتاي يولغا قويغان بۇ جازالارنىڭ ئۇنى ھەق تەرەپتە تۇرۇشتىن، يەنى ئۇيغۇرلارنى قوللاشتىن ۋاز كەچتۈرەلمەيدىغانلىقىنى بايان قىلغان.

ياپون-ئۇيغۇر مۇناسىۋەتلىرى تەتقىقاتچىسى دوكتور ھاجى قۇتلۇق خىتاينىڭ مەزكۇر جازا ئېلانىدا ئۇنىڭ تەيۋەندىكى زىيارەتلىرى تىلغا ئېلىنغان بولسىمۇ، خىتاينىڭ ئەسلى ئەندىشىسىنىڭ ئۇنىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن داۋام قىلىۋاتقان ھەمكارلىقى ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتكەن ئىدى.

قازاق پائالىيەتچىلەر ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي جەھەتتىن قىيىن ئەھۋالدا قويۇلماقتا

قازاقىستاندا ئۆتكەن ئايدا قاماققا مەھكۇم قىلىنغان بىر قىسىم مەھكۇملارنىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرى 25-ماي كۈنى ئاستانىدىكى ئامېرىكا ئەلچىخانىسىغا ئەھۋالنى مەلۇم قىلىش ئۈچۈن كېتىۋاتقاندا، قازاق ساقچىلىرى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنىپ سەپەردىن توسۇپ قويۇلغان.

مەلۇم بولۇشىچە بۇ توسقۇنلۇققا ئۇچرىغانلاردىن بىرى ئۆتكەن ئايدا زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلغان ئورالقان ئابېنقىزى بولۇپ، ئۇ يولدىشى تۇرسۇنبېك قابى قاتارلىق كىشىلەرنىڭ قاماققا ئېلىنغانلىقىنى خەلقئارا ئاخباراتقا ئاشكارىلىغاندىن كېيىن، ئامېرىكا ئەلچىخانىسىنىڭ ئالاقىدار خادىملىرى ئۇلارنى ئىزدەپ ئەھۋالىنى سۈرۈشتۈرگەن. ئورالقان ئامېرىكا ئەلچىخانىسىغا ئەھۋالدىن تەپسىلىي مەلۇمات بېرىش ئۈچۈن ئىككى سەپدىشى بىلەن بىرلىكتە ئالمۇتادىن يولغا چىقىپ ئاستانىگە بارغىنىدا، پويىز بېكىتىدە ئۇلارنى كۈتۈپ تۇرغان ساقچىلارغا دۇچ كەلگەن.

ساقچىلار ئۇلارنى مەجبۇرىي ھالدا سەپىرىدىن توسۇپ قالغان ۋە ساقچىخانىغا ئاپىرىپ ئىككى سائەتچە سوراق قىلغان ۋە سالاھىيەت كىنىشكىسىنى تارتىۋېلىپ، ئۆيلىرىگە تارقىتىۋەتكەن. ئورالقان ئارىدىن ئۈچ كۈن ئۆتكەندە ئۆزى تازىلىق ئىشچىسى بولۇپ خىزمەت قىلىۋاتقان مەكتەپتىن ئىشتىن توختىتىلغانلىقى ھەققىدە ئۇقتۇرۇش ئالغان. ئۇ تۈرمىدىكى يولدىشىنى يوقلاش ئۈچۈن ساقچىلاردىن سالاھىيەت كىنىشكىسىنى تەلەپ قىلغىنىدا، بۇ تەلىپى رەت بولغان.

ئورالقاننىڭ رادىيومىزغا بايان قىلىشىچە، ئۇنىڭ بېشىغا كېلىۋاتقان بۇ ھەر خىل چەكلىمىلەر پەقەت قازاقىستاندىكى خىتاي ئەلچىخانىسىنىڭ كۆرسەتمىسى ۋە بۇيرۇقى بىلەن بولغان. ئۆتكەن ئايدىكى تالدىقورغان سوتىدىمۇ مەھكۇملارنىڭ خىتاي ئەلچىخانىسىنىڭ تەلىپى بىلەن جازالىنىۋاتقانلىقىنى ئىشارەتلەيدىغان ھۆججەتلەر تىلغا ئېلىنغان ئىدى.

بۇنىڭدىن نەق 16 يىل ئىلگىرى قورغاس ناھىيەسىدىن قازاقىستانغا قېچىپ چىققان ئەرشىدىن ئىسرائىلنى خىتاي ئەلچىخانىسى خىتايغا ياندۇرۇپ ئەكىتىش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلغان، ئامېرىكا ئەلچىخانىسى بولسا ئەرشىدىننى خەتەردىن قۇتۇلدۇرۇپ ئۈچىنچى بىر بىخەتەر دۆلەتكە يەرلەشتۈرۈش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسەتكەن ئىدى. ئىككى ئەلچىخانىنىڭ ئىنسان ھەقلىرى ساھەسىدىكى شۇ كۈرىشىنىڭ ھېلىھەم ئوخشاش شەكىلدە داۋام قىلىۋاتقانلىقى مەلۇم بولماقتا.

شەرقىي تۈركىستاندىكى قاماق سىستېمىسىنىڭ يېڭى كۆلىمى ئاشكارىلاندى

29-ماي ”مالىيە ۋاقتى گېزىتى“ (Financial Times) مەخسۇس دوكلات ئېلان قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى قاماق سىستېمىسىنىڭ نۆۋەتتىكى كۆلىمىگە ئائىت ئەڭ يېڭى تەكشۈرۈش نەتىجىسىنى ئاشكارىلىدى.

تەكشۈرۈش گۇرۇپپىسىنىڭ رايوندىكى 579 تۇتۇپ تۇرۇش ئەسلىھەلىرىنى، يەنى، تۈرمە، قاماقخانا، لاگىر ۋە باشقا تۇتۇپ تۇرۇش ئورۇنلىرىنى سۈنئىي ھەمراھ تەسۋىرلىرى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئىچكى ھۆججەتلىرى، يەرلىك تاراتقۇلارنىڭ خەۋەرلىرى ۋە گۇۋاھچىلارنىڭ بايانلىرى ئارقىلىق ئەتراپلىق ئانالىز قىلىپ چىققان. ئانالىز نەتىجىسىگە ئاساسلانغاندا، نۆۋەتتە ئۇيغۇر ئېلىدىكى تۇتۇپ تۇرۇش سىستېمىسى تەخمىنەن 627 مىڭ ئادەمنى قاماش ئىقتىدارىغا ئىگە بولۇپ، بۇ سان رايوندىكى ھەر 40 ئاھالنىڭ بىرىنى قاماشقا يېتەرلىك بوشلۇق بارلىقىدىن دېرەك بېرىدىكەن. ھالبۇكى، بۇ ئەسلىھەلەر قەشقەر، خوتەن قاتارلىق رايونلارغا مەركەزلەشكەن بولۇپ، قاماش نىشانىنىڭ يەنىلا ئۇيغۇرلار ئىكەنلىكى تېخىمۇ جەزملەشكەن.

دوكلاتتا قەيت قىلىنىشىچە، ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان سىجىل ۋە كەڭ كۆلەملىك قاماق سىستېمىسىنى داۋاملاشتۇرۇشتىن سىرت، بېيجىڭ دائىرىلىرى تېخىمۇ زور كۆلەملىك مەدەنىيەت يوقىتىش ھەرىكىتىنى داۋاملاشتۇرىۋاتقان بولۇپ، بۇ خىزمەتلەر ئۇيغۇر پەرزەنتلىرىنى دۆلەت باشقۇرۇشىدىكى ياتاقلىق مەكتەپلەر ئارقىلىق ئائىلىسىدىن ئايرىۋېتىش ۋە ئەمگەك كۈچى يېشىدىكىلەرنى پىلانلىق ھالدا يۆتكەپ مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالدىكەن.

بۇ تەكشۈرۈش دوكلاتى خىتاي دائىرىلىرىنىڭ رايوندىكى كەڭ كۆلەملىك باستۇرۇش قۇرۇلمىسىنى ۋە جەمئىيەتنى كونترول قىلىش سىستېمىسىنى يەنىلا يۇقىرى سەۋىيەدە ساقلاپ قېلىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئەڭ يېڭى ۋە ئەڭ تەپسىلىي پاكىتلىق دوكلاتلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.

شەرقىي تۈركىستان كوماندىسى ”ئەركىنلىك لوڭقىسى“ پۇتبول مۇسابىقىسىدە ئىككىنچىلىككە ئېرىشتى

نيۇيورك شەھىرىدىكى راندال ئارىلىدا ئۆتكۈزۈلگەن 2026-يىللىق «ئەركىنلىك لوڭقىسى» پۇتبول مۇسابىقىسىدە، شەرقىي تۈركىستان ئۇلۇسال پۇتبول كوماندىسى ئىككىنچىلىككە ئېرىشتى.

مۇسابىقە جەريانىدا ئالاھىدە كۆزگە كۆرۈنگەن شەرقىي تۈركىستان كوماندىسى 28-ماي كۈنى ئۆتكۈزۈلگەن تۇنجى مەيدان مۇسابىقىدە كۈچلۈك رىقابەتچىسى بولغان تېبەت كوماندىسىنى 1:2 نەتىجە بىلەن مەغلۇب قىلدى. كوماندىنىڭ جەڭگىۋارلىقى 30-ماي كۈنىمۇ داۋاملىشىپ، قالماق كوماندىسى بىلەن بولغان ئۇچرىشىشتا ئالاھىدە ئۈستۈنلىكىنى نامايان قىلىپ، رەقىبىنى 0:5 نەتىجە بىلەن تامامەن بېسىپ چۈشتى.

ئارقا-ئارقىدىن قولغا كەلتۈرگەن بۇ غەلىبىلىرى بىلەن ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىگە يول ئالغان شەرقىي تۈركىستان ئۇلۇسال كوماندىسى 31-ماي كۈنى چىمپىيونلۇقنى تالىشىش مۇسابىقىسىدە تىبەت كوماندىسى بىلەن قايتا ئۇچراشتى. كەسكىن ئۆتكەن بۇ ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىدە، كوماندا 1:0 نەتىجە بىلەن رەقىبىگە ئۇتتۇرۇپ قويۇپ، ئىككىنچىلىكىگە ئېرىشتى.

كولۇمبىيە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەتقىقاتچىسى دوختۇر مۇھەممەت ئىمىن بۇ قېتىمقى ”ئەركىنلىك لوڭقىسى“ پۇتبول مۇسابىقىسىگە باشتىن ئاخىر دىققەت قىلىپ كەلگەن بولۇپ، ئۇ ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىغا مۇنداق دېدى: ”شەرقىي تۈركىستان ئۇلۇسال كوماندىسى ھەرقايسى دۆلەتلەردىكى ئۇيغۇر ياشلىرىدىن ئىختىيارىي تەشكىللەنگەن ھەمدە يىتەرلىك ئىقتىسادىي كاپالەتكە ئىگە ئەمەس تۇرۇپمۇ، مۇسابىقىنى ياخشى ئويناپلا قالماي، تەنتەربىيە ئارقىلىق ئۆز خەلقىنىڭ ھۆرلۈككە بولغان ئىنتىلىشىنى دۇنياغا نامايان قىلىش ئۈچۈن تىرىشىۋاتىدۇ، مەن ئۇلارنىڭ بۇ جەسۇرانە روھىغا ئاپىرىن ئېيتىمەن. ئۇلارنىڭ چىمپىيون بولالمىغانلىقىدىن ئەپسۇسلانغان بولساممۇ، ئۇلارنىڭ بۇنىڭدىن كېيىن تېخىمۇ يۇقىرى نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرۈشىگە ئىشىنىمەن.“

خىتاي شەرقىي تۈركىستاندا كەڭ كۆلەملىك يادرو مۇداپىئە تورى بەرپا قىلماقتا

بېيجىڭ دائىرىلىرىنىڭ ئۇيغۇر ئېلىنىڭ شەرقىدىكى چۆللۈك رايونلىرىدا يادرو ئامبىرىنى قوغداش ۋە قايتۇرما زەربە بېرىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىش مەقسىتىدە غايەت زور كۆلەملىك ھەربىي ئۇل ئەسلىھە تورى بەرپا قىلىۋاتقانلىقى ئاشكارىلاندى. رويتېرس ئاگېنتلىقى ئېلان قىلغان ئەڭ يېڭى سۈنئىي ھەمراھ تەسۋىرلىرىگە قارىغاندا، بۇ قۇرۇلۇشلار قومۇلدىكى قىتئەلەر ئارا باللىستىك بومبا (ICBM) ئىسكىلاتلىرى ئەتراپىغا جايلاشقان.

سۈنئىي ھەمراھتىن ئېلىنغان تەسۋىرلەر ئۆتكەن ئالتە يىل ئىچىدە قۇرۇلغان، قومۇل يادرو ئىسكىلاتى بازىسىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان ئىككى چوڭ سەككىز بۇرجەكلىك ھەربىي ئەسلىھەنى ۋە ئۇنىڭغا تۇتاش 80 دىن ئارتۇق بېتون سۇپىنى ئاشكارىلىدى. ئانالىزچىلارنىڭ باھالىشىچە، ئۇلار كۆچمە ھاۋا مۇداپىئە باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى، ئېلېكترونلۇق ئۇرۇش تۈگۈنلىرى ياكى قىتئەلەر ئارا باللىستىك بومبا قويۇپ بېرىدىغان ھەرىكەتچان ئاپتوموبىللار ئۈچۈن لايىھەلەنگەن.

سەككىز بۇرجەكلىك قۇرۇلمىلار ئەتراپىدا يەنە يەر ئاستى ئىستىھكاملىرى، قورال ئامبارلىرى، ئايرودروم ۋە تۆمۈر يول لىنىيەلىرى تەسۋىرلەنگەن. بۇ يەردىكى چوڭ مۇنارلار ۋە سۈنئىي ھەمراھ قازانلىرى بۇ يەرنىڭ يادرو مەشغۇلاتىنى كونترول قىلىدىغان قوماندانلىق ۋە ئالاقەمەركىزى ئىكەنلىكىدىن بېشارەت بەرمەكتە. مۇشۇ ئاپرېل ۋە ماي ئايلىرىدىكى تەسۋىرلەردە بولسا، ئەسلىھەلەر ئەتراپىدا چوڭ تىپتىكى ھەربىي ئاپتوموبىللار قاتناشقان ئاكتىپ مانېۋىرلار ۋە نىقاپلانغان قويۇپ بېرىش نۇقتىلىرى بايقالغان.

بىخەتەرلىك مۇتەخەسىسلىرىنىڭ پىكىرىچە، خىتاينىڭ بۇ دەرىجىدىكى زور كۆلەملىك مۇداپىئە ۋە ئالاقە تورى بەرپا قىلىشتىكى ئاساسىي مەقسىتى — ئامېرىكىدىن كېلىش ئېھتىمالى بولغان تۇنجى قېتىملىق يادرو زەربىسىدە ئۆز يادرو كۈچلىرىنىڭ پۈتۈنلەي يوقاپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە قايتۇرما زەربە بېرىش ئىقتىدارىنى كاپالەتكە ئىگە قىلىش ئىكەن. تەيۋەن مەسىلىسى تۈپەيلىدىن ئامېرىكا-خىتاي ئارىسىدىكى جىددىيلىك كۈچىيىۋاتقان مۇشۇنداق پەيتتە، بەش بۇرجەك بىنانىڭ مۆلچەرىچە، خىتاي يادرو قوراللىرىنى ئىنتايىن تېز تەرەققىي قىلدۇرىۋاتقان بولۇپ، ھەربىي مۇتەخەسىسلەر خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئېلىدىكى چۆل-باياۋاندا بەرپا قىلغان بۇ نەچچە يۈز كىلومېتىرلىق مۇداپىئە ۋە ئالاقە تورىنى «ئادەمنى چۆچۈتىدىغان پەۋقۇلاددە قۇرۇلۇش» دەپ باھالىغان.

(ئەركىن ئالپتېكىن ئەپەندىمنىڭ قۇربان ھېيتلىق تەبرىك سۆزى)

مۇخبىر ئىلاۋىسى:ئەركىن ئالپتېكىن ئاكا، مۇھاجىرەتتە ئۇيغۇر ھاياتى نىسبەتەن قىيىن يىللاردا، يەنى 1980–1990-يىللاردا ئۇيغۇر مەسىلىسىنى دۇنياغا ئاڭلىتىشنىڭ بايراقدارى بولغان ۋە يول ئاچقان شەخسلەردىندۇر. ئۇ گېرمانىيەدىكى «ئەركىن ياۋروپا رادىئوسى»دا 20 يىلدىن ئارتۇق مۇخبىر، تەھرىر ۋە مۇدىر بولۇپ خىزمەت قىلغان. ئۇ يەنە خەلقئارادىكى نوپۇزلۇق تەشكىلاتلاردىن «ۋاكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتى» (UNPO) بىلەن «شەرقىي تۈركىستان ياۋروپا بىرلىكى»نىڭ قۇرغۇچىلىرىدىندۇر. ئەركىن ئاكا كۆپ يىللاردىن بېرى شەرقىي تۈركىستان خەلقىنى ئالغا يەتەكلەيدىغان قابىل مىللىي رەھبەرلەرنىڭ خىتاي تۈرمىلىرىدە ئىكەنلىكىنى ۋە مۇھاجىرەتتە مىللىي ھەرىكەتتە ياشلارنى يېتىشتۈرۈش ۋە ياشلارغا ئورۇن بېرىشنىڭ زۆرۈرىيىتىنى تەكىتلەپ كەلگەن ئىدى. ئۇ بۈگۈنكى سۆزىدىمۇ ئەنە شۇ نۇقتىنى تەكرارلىدى.

ئەسسالامۇئەلەيكۇم، ئانا ۋەتەن ۋە چەت ئەللەر دە ياشاۋاتقان بارلىق ۋەتەنداشلىرىم، ھەممىڭلارنىڭ مۇبارەك قۇربان ھېيتىنى چىن يۈرەكتىن قۇتلايمەن! ئاللاھتىن ھەممىڭلارنىڭ تېنىگە سالامەتلىك، ئۇزۇن ئۆمۈر، بولۇپمۇ سەبر-تاقەت تىلەيمەن. «ۋەتەن ئۈچۈن ۋەتىندىن ئايرىلدۇق» دېگەن كىشىلەرنىڭ ئەۋلادلىرىدىن بىرى بولۇش سۈپىتىم بىلەن، ھازىر 3-ئەۋلاد كىشىلىرىمىزنىڭ ۋەتەن-مىللەتنىڭ دەردىنى خەلقئاراغا ئاڭلىتىش يولىدا قىلىۋاتقان خىزمەتلىرىنى چىن كۆڭلۈمدىن تەبرىكلەيمەن. ئەمما ۋاقىت ناھايىتى تېز ئۆتىدۇ، 3-ئەۋلادنىڭمۇ 4-ئەۋلادنى يېتىشتۈرۈش ئىشىغا ناھايىتى جىددىي رەۋىشتە پائالىيەت كۆرسىتىشى كېرەك. مەن بىرنەچچە يىغىندا ناھايىتى قابىلىيەتلىك، بىرنچە تىل بىلگەن ياشلارنى كۆردۈم؛ بۇلارنىڭ مۇشۇ ئىشنىڭ ئىچىدىن چىقالايدىغان، جەسۇر ۋە قابىلىيەتلىك ياشلار ئىكەنلىكىنى بايقىدىم. بۇلارنى يېتىشتۈرۈش نۆۋەتتىكى ئەڭ مۇھىم مەسىلە.

مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار قۇربان ھېيت نامىزىدا ۋەتەندىكى مەھبۇسلار ئۈچۈن دۇئا قىلدى

ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئۇچۇرلاردىن ۋە زىيارەتلىرىمىزدىن مەلۇم بولۇشىچە، 27-ماي كۈنى، ئامېرىكا، تۈركىيە، ئاۋسترالىيە، كانادا ۋە سۈرىيە قاتارلىق 10 نەچچە دۆلەتتىكى ئۇيغۇر تەشكىلات ۋە جامائىتى ھېيت نامازلىرىدا شەرقىي تۈركىستاندىكى مىليونلىغان مەھبۇسلارنىڭ ئامانلىقى ئۈچۈن دۇئا قىلدى.

ئامېرىكا ئۇيغۇر ئىسلام مەركىزىدە ئوقۇلغان ھېيت نامىزىدا، بۇ يىلقى قۇربان ھېيتنىڭمۇ ئۇيغۇر ھاياتىنىڭ ئەڭ قاراڭغۇ كۈنلىرىگە توغرا كەلگەنلىكى ئەسكەرتىلىپ، ئەل-جامائەت سەبر-تاقەتلىك بولۇشقا دەۋەت قىلىندى.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بىلەن ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتى ۋە ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى مەخسۇس ھېيت تەبرىكنامىسى ئېلان قىلىپ، پۈتۈن دۇنيادىكى ئۇيغۇرلارنى، مەھبۇس قېرىنداشلارنى ئەركىنلىككە ئېرىشتۈرۈش ئۈچۈن بىرلىك ۋە ئىتتىپاقلىققا چاقىردى. شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى قۇربان ھېيت ھەققىدىكى باياناتىدا مۇسۇلمان دۇنياسىنى شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسىدە دىنىي ۋە ئىنسانىي بۇرچىنى ئادا قىلىشقا چاقىرىش بىلەن بىللە، شەرقىي تۈركىستاننىڭ مۇستەملىكە ۋەزىيىتىگە خاتىمە بېرىلمەي تۇرۇپ ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنىڭ توختىمايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

ئىگىلىشىمىزدىن مەلۇم بولۇشىچە، ئەڭ داغدۇغىلىق قۇربان ھېيت مۇراسىمى سۈرىيەدە ئۆتكۈزۈلدى. بىر نەچچە مىڭ ئۇيغۇر توپلانغان ھېيت نامىزىدىن كېيىن، گېنېرال-مايور ئابدۇلئەزىز داۋۇت، پولكوۋنىك ئابدۇسالام ياسىن ۋە پولكوۋنىك مەۋلان تۇرسۇنلار ھېيت تەبرىك سۆزى قىلدى. گېنېرال ئابدۇلئەزىز داۋۇت سۆزىدە، پۈتۈن دۇنيادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھېيتىنى تەبرىكلىدى ۋە ۋەتەن ئىچىدە ھېيت تەبرىكلەش ئىمكانىدىن مەھرۇم ياشاۋاتقانلارغا ئاسانلىق ۋە ئامانلىق تىلىدى.

بۇ ھېيتلىق پائالىيەتتە يەنە شېئىر دېكلاماتسىيە قىلىش، مىللىيچە چېلىشىش مۇسابىقىلىرى بىلەن بىرلىكتە كىچىك تىپتىكى ھەربىي مانېۋىر ئۆتكۈزۈلدى. مانېۋىردا سۈرىيە ئارمىيەسى 84-دىۋىزىيەسىنىڭ بېشىغا شەرقىي تۈركىستان بايرىقى چۈشۈرۈلگەن شەپكىلەرنى كىيگەن، ئالاھىدە قىسىم ئەترىتى ھەر خىل ماھارەتلەرنى كۆرسەتكەندىن كېيىن، ئاخىرىدا شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاي-يۇلتۇزلۇق كۆك بايراقىنى ئېچىش ۋە لەپىلدىتىش بىلەن مانېۋىرنى ئاخىرلاشتۇردى. بۇ ھېيت پائالىيىتىگە كۆپ ساندا ئانىلار ۋە بالىلار ۋە بىر قىسىم سىرت دۆلەتتىن كەلگەن مېھمانلارمۇ قاتناشتى.

خىتاينىڭ قۇربان بايرىمى «تىياتىرى» بۇ يىلمۇ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولمىدى

خىتاينىڭ قۇربان بايرىمى تەشۋىقاتى بۇ يىلمۇ كۆزلىگەن مەقسىتىگە يېتەلمىدى. خىتاي دائىرىلىرى بۇ يىلمۇ قۇربان ھېيتقا يول قويغان شەكىلدە ئۇقتۇرۇش چىقارغان ۋە بىر قاتار ئىجرئاتنى ئېلىپ بارغان بولسىمۇ، رايوندىكى قىرغىنچىلىق ۋەزىيىتىنى پەدەزلەپ بولالمىدى.

ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ھۆكۈمەت تور بېتىدە ئېلان قىلىنىشىچە، بۇ قۇربان ھېيت سەۋەبلىك رايوندا ئىشچى-خىزمەتچىلەر بەش كۈنلۈك دەم ئېلىشقا قويۇپ بېرىلگەن. ئىنكاس قىلىنىشىچە، دائىرىلەر جەمئىيەتتە ھېيت كەيپىياتىنى شەكىللەندۈرۈش ئۈچۈن، تاقىۋېتىلگەن مەسچىتلەرنىڭ بىر قىسمىنى ھېيت نامىزى ئۈچۈن ئېچىۋەتكەن. ئەمما، ناماز ئوقۇغانلىقى ئۈچۈنلا 10 يىللاپ كېسىلگەنلەر تېخىچە تۈرمە ۋە لاگېردا جازا ئۆتەۋاتقانلىقى ئۈچۈن، ئاھالىلەر مەسچىتكە يېقىنلىشىشقا جۈرئەت قىلالمىغان. ئېنىقلىشىمىزدىن مەلۇم بولۇشىچە، بەزى ئاھالە كومىتېتلىرى پېشقەدەم كومپارتىيە ئەزالىرىنى مەسچىتلەرنى بوش قويماسلىققا ھەرىكەتلەندۈرگەن. بەزى جايلاردا ساقچىلار پۇقرائىچە كىيىنىپ، مەسچىتتە نامازخان رولىنى ئالغان؛ نەتىجىدە بۇ يىل بىر قىسىم كۆرگەزمىلىك ئۈچۈن ئېچىلغان مەسچىتلەردە، ناھايىتى ئاز ساندا بىر قىسىم ياشتا ئالاھىدە چوڭلار ۋە ھۆكۈمەت تەرەپ ۋەزىپىلەندۈرگەن نامازخانلارلا ھېيت نامىزى ئوقۇغان. لېكىن يەنىلا خىتاي تەرەپ كۈتكەن ھېيت مەنزىرىسى شەكىللەنمىگەن.

27-ماي كۈنى ھېيتگاھ مەيدانىنى سىنغا ئالغان بىر خىتاي ساياھەتچىنىڭ سىن فىلىمى ۋە بايانلىرىدىن مەلۇم بولۇشىچە، ھېيت كۈنى ھېيتگاھ مەيدانى ئاساسەن بوش دېگۈدەك ھالەتتە بولۇپ، پۈتۈن مەيداندا ئۆتكەن-كەچكەن كىشىلەرنى قاتقاندىمۇ مەيداندىكى ئومۇمىي ئادەم سانى 50-60 تىن ئاشمىغان.

ئەھۋال غۇلجا شەھىرىدە نىسبەتەن پەرقلىق بولۇپ، بىر قىسىم ئۇيغۇرلار ھېيت نامىزىنى تۇڭگان مەسچىتىدە ئوقۇش ئارقىلىق ئۆزلىرىنى ئاۋارىچىلىقتىن ساقلاشقا تىرىشقان. تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلغان ساقچى خادىملىرىمۇ، بۇ يىل قۇربان ھېيت نامىزىنىڭ ئوقۇلۇپ-ئوقۇلمىغانلىقى ھەققىدە سوئاللىرىمىزغا جاۋاب بېرەلمىدى. ساقچىلاردىن بىرى بۇ يىلمۇ پارتىيە ئەزالىرى ۋە پېشقەدەم كادىرلارنى مەسچىتكە كېلىشكە ھەيدەكچىلىك قىلغانلىقىنى ئاشكارىلىدى.

خىتاي 2023-يىلىمۇ سۈنئىي ھېيت كەيپىياتى شەكىللەندۈرۈش ئۈچۈن ھېيتگاھ مەيدانىغا ناغرا-سۇنايچىلارنى يىغىپ باققان، ئەمما مەيدانغا ئاھالىلەر كومىتېتلىرى يىغىپ كەلگەن بىر قانچە ئون كىشىدىن باشقىلار توپلانمىغان ئىدى.

خىتاينىڭ ئافرىقىدا ئىشقا يارىغان چېگرا ھالقىغان قولى بېرلىندا كارغا كەلمىدى

خىتاي دائىرىلىرى مۇشۇ ئاينىڭ بېشىدا، ئۆزلىرىنىڭ دىپلوماتىك كۈچىنى ئىشقا سېلىپ، ئافرىقادۆلىتى زامبىيەدە ئېچىلماقچى بولغان ۋە ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىمۇ تىزىملانغان بىر كىشىلىك ھوقۇق يىغىنىنى توسۇپ قويغان ئىدى. خىتاينىڭ بۇ چېگرا ھالقىغان قولى بېرلىندا كارغا كەلمىدى.

خىتاي ئەلچىخانىسى بېرلىن تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى بىلەن ئالاقىلىشىپ، مەزكۇر ئۇنىۋېرسىتېتتا ئېچىلماقچى بولغان شەرقىي تۈركىستان تېمىسىدىكى يىغىنىنى توختىتىشنى تەلەپ قىلغان. ئەمما ئۇنىۋېرسىتېت رەھبەرلىرى خىتاينىڭ بۇ تەلىپىگە پەرۋا قىلمىغان. نەتىجىدە بۇ ئۇنىۋېرسىتېتتىكى «ئۇيغۇر ئۈچۈن» ناملىق ئوقۇغۇچىلار تەشكىلاتى پىلانلىغان يىغىنىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا ئاچقان. يىغىندا شەرقىي تۈركىستاندىكى چوڭ تۇتقۇن توغرىلىق شاھىدلارنىڭ گۇۋاھلىقلىرىغا ئاساسەن ئىشلەنگەن ھۆججەتلىك فىلىم قويۇلغان. يىغىندىكى مۇتەخەسسىسلەر بۇ فىلىم ۋە ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ھەققىدە مۇھاكىمە ئېلىپ بارغان.

بۇ يىغىنى توسۇپ قېلىشقا خىتاي ئەلچىخانىسىنىڭ كۈچى يەتمەيۋاتقانلىقىنى بايقاغان مەزكۇر ئۇنىۋېرسىتېتتىكى «خىتاي تەتقىقاتچىلار ئۇيۇشمىسى» ئۇنىۋېرسىتېتقا خىتاي ئەلچىخانىسى بىلەن ئوخشاش مەزمۇندا تەلەپ سۇنۇپ، ئۆزلىرىنىڭ ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى مەسىلىسىدە خىتاي دۆلىتى بىلەن ئوخشاش مەيداندا ئىكەنلىكىنى تەرەددۇتسىز ھالدا ئاشكارىلىغان.

مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر كۆزەتكۈچىلەر يىللاردىن بېرى چەتئەللەردىكى خىتايدىن كەلگەن ئاتالمىش تەتقىقاتچىلارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ساپ ۋە مۇستەقىل تەتقىقاتچى ئەمەسلىكى، دۆلەتكە باغلانغان تەتقىقات ئورگانلىرىدا خىزمەت قىلىدىغان دۆلەت خادىملىرى ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىپ كەلمەكتە.

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى خىتاي تۈرمىسىدىكى راھىلە داۋۇتنىڭ 60 ياشلىق تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرىلىدى

20-ماي، خىتاي تۈرمىسىدىكى ئاتاقلىق ئېتنوگراف، پروفېسسور راھىلە داۋۇت 60 ياشقا كىردى. بۇ مۇناسىۋەت بىلەن خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى (Amnesty International) مەخسۇس بىر ۋىدىيو ئېلان قىلىپ، راھىلە داۋۇتنىڭ بىر ۋىجدان مەھبۇسى سۈپىتىدە ھەرگىز ئۇنتۇلۇپ قالمايدىغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم تەكىتلىدى.

مەزكۇر ۋىدىيودا راھىلە داۋۇتنىڭ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى بىر قىسىم سەپداشلىرى، خىزمەتداشلىرى، دوستلىرى ۋە ئوقۇغۇچىلىرى سۆز قىلىپ، ئۇنىڭغا بولغان چوڭقۇر ھۆرمىتى، سېغىنىشى ۋە مەدەتلىرىنى ئىپادىلىدى. ئۇلار راھىلە داۋۇتنىڭ پەزىلەتلىرىنى سۆزلەپ ئۆتۈشتىن باشقا، ئۇنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيىتى تەتقىقاتىغا قوشقان ئۆچمەس تۆھپىلىرىنى ئالاھىدە تىلغا ئالدى.

بۇ ۋىدىيودا، خەلقارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى راھىلە داۋۇت دېلوسىنىڭ ئۇيغۇر مەدەنىيەت تەتقىقاتىنى، شۇنداقلا بۇ مەدەنىيەتنى خاتىرىلەش، ساقلاش ۋە قوغداش تىرىشچانلىقلىرىنى باستۇرۇش ۋە ئىنكار قىلىشنى مەقسەت قىلغان سىياسىي ھەرىكەتنىڭ بىرقىسىمى بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، تونۇلغان ئالىم راھىلە داۋۇت 2017-يىلى دېكابىردا تۇيۇقسىز غايىب بولغان. ئارىدىن تۆت يىل ئۆتۈپ، 2021-يىلى ئۇنىڭ قاماقتا ئىكەنلىكى رادىيومىز تەرىپىدىن دەلىللەنگەن. ئۇزاق ئۆتمەي خىتاي دائىرىلىرى ئۇنىڭ «دۆلەت بىخەتەرلىكىگە خەۋپ يەتكۈزۈش» دېگەن مەۋھۇم جىنايەت بىلەن مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقىنى ئاشكارىلىغان.

راھىلە داۋۇت ئۆمۈرلۈك قاماققا ھۆكۈم قىلىنغاندىن كېيىن، ”تەھدىت ئاستىدىكى ئالىملار“ تورىنىڭ ”تەپەككۇر جاسارىتى“ مۇكاپاتى، ئوچۇق جەمئىيەت ئۇنىۋېرسىتېتى تورى (OSUN) نىڭ پەخرىي پروفېسسورلۇق ئۇنۋانى، خەلقارا قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى (International PEN) نىڭ ”جاسارەتلىك يازغۇچى“ مۇكاپاتى، لوندون ئۇنىۋېرسىتېتى ئافرىقا ۋە شەرقشۇناسلىق ئىنستىتۇتى (SOAS) نىڭ پەخرىي دوكتورلۇق ئۇنۋانى قاتارلىق كۆپلىگەن شان-شەرەپلەرگە ئېرىشكەن.

ۋىدىيودا مۇنداق خىتاب قىلىندى: ”يېقىنقى ئون يىلدىن بېرى، ئۇنىڭ تۇغۇلغان كۈنى تەبرىكلەش ئىچىدە ئەمەس، بەلكى سۈكۈت ئىچىدە ئۆتتى. خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى راھىلە داۋۇتنى ۋىجدان مەھبۇسى دەپ قارايدۇ. ئۇ دەرھال ۋە شەرتسىز قويۇپ بېرىلىشى كېرەك. خىتاي چوقۇم ئۇنىڭ قەيەردىلىكىنى ئاشكارىلىشى ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن ئالاقىلىشىشىغا يول قويۇشى كېرەك. راھىلە داۋۇتقا ئەركىنلىك!“

راھىلە داۋۇت تۇتقۇن قىلىنىپ توققۇز يىل ئۆتكەنكى بۈگۈنكى كۈندە، خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان بۇ چاقىرىق، ئالىمنىڭ ئائىلىسىگە مەدەت بېرىش بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ ئۇيغۇر زىيالىيلىرىغا قاراتقان سىستېمىلىق باستۇرۇش سىياسىتىنىڭ ئاقىۋىتىنى دۇنيا كۈنتەرتىپىدە تۇتۇپ تۇرۇشتا مۇھىم بىر سادا بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

پائالىيەتچى ئۈمىد خەمىت ئاگاھى تىبەت مۇستەقىللىق يىغىنىغا تەكلىپ بىلەن قاتنىشىپ مەخسۇس سۆز قىلدى

26-مايدىن 28-مايغىچە، ئاۋسترالىيەنىڭ سېدنىي شەھرىدە 8-نۆۋەتلىك خەلقئارا تىبەت مۇستەقىللىق يىغىنى ئۆتكۈزۈلدى. يىغىنغا ”ئۇيغۇر ھۆرلۈك مۇنبىرى“ نىڭ قۇرغۇچىسى، پائالىيەتچى ئۈمىد خەمىت ئاگاھى تەكلىپ بىلەن قاتناشتى.

تىبەت مۇستەقىللىق ھەيئىتى بىلەن تىبەت ياشلارقۇرۇلتىيى بىرلىكتە تەشكىللىگەن بۇ يىغىنغا ئون نەچچە دۆلەتتىن كەلگەن ئۇيغۇرىيە (شەرقىي تۈركىستان)، تىبەت، جەنۇبىي موڭغۇلىيە، تەيۋەن ۋە خوڭكوڭلۇق سىياسەتچىلەر، پائالىيەتچىلەر، تەتقىقاتچىلار ۋە ئىستراتېگيەچىلەر قاتناشقان بولۇپ، ۋەكىللەر مۇستەقىللىق كۈرەشلىرىنى قانداق قىلىپ ئۈنۈملۈك ۋە نەتىجىلىك ئېلىپ بېرىش مۈمكىنچىلىكى ھەققىدە مۇھاكىمە يۈرگۈزدى؛ شۇنداقلا ئۆزارا ھەمكارلىشىپ، خىتايغا قارشى كۈچلۈك بىرلىكسەپ ھاسىل قىلىش ھەققىدىكى پىكىرلىرىنى ئوتتۇرىغا قويدى. يىغىغا يەنە ئاۋسترالىيە، ئامېرىكا، ياپونىيە، فىرانسىيە، يېڭى زىللاندىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىن كەلگەن سىياسىيون ۋە مۇتەخەسىلەرمۇ قاتناشتى.

ئۈمىد خەمىت ئاگاھى يىغىندا مەخسۇس سۆز قىلىپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ نۆۋەتتىكى ئېغىر ۋەزىيىتى، ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي ئورنى ۋە خىتايغا قارشى بىرلىكتە كۈرەش قىلىشنىڭ ئەھمىيىتى ھەققىدە توختالدى. ئۇ سۆزىدە، شەرقىي تۈركىستاننىڭ خۇددى تىبەتكە ئوخشاشلا خىتاي تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان زېمىن ئىكەنلىكىنى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ 80 يىلغا يېقىن ۋاقىتتىن بۇيان خىتاينىڭ دۆلەت تېررورلىقىغا، سىستېمىلىق ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا ۋە مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيەسىگە دۇچ كېلىۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ دېموكراتىيە، ئىنسان ھەقلىرى ۋە ئەركىنلىككە ئېرىشىشىنىڭ بىردىنبىر چىقىش يولى مۇستەقىللىق ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى.

ئۈمىد خەمىت ئاگاھىنىڭ ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىغا بىلدۈرىشىچە، ”ئۇيغۇر ھۆرلۈك مۇنبىرى“ ئۇيغۇرلارنىڭ مۇستەقىللىق دەۋاسىنى خەلقئارالاشتۇرۇش ئۈچۈن داۋاملىق تىرىشچانلىق كۆرسىتىدىكەن.

خەلقئارالىق ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىدا ئۇيغۇر ئەتلىسى تونۇشتۇرۇلدى

14-مايدىن 16-مايغىچە، تۈركىيەنىڭ مەرسىن ئۇنىۋېرسىتېتىدە ئۆتكۈزۈلگەن «ئەنئەنىدىن كېلەچەككە ئاناتولىيە موتىفلىرى» تېمىسىدىكى خەلقئارالىق ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىدا ئۇيغۇر ئەتلىسى ۋە ئۇنىڭ مەدەنىيەت قاتلاملىرى تونۇشتۇرۇلدى. يىغىنغا تۈركىيە، ئەزەربەيجان، قىرغىزىستان، قازاقىستان، ئىران ۋە شىۋېتسىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىن كەلگەن 170 نەپەر تەتقىقاتچى قاتناشتى.

يىغىندا تەتقىقاتچى زۇلھايات ئۆتكۈر «ئۇيغۇر ئەتلەس موتىفلىرىنىڭ تارىخىي-مەدەنىيەت قاتلاملىرى توغرىسىدا» تېمىسىدا ئايرىم دوكلات سۇندى. ئۇ دوكلاتىدا ئەتلەس نۇسخىلىرىدىكى «قوچقىراق»، «شەيتان قۇلۇب» ۋە «ھاياتلىق دەرىخى» قاتارلىق موتىفلارنىڭ تۇرپان تام رەسىملىرىدىكى ئەڭ دەسلەپكى ئۆرنەكلىرىنى كۆرسىتىپ ئۆتتى. شۇنداقلا، تۈرك سەنئىتىدە كۆپ قوللىنىلىدىغان «خاتايى» موتىفىنىڭ ئەسلى مەنبەسىنىڭ يىپەك يۇرتى—خوتەن ئىكەنلىكىنى ئىلمىي پاكىتلار بىلەن ئوتتۇرىغا قويدى.

بۇ چوڭ تىپتىكى ئىلمىي يىغىلىش قەدىمىي يىپەك يولىدىن تاكى ئاناتولىيەگىچە سوزۇلغان زېمىندىكى خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى، شېئىرىيەت ۋە مەدەنىيەت-سەنئەتتە كۆرۈلىدىغان موتىف دەپ ئاتىلىدىغان سىمۋوللۇق ئېلېمېنت ۋە نەقىشلەرنى مەدەنىيەت بەلباغلىرى ۋە پەنلەرنىڭ ئۆزئارا كېسىشكەن نۇقتىسىدا تۇرۇپ مۇھاكىمە قىلىش مەقسەت قىلىپ ئۇيۇشتۇرۇلغان.

يىغىن جەريانىدا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى مەدەنىيەت مىراسىنى ۋە ئارخېئولوگىيەلىك تېپىلمىلارنى خىتاي تارىخىغا باغلاپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇۋاتقان سىياسىي سۈيىقەستلىرى تەنقىد قىلىندى. دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدىن كەلگەن مۇتەخەسسىسلەر بۈگۈنكى تۈرك مەدەنىيىتىنىڭ ئۇلىدا قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ مەدەنىيەت يىلتىزى بارلىقىنى ئېتىراپ قىلدى.

زۇلھايات خانىمنىڭ ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىغا بىلدۈرىشىچە، يىغىندا تەتقىقاتچىلار مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن دوپپا ۋە ئەتلەسنىڭ كىملىك ساقلاشتىكى مۇھىم قورال ئىكەنلىكىنى، خىتاينىڭ مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقىغا قارشى ئىلمىي پاكىتلار ئارقىلىق زەربە بېرىشنىڭ ئىنتايىن زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلىگەن.

مەككىدە تىجارەت قىلىۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئىنكاس قىلىشىچە، ھەج ۋاقتىغا بىر ھەپتە قالغان بولسىمۇ، تا بۈگۈنگە قەدەر، مەككىدە ھەج ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەن بىرمۇ ئۇيغۇر كۆرۈلمىگەن.

دېيىلىشىچە، 2017-يىلىدىن ئىلگىرى، ھەر يىلى ھەج ۋاقتىدىن ئاز دېگەندە ئىككى ھەپتە بۇرۇن، ھەج قىلغىلى كەلگەن ئۇيغۇرلار سودا-سېتىق ئىشلىرى ئۈچۈن ئۇيغۇرلار ئاچقان دۇكان ۋە ئولتۇراقلاشقان مەھەللىلەرگە كېلىپ تۇرار ئىكەن. بۇ ئەھۋال ئۆزگەرگىنى، يەنى ھەج مەزگىلىدە شەرقىي تۈركىستاندىن كەلگەن ھەج قىلغۇچىلار كۆرۈنمەيدىغان بولۇشى بۇ يىل 9-يىلغا قەدەم قويغان.

ئۇيغۇر ئىلىم ۋە مەدەنىيەت تەتقىقات ۋەخپىنىڭ مۇدىرى، شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى سىراجىدىن ئەزىز ئۇزۇن يىللاردىن بېرى مەككىدە ياشاۋاتقان، ئۇيغۇر ھەج قىلغۇچىلارنىڭ يىلدىن-يىلغا ئازىيىپ ئاخىرى كېلىشىنىڭ پۈتۈنلەي توختىغانلىقىغا شاھىد بولغان ۋە قەلبى پۇچىلىنىۋاتقان ئۇيغۇرلاردىن بىرىدۇر.

سىراجىدىن ئەپەندى، ئۇيغۇرلارلا ئەمەس، شەرقىي تۈركىستان ۋە نىڭشيا، گەنسۇلاردىكى تۇڭگانلارنىڭمۇ، بۇ يىل ھەج سەپىرىگە رۇخسەت قىلىنمىغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان. مەلۇم بولۇشىچە خىتاي تەرەپ بۇ يىل تۇڭگانلارغا، ھەج سەپىرىنىڭ توسۇلۇشىغا ئوتتۇرا شەرقتىكى مۇقىمسىز ۋەزىيەتنى، يەنى ئىران ئۇرۇشىنى سەۋەب قىلىپ كۆرسەتكەن.

كورلا شەھەرلىك ساقچى ئىدارىسىدىكى بىر خادىممۇ، ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۇرۇش ۋەزىيىتى سەۋەبلىك ھەج ئۆمىكى تەشكىللەنمىگەنلىكىنى ئاشكارىلىدى، ئەمما بۇ ھەقتىكى ھۆججەتلەرنىڭ مەزمۇنىنى دەپ بېرەلمىيدىغانلىقىنى بايان قىلدى. قەشقەر ۋىلايەتلىك دىنىي ئىشلار ئىدارىسى خادىمىمۇ، بۇ يىل تۇڭگانلاردىمۇ ھەجگە ماڭغانلار يوقلۇقىنى ئاشكارىلىدى. ئەمما بارالماسلىقنىڭ سەۋەبىنى دەپ بېرەلمىدى.

سىراجىدىن ئەپەندى نىڭشيا ۋە گەنسۇلاردىنمۇ ھەج سەپىرىنىڭ توختىغانلىقىنى، ئۇيغۇرلارغا يولغا قويغان ھەج چەكلىمىسىنىڭ خىتاي ئۆلكىلىرىگە ئېكسپورت قىلىنىشى دەپ تەسۋىرلەيدۇ ۋە خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى ئۇرۇش ۋەزىيىتىنى باھانە قىلىشىنى ساختىپەزلىك دەپ ئەيىبلىيدۇ. ئۇ يەنە مەككىدە ھەر كۈنى مىڭلىغان خىتاي تىجارەتچى ۋە ئىشچىنىڭ ئەركىن ھەرىكەت قىلىپ يۈرگەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ.

مەجلىس ئەزاسى ھېرا بات: خىتايلارنىڭ ھۆكۈمەت زالىمىزدا چاغان ئۆتكۈزۈشىگە رۇخسەت يوق

بۈگۈن گوللاندىيەنىڭ دېنھاگ شەھەرلىك ھۆكۈمىتىدە، پائالىيەتچى ئابدۇرېھىم غېنى خىتاينىڭ چاغان پائالىيىتىدە يولۇققان زوراۋانلىق ھەققىدە مۇزاكىرە ئېلىپ بېرىلغان. مۇزاكىرە، شەھەرلىك مەجلىس ئەزاسى ھېرا بات خانىم، مەزكۇر ۋەقە يۈز بەرگەندە شەھەر باشلىقىغا سۇنغان تەلەپكە ئاساسەن ئېلىپ بېرىلغان. يىغىندا ئابدۇرېھىم غېنى ئىككى مىنۇت گۇۋاھلىق سۆزى قىلغان. ئۇ سۆزىدە، شۇ كۈنلۈكتە ئۆزىنى تىنچلىق ۋە ئادالەتنىڭ سىمۋولى بولغان دېنھاگ شەھىرىدە ئەمەس، خىتاي ئىشغالىيىتى ئاستىدىكى شەرقىي تۈركىستاندا ياشاۋاتقاندەك ئازابلىق ھېس قىلىپ قالغانلىقىنى بىلدۈرگەن ۋە خىتاينىڭ بۇ خىل زوراۋانلىقلىرى بىلەن بىرگە، ساختا تەشۋىقاتىغىمۇ خاتىمە بېرىشىنى تەلەپ قىلغان. ئادەتتە قەرەرلىك ئېچىلىدىغان ۋە شەھەر باشلىقىنىڭ مەۋجۇت مەسىلىلەرگە ئىپادە بىلدۈرىدىغان بۇ يىغىنىدا ئابدۇرېھىم غېنىنىڭ زوراۋانلىققا ئۇچراش مەسىلىسى ئاساسلىق تېما بولغان.

مەزكۇر مەسىلىنى مەجلىس كۈنتەرتىپىگە ئېلىپ كىرگەن ھېرا بات خانىم، بۈگۈن رادىيومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، يىغىنىڭ خۇلاسىسى ھەققىدە مەلۇمات بەردى. ئۇنىڭ دېيىشىچە شەھەر باشلىقى مەزكۇر ۋەقە ھەققىدە ئىپادە بىلدۈرۈپ، ئابدۇرېھىم غېنىغا قىلىنغان زوراۋانلىقنى «نومۇسسىزلىق» دەپ ئەيىبلىگەن ۋە يىللاردىن بېرى دېنھاگ شەھەرلىك ھۆكۈمەتتە ئۆتكۈزۈلۈپ كېلىۋاتقان چاغاننى تەبرىكلەش پائالىيىتىگە، بۇنىڭدىن كېيىن رۇخسەت بېرىلمەيدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان.

ھېرا بات خانىم، ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەرنىڭ بىخەتەرلىكىگە بۇنىڭدىن كېيىن ئىزچىل كۆڭۈل بۆلىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

گوللاندىيە پارلامېنتى ئۆتكەن ھەپتە بۇ تېمىدا مۇزاكىرە ئېلىپ بېرىپ، چېگرا ئاتلاپ باستۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان بىر قانۇن لايىھەسىنى ماقۇللىغان ۋە بۇ ارقىلىق خىتاينىڭ گوللاندىيەدىكى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان چېگرا ھالقىغان زوراۋانلىقىنىڭ يولىنى توسقان ئىدى.

ئۇيغۇر-تىبەت-موڭغۇل ئەركىنلىك لوڭقىسى پۇتبول مۇسابىقىسى نيۇيوركتا ئۆتكۈزۈلىدۇ

شەرقىي تۈركىستان ئۇلۇسال پۇتبول كوماندىسىنىڭ ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئۇچۇرلىرىدىن مەلۇم بولۇشىچە، مۇشۇ ئاينىڭ ئاخىرى ئۇيغۇر-تىبەت-موڭغۇل ئەركىنلىك لوڭقىسى پۇتبول مۇسابىقىسى نيۇيورك مانخاتتاننىڭ راندال ئارىلى باغچىسىدىكى پۇتبول مەيدانىدا ئۆتكۈزۈلىدۇ. 28-ماي كۈنى كەچ سائەت 6 دە، شەرقىي تۈركىستان مىللىي مارشى ۋە تىبەت مىللىي مارشى ئوقۇلۇپ، ئىككى تەرەپنىڭ مۇسابىقىسى باشلىنىدۇ. ئەتىسى ئۇيغۇر كوماندىسى تىبەت پۇتبولچىلار جامائىتىنى زىيارەت قىلدۇرىدۇ، 30-ماي كۈنى كەچتە ئۇيغۇر-موڭغۇل ۋە موڭغۇل-تىبەت كوماندىلىرى مۇسابىقىگە چۈشىدۇ ۋە ئاخبارات باياناتى بىلەن مۇسابىقە ئاخىرلىشىدۇ.

شەرقىي تۈركىستان ئۇلۇسال پۇتبول كوماندىسىنىڭ تېرنىرى ئىلشات ئىسلام ئەپەندىنىڭ رادىيومىزغا بايان قىلىشىچە، ھازىرغىچە ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىن بولۇپ ئۇيغۇر پۇتبولچىلار مۇسابىقىگە ھازىرلىنىپتۇ. كۆپىنچىسى ئوخشىمىغان يەرلىك پۇتبول كوماندىلىرىدا توپ ئويناپ كېلىۋاتقان بۇ ماھىرلار، 26-ماي كۈنى نيۇيوركقا يېتىپ كېلىپ ئىككى كۈنلۈك مەشىقتىن كېيىن رەسمىي مۇسابىقىگە قاتنىشىدۇ. بۇ قېتىم ئۇيغۇر كوماندا ئەزالىرى ئىچىدە، سىنگاپوردىكى گېيلاڭ كوماندىسىنىڭ توپچىسى، نورۋېگىيەلىك ئۇيغۇر پۇتبولچىسى ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېھىممۇ بار ئىكەن.

شەرقىي تۈركىستان ئۇلۇسال كوماندىسى بىلەن تىبەت كوماندىسى ئۆتكەن يىلى لوندوندا ئۆتكۈزۈلگەن كۆنىفا پۇتبول مۇسابىقىسىدىمۇ ئوينىغان، ئۇيغۇر كوماندىسى 2 گە قارشى 3 نەتىجە بىلەن تىبەت كوماندىسىنى يەنگەن ئىدى.

بۇ قېتىملىق مۇسابىقىنىڭ تەنھەرىكەت پائالىيىتى بولۇشتىن سىرت، دۇنيا پۇتبول لوڭقىسى نيۇيوركتا ئۆتكۈزۈلۈۋاتقان بۇ مەزگىلدە، شەرقىي تۈركىستان ۋە تىبەت مەسىلىسىنى خەلقئارا جامائەتنىڭ سەمىگە سېلىش ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن ئىلشات ئىسلام ئامېرىكا تەۋەلىكىدىكى ئۇيغۇر جامائىتىنى ئۆزلىرىنى قوللاشقا ۋە قۇربان ھېيت كۈنلىرىگە توغرا كەلگەن بۇ مۇسابىقىنى كۆرۈشنى ھېيتلىق پائالىيەتلىرىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلاندۇرۇشقا دەۋەت قىلدى.

ئىلشات ئىسلام مۇسابىقىنىڭ چىقىملىرىنىڭ خەير-ساخاۋەتچىلەرنىڭ ئىئانىلىرى بىلەن مەلۇم دەرىجىدە ھەل بولغانلىقى، قالغان قىسمىغا ئەل-جامائەتتىن ياردەم كۈتۈۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتتى.

تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىنىڭ غەيرىي رەسمىي رەھبەرلەر يىغىنى تۈركىستاندا ئۆتكۈزۈلدى

تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىنىڭ غەيرىي رەسمىي رەھبەرلەر يىغىنى 15-ماي كۈنى قازاقىستاننىڭ تۈركىستان شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلدى. يىغىنغا تۈركىيە جۇمھۇر رەئىسى رەجەپ تاييىپ ئەردوغان ۋە قازاقىستان پىرېزىدېنتى قاسىم جومارت توقايېۋ، شۇنداقلا ئەزەربەيجان، قىرغىزىستان، ئۆزبېكىستان رەھبەرلىرىمۇ قاتناشتى. يىغىنغا ۋېنگىرىيە، تۈركمەنىستان ۋە شىمالىي قىبرىس تۈرك جۇمھۇرىيىتى رەھبەرلىرى كۆزەتكۈچى سۈپىتىدە قاتناشتى.

ئەردوغان يىغىندا قىلغان سۆزىدە تۈرك دۇنياسىنىڭ ئىقتىسادىي جەھەتتىن بىر گەۋدىگە ئايلىنىشى، دۆلەت مۇداپىئە ۋە تېخنىلوگىيە ئىش بىرلىكى، ئورتاق ئېلىپبە ۋە مائارىپنىڭ تەرەققىياتى مەسىلىسى، ۋە تۈركىيە بىلەن تۈركىستان جۇمھۇرىيەتلىرى ئارىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق تېمىلىرىدا توختالغان.

خەۋەرلەردە دېيىلىشىچە، تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتى دەسلەپكى مەدەنىيەت مۇناسىۋەتلىرى شەكىلىدىن، يىلدىن-يىلغا، گېئوپولىتىك، ئىقتىسادىي، قاتناش-ترانسپورت ۋە بىخەتەرلىك ساھەلىرىدە بىر گەۋدىلىشىشكە قاراپ يۈزلەنمەكتە.

ئەسلىدە ئەردوغان قازاقىستانغا 13-ماي كۈنى كەلگەن؛ 14-ماي كۈنى ئاستانىدا قازاقىستان بىلەن 13 تۈرلۈك توختامنامە ئىمزالىغان.

تۈرك دۆلەتلىرى تەشكىلاتىنىڭ بۇ قېتىمقى يىغىنى ئادەتتە 3-4 كۈن مۇددەتتە ئېچىلىدىغان، ئالدىن پىروگراممىلانغان يىغىنى بولماستىن، ئەردوغاننىڭ قازاقىستان سەپىرىگە ماسلاشتۇرۇلغان ھالدا ئېچىلغان غەيرىي رەسمىي يىغىندۇر.

جەۋھەر ئىلھام ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى يىغىنىدا گۇۋاھلىق بەردى

5-ماي ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى (USCIRF) توردا «مۇسۇلمانلارغا بولغان ئۆچمەنلىكنىڭ كۈچىيىشى» تېمىسىدا مەخسۇس گۇۋاھلىق بېرىش يىغىنى ئۆتكۈزۈپ، دۇنيا مىقياسىدا مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان دىنىي ئەركىنلىك دەپسەندىچىلىكىنى مۇزاكىرە قىلدى.

يىغىنغا ئۇيغۇر پائالىيەتچى جەۋھەر ئىلھام تەكلىپ بىلەن قاتنىشىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىستېمىلىق زىيانكەشلىكلىرى ھەققىدە مۇھىم گۇۋاھلىقلارنى بەردى.

ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنى چەكلەش ئىتتىپاقى (EUFL) نىڭ باياناتچىسى سۈپىتىدىكى جەۋھەر ئىلھام خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك سىستېمىسىنىڭ دۇنيا تەمىنلەش زەنجىرىدىكى ئاز دېگەندە 17 كەسىپكە سىڭىپ كىرگەنلىكىنى، دۇنيادىكى ھەر بەش پاختا كىيىمنىڭ بىرىنىڭ خام ئەشياسىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىن كېلىدىغانلىقىنى ئېيتتى.

ئۇ شى جىنپىڭ ھۆكۈمىتىنىڭ دىنىي ئېتىقادنى كوممۇنىستىك ئىدىئولوگىيەگە بويسۇندۇرۇش ئۈچۈن يۈرگۈزۈۋاتقان باستۇرۇشلىرىنى، جۈملىدىن دىنىي تەلىم-تەربىيەنىڭ چەكلىنىشى ۋە يەر ناملىرىنىڭ ئۆزگەرتىلىشىنى تەپسىلىي بايان قىلدى.

جەۋھەر ئىلھام ئامېرىكىنى «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) نى تېخىمۇ قاتتىق ئىجرا قىلىشقا ۋە ئىنسان ھەقلىرى مەسىلىسىنى خىتاي بىلەن بولغان سۆھبەتلەردە ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشقا چاقىردى.

يىغىندا يەنە پاكىستان، ھىندىستان ۋە ياۋروپادىكى مۇسۇلمانلار دۇچ كېلىۋاتقان زوراۋانلىق ۋەقەلىرىمۇ تىلغا ئېلىندى. دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتى رەھبەرلىرى دىنىي ئەركىنلىكنى قوغداشنىڭ ئامېرىكىنىڭ مۇھىم دىپلوماتىك سىياسىتى ئىكەنلىكىنى، مۇسۇلمانلارغا قارىتىلغان ئۆچمەنلىككە قارشى تۇرۇشنىڭ كەم بولسا بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

ئامېرىكا خەلقئارا دىنىي ئەركىنلىك كومىتېتىنىڭ 2026-يىللىق دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتى يەنىلا دۇنيادىكى ئەڭ ئېغىر دىنىي ئەركىنلىك مەسىلىلىرىنىڭ بىرى ئىكەن.

سۇرىيەدىكى ئۇيغۇر جەڭچىلەرنىڭ رولى ۋە بېيجىڭنىڭ كۈچىيۋاتقان دىپلوماتىك بېسىمى

ئامېرىكا دۆلەتلىك ئاممىۋى رادىيوسى (NPR) نىڭ داڭلىق مۇخبىرى ئېمىلى فېڭ (Emily Feng) سۇرىيەدىكى نەق مەيدان زىيارەتلىرى ئارقىلىق، ئەسەد رېجىمىنىڭ ئاغدۇرۇلۇشىدا مۇھىم رول ئوينىغان ئۇيغۇر جەڭچىلەر ۋە خىتاينىڭ ئۇلاردىن ئەنسىرىشىدىكى سەۋەبلەر ئۈستىدە مەخسۇس تەكشۈرۈش ماقالىسى ئېلان قىلدى.

ماقالىدە دېيىلىشىچە، ئەسەد رېجىمىنىڭ ئاغدۇرۇلۇشىدا چەتئەللىك جەڭچىلەر ئارىسىدىكى ئەڭ چوڭ قوشۇن بولغان ئۇيغۇرلار ئاچقۇچلۇق ۋە ئىستراتېگىيەلىك جەڭلەردە ئۆزگىچە رول ئوينىغان. بۇ جەڭچىلەر ئۆزلىرىنىڭ سۇرىيەدىكى ئۇرۇشقا قاتنىشىشىدىكى ئاساسىي مەقسەتنىڭ ھەربىي مەشىق قىلىش، ئۆزىنى كۈچلەندۈرۈش ۋە بىر كۈنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيىسى يىقىلغاندا ئۆز ۋەتىنىنى ئازاد قىلىش ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن.

بىراق، ئۇيغۇرلارنىڭ سۇرىيەدىكى ئورنى خىتاينىڭ شىددەتلىك دىپلوماتىك بېسىمىغا دۇچ كەلگەن. خىتاي ھۆكۈمىتى چەتئەلدىكى بارلىق ئۇيغۇر قوراللىقلىرىنى ئىزچىل ھالدا «تېررورچى» دەپ ئەيىبلەپ كەلگەن بولۇپ، يېقىندا دەمەشتىكى ئەلچىخانىسىنى قايتا ئاچقاندا، ئۇيغۇر جەڭچىلىرىنى سۈرىيەدىن قوغلاپ چىقىرىشنى قاتتىق تەلەپ قىلغان.

بولۇپمۇ، ب د ت سۇرىيەنىڭ يېڭى رەھبىرى ئەھمەد شارا ۋە يېڭى ھۆكۈمەتكە قارىتىلغان تېررورلۇق جازالىرىنىڭ كۆپ قىسمىنى بىكار قىلىش ھەققىدە قارار لايىھىسىنى ئوتتۇرىغا قويغاندا، دائىمىي ئەزا سۈپىتىدىكى خىتاي بېلەت تاشلاشتىن ۋاز كەچكەن. خىتاي بۇ قارارنى ئوچۇق تەنقىد قىلىپ، سۇرىيە ھۆكۈمىتى خەلقئارانىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ۋە جازانىڭ بىكار قىلىنىشىغا ئېرىشىشتىن ئىلگىرى، ئۆز تېررىتورىيىسىدىكى ئۇيغۇر جەڭچىلىرى مەسىلىسىنى بىر تەرەپ قىلىشى، يەنى ئۇلارنى چوقۇم دۆلەتتىن قوغلاپ چىقىرىشى ياكى يوقىتىشى كېرەكلىكىنى شەرت قىلىپ قويغان.

سۇرىيەدىكى ئۇيغۇرلار بولسا ئۆزلىرىنىڭ پۇقرالارنى نىشانلايدىغان تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىگە پۈتۈنلەي قارشى ئىكەنلىكىنى، ئافغانىستاندىكى گۇرۇپپىلار بىلەن ئالاقىسى يوقلۇقىنى، پەقەت ئۆز ۋەتىنى ۋە ئېتىقادىنى قوغداشنى مەقسەت قىلغان مىللىي ئازادلىق كۈچى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن. ب د ت نىڭ سابىق كۆزەتكۈچىلىرىمۇ سۇرىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتاينىڭ ئىچىدىكى زوراۋانلىق ۋەقەلىرىگە بىۋاسىتە چېتىشلىق ئىكەنلىكىگە ئائىت ھېچقانداق ئېنىق دەلىلللەرنى كۆرمىگەنلىكىنى تىلغا ئالغان.

ماقالىدە قەيت قىلىنىشىچە، ھازىرئۇيغۇر جامائىتى سۇرىيەدە ئۆز مەدەنىيىتى ۋە مائارىپىنى ساقلاپ قېلىش، تۈرلۈك تىجارەتلەرنى قۇرۇش ئارقىلىق ئۆزلىرىنى كۈچلەندۈرۈشكە كۈچەۋېتىپتۇ.

مۇخبىر ئېمىلى فېڭنىڭ سۇرىيەدىكى ئۇيغۇر جەڭچىلەر ھەققىدە ئەتراپلىق توختالغان ”يۈرىكىمىز ۋەتەن دەپ كۆيىدۇ: سۇرىيە ئىچكى ئۇرۇشىدىكى ئۇيغۇر جەڭچىلەر“ ناملىق يېڭى كىتابى پات ئارىدا نەشىردىن چىقىدىكەن.

ياپونىيەدە ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا ئائىت لېكسىيەلەر داۋاملاشماقتا

10-ماي توكيودا ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى بىلەن خەلقار كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ ياپونىيە شۆبىسى ھەمكارلىشىپ، ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى توغرىسىدا بىر مەيدان ئىلىمي مۇھاكىمە يىغىنى ئۆتكۈزدى. يىغىندا خىتاينىڭ ھازىرقى زامان تارىخى تەتقىقاتچىسى سۈپىتىدە تونۇلغان مۇئاۋىن پروفېسسور شىباتا تېتسو ئەپەندىم لېكسىيە سۆزلىدى.

بۇ يىغىن ياپونىيەدىكى ئاكادېمىكلارنى ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى توغرىسىدا ئاكتىپ ئاۋاز چىقىرىشقا ئۈندەش ۋە سەپەرۋەر قىلىش ئۈچۈن ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى يېقىنقى نەچچە يىلدىن بۇيان ھەر ئىككى-ئۈچ ئايدا بىر قېتىم ئۇيۇشتۇرۇپ كېلىۋاتقان يۈرۈشلۈك لېكسىيەلەرنىڭ بىرى ئىكەن.

تەتقىقاتچى شىباتا ئەپەندىم نەچچە يىلدىن بۇيان، غەرپ ئەللىرىدىكى تەتقىقاتچىلارنىڭ ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى ھەققىدىكى تەتقىقاتى بىلەن خىتيانىڭ ئۇنى يوققا چىقىرىش ئۈچۈن قىلغان تەشۋىقاتلىرى ۋە ئاشكارىلنىپ كەتكەن ئىچكى ھۆججەتلىرىنى كۆپلەپ سېلىشتۇرۇش ۋە ئانالىز قىلىش بىلەن شۇغۇللانغان.

بۇ قېتىمقى لېكسىيەسىدە، شىباتا ئەپەندىم خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارنى ”قايتا تەربىيىلەش“ نامىدا كەڭ-كۆلەمدە لاگرلارغا قامىشى، ”ئېشىنچا ئەمگەك كۈچىنى يۆتكەپ نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرۇش“ نامىدا ئۇيغۇر ياشلىرىنى مەجبۇرىي ئەمگەكلەرگە سېلىشى، ئۇيغۇر قىزلىرىغا تەھدىت سېلىش ياكى ئېقتىسادىي مەنپەئەت بىلەن ئالداش قاتارلىق ۋاسىتىلەر ئارقىلىق خىتاي ئەرلىرى بىلەن توي قىلىشقا زورلىشى، ئۇيغۇر ئاياللىرىنى تۇغماس قىلىۋېتىش ئارقىلىق نوپۇس تىزگىنلىشى قاتارلىق تېمىلاردا ئۆزىنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، خىتاي ھۆكۈمىتى تەشۋىقاتىنىڭ ساختىلىقلىقلىرىنى ئېچىپ تاشلىدى.

ئىگىلىنىشىچە، ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ھەر دائىم كۈنتەرتىپتە تۇتۇپ تۇرۇش ئۈچۈن ئۇيۇشتۇرۇلغان بۇ يۈرۈشلۈك لېكسىيەلەرنىڭ تەسىرىدە، ياپونىيە خەلقىنىڭ خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان تۈرلۈك زۇلۇملىرى، بولۇپمۇ ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى ھەققىدىكى چۈشەنچىسى كۈنسېرى كېڭەيگەن.

مۇھاكىمە يىغىنىدا يەنە، خەلقار كەچۈرۈم تەشكىلاتنىڭ بىر نەپەر خادىمى بىلەن ياپونىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى لېكسىيەگە يانداش ھالدا مۇناسىۋەتلىك دوكلاتلارنى بەردى.

ئىنكاس قىلىنىشىچە، ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ خىتاي زىيارىتىدىن 15 كۈن ئاۋۋال، شەرقىي تۈركىستاندا بىر قاتار بىخەتەرلىك تەدبىرلىرى يولغا قويۇلغان. بۇ تەدبىرلىرى ئارىسىدا ئەرزدارلارنىڭ يۇرت ئاتلاپ ئەرز قىلىشى، بولۇپمۇ بېيجىڭغا بېرىشى قاتتىق چەكلەنگەن.

تۈركىيەدىكى ئاقسۇلۇق بىر مۇھاجىرنىڭ مەلۇم قىلىشىچە، ئۇنىڭ تارتىۋېلىنغان يەرلىرى سەۋەبلىك بېيجىڭغا ئەرز قىلغىنى بارغان سابىق قۇلۇم-قوشنىلىرى ئاقسۇدىكى ساقچىلار تەرىپىدىن دەرھال قايتىپ كېلىش ھەققىدە تېلېفون تاپشۇرۇۋالغان؛ تېلېفوندا ئۇلارنىڭ 14-چىسلادىن بۇرۇن قايتىپ كېلىشى جىددىي شەكىلدە ئۇقتۇرۇلغان. ساقچىلار يەنە ئەرزدارلارغا 14-، 15-چىسلانىڭ ئالاھىدە كۈنلەر ئىكەنلىكى، ئۇ كۈنلەردە ئەرزدارلارنىڭ، بولۇپمۇ ئۇيغۇر ئەرزدارلارنىڭ بېيجىڭدا تۇرۇشىغا قەتئىي بولمايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.

بىز بۇ ئەرزدارلارنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن ئاقسۇدىكى ئالاقىدار ئىدارە-ئورگانلارغا تېلېفون قىلدۇق. خادىملاردىن بىرى ئاقسۇدىن يۇرت ئاتلاپ ماڭغان ئەرزدارلارنى 14-چىسلادىن بۇرۇن قايتۇرۇپ ئەكىلىش ئۈچۈن بىر تۈركۈم ساقچىلارنىڭ ئۈرۈمچىگە، يەنە بىر تۈركۈمىنىڭ بېيجىڭغا قاراپ يولغا چىققانلىقىنى ئاشكارىلىدى. يەنە بىر خادىم ئىككى ھەپتىنىڭ ئالدىدا يۇقىرىدىن يېڭى بىخەتەرلىك تەدبىرلىرى ھەققىدە ئۇقتۇرۇش تاپشۇرۇۋالغانلىقى، مەزكۇر ئەرزدارلارنى ئەنە شۇ ئۇقتۇرۇشقا ئاساسەن قايتۇرۇپ ئەكىلىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتتى. ئۇ يەنە ئارقىدىن بۇ ئۇقتۇرۇشنىڭ دونالد ترامپنىڭ زىيارىتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى ئىنكار قىلمىدى.

ھەر قېتىم چەت ئەلدىن دۆلەت رەھبەرلىرى ياكى تەكشۈرۈش ئۆمەكلىرى كەلگەندە، ئەرزدارلارنىڭ ئېغىزىنى تۇۋاقلاش - خىتايدا، بولۇپمۇ شەرقىي تۈركىستاندا ئۇزۇن يىللاردىن بېرى داۋام قىلىپ كېلىۋاتقان بىخەتەرلىك تەدبىرى ئىدى. مەسىلەن، تۈركىيە پىرېزىدېنتى ئەردوغان ئۈرۈمچىنى زىيارەت قىلغان چېغىدا، غايىب ئوغلىنى ئىزدەۋاتقان پاتىگۈل غۇلام ئۆيىگە سولاپ قويۇلغان ئىدى. «شىنجاڭ گېزىتى»نىڭ سابىق مۇخبىرى جۈرئەت نىزامىدىنمۇ دادىسى ئىلگىرى تۈرمىدە ياتقانلىقى ۋە ئۆزى نۇقتىلىق ئائىلىنىڭ ئەزاسى بولغانلىقى ئۈچۈن، 2008-يىلى ئولىمپىك مەشئىلى ئۈرۈمچىگە يېتىپ كەلگەن مەزگىلدە بىر قانچە كۈن بىر مېھمانخانىدا تۇتۇپ تۇرۇلغان ئىدى.

2017-يىلى لاگېرلار قۇرۇلغاندىن كېيىن، ئەرزدارلارنىڭ سانىمۇ يوق دېيەرلىك ھالغا چۈشكەن ۋە خەتەرلىك دەپ قارالغان كىشىلەر ئاساسەن دېگۈدەك تۈرمە ۋە لاگېرلارغا سولىنىپ بولغان ئىدى. مانا مۇشۇنداق بىر ئەھۋالدا خىتاي تەرەپنىڭ يەنىلا جەمئىيەت ئامانلىقىدىن، بولۇپمۇ ئۇيغۇرلارنىڭ ئەرز-شىكايەتلىرىدىن ئەندىشە قىلىشى مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر كۆزەتكۈچىلەرنىڭ دىققىتىنى قوزغىدى.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق باش كاتىپى نۇرمەمەت مۇساباي دونالد ترامپ خىتاينى زىيارەت قىلىۋاتقان مەزگىلدە خەلقئارا ئاخباراتنىڭ دىققىتى خىتايغا مەركەزلىشىدىغانلىقىنى، شۇڭا خىتاي تەرەپنىڭ ئۇيغۇرلار سەۋەبىدىن ئاخباراتنىڭ دىققىتىنى تارتىدىغان بىرەر ئىش چىقىپ قېلىشىدىن ئەندىشە قىلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇ يەنە بۇ ئەندىشىنىڭ مەنبەسىنى رايوندا داۋام قىلىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىققا باغلاپ چۈشەندۈرىدۇ. نۇرمەمەت مۇساباي يەنە خىتاينىڭ بىر مۇستەملىكىچى دۆلەت سۈپىتىدە ھېچقاچان ئۇيغۇرلارغا نىسبەتەن خاتىرجەم بولالمىغانلىقى، بۇ ئەندىشىنىڭ 3 مىليوندىن ئارتۇق ئادەم لاگېردا يېتىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندىمۇ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ.

قانۇنسىز دۇمباقچىلىق ئامېرىكىدىكى خىتاي شەھەر باشلىقىنى تەختىدىن يىقىتتى

لوس ئانجېلىستىكى ئاركادىيە (Arcadia) شەھىرىنىڭ خىتاي پۇشتىدىن بولغان شەھەر باشلىقى ۋاڭ ئايلىن (Eileen Wang) قانۇنسىز ھالدا خىتاينىڭ دۇمباقچىلىقىنى قىلغانلىقى ئۈچۈن سوتلاندى ۋە ۋەزىپىسىدىن ئىستىپا بېرىشكە مەجبۇر بولدى.

مەلۇم بولۇشىچە، ۋاڭ ئايلىن 2022-يىلى ئاركادىيە شەھەر مەجلىسىگە ئەزا بولۇپ كىرگەن ۋە نۆۋەتلىشىپ ۋەزىپە ئۆتەش قائىدىسى بويىچە بۇ يىل 2-ئايدا شەھەر باشلىقلىق ئورنىغا يۈكسەلگەن. ئۇ بۇ يۈكسىلىشلەردىن ئاۋۋال، يەنى 2020 ۋە 2022-يىللىرى ئارىسىدا ئامېرىكىدا خىتاي تىلىدا چىقىدىغان ۋە ئوقۇرمەنلىرى خىتاي ئامېرىكىلىقلاردىن تەشكىللەنگەن «ئامېرىكا خەۋەر مەركىزى» تورىنى باشقۇرغان. ئۇ بۇ جەرياندا مەزكۇر خەۋەر تورىغا خىتاي ھۆكۈمەت خادىملىرى زاكاز قىلغان خەۋەر-ماقالىلەرنى باسقان ۋە خىتاي تەرەپكە توردىكى خەۋەر-ماقالىلەرنىڭ مەزمۇنى ۋە كۆرۈلۈش قېتىم سانى ھەققىدە دوكلات قىلىپ تۇرغان؛ ھەتتا بىر قېتىمدا بىر خىتاي ئەمەلدارنىڭ ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى ئىنكار قىلىپ يازغان ماقالىسىنى ئەينەن باسقان.

ئامېرىكىنىڭ «چەت ئەل ۋەكىللىرىنى تىزىملىتىش قانۇنى» ئامېرىكىدىكى ئەركىنلىكنىڭ چېكىنى بىلمىگەنلەرگە ھەددىنى بىلدۈرۈشنى مەقسەت قىلغان بولۇپ، بۇ قانۇن بويىچە ئامېرىكىدا چەت ئەل مەنپەئەتى ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغانلار چوقۇم ئەدلىيە مىنىستىرلىقىغا ئۆزىنى تىزىملىتىشى كېرەك.

ئاشكارىلىنىشىچە، مەزكۇر تور بەتنىڭ باشقۇرغۇچىلىرىدىن يەنە بىرى، خىتاي پۇشتىدىن بولغان ياۋ نىڭ (Yaw Ning) 2024-يىلى قانۇنسىز ۋەكىللىك قىلىش بىلەن ئەيىبلىنىپ، 4 يىللىق قاماققا بۇيرۇلغان. قانۇن ئورگانلىرى ياۋ نىڭنى بىر تەرەپ قىلىش جەريانىدا ئۇنىڭ مۇناسىۋەت تورى ئارقىلىق شەھەر باشلىقى ۋاڭ ئايلىننىڭ خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن بولغان ئالاقىسى، جۈملىدىن يېزىشقان خەت ۋە قىلغان دوكلاتلىرىنى بايقىغان ۋە سوتقا تارتقان. ۋاڭ 11-ماي كۈنى سوتتا جىنايىتىنى قوبۇل قىلىش بىلەن بىرلىكتە، شەھەر باشلىقلىق ۋەزىپىسىدىن ئىستىپا بەردى.

ماتېرىياللاردا كۆرسىتىلىشىچە، ئامېرىكا قانۇنىدا تىزىملاتماي، يەنى ئۆزىنى مەلۇم قىلماي تۇرۇپ ئامېرىكىنىڭ سىياسەت، ئاخبارات ۋە لوبىيىچىلىق ساھەلىرىدە باشقا دۆلەت ئۈچۈن خىزمەت قىلسا، يەنى دۇمباقچىلىق قىلسا «قانۇنسىز ۋەكىل» دەپ ئەيىبلىنىدۇ؛ ئەگەر ھەربىي ۋە تېخنىكا قاتارلىق ساھەلەردىكى مەخپىي ئۇچۇرلارنى ئوغرىلىسا جاسۇسلۇق بىلەن ئەيىبلىنىدۇ. ئاخباراتلاردا ۋاڭ ئايلىنغا قانۇنسىز ۋەكىللىك جىنايىتى ئۈچۈن كۆپ بولغاندا 10 يىلغىچە قاماق جازاسى بېرىلىدىغانلىقى پەرەز قىلىنماقتا.

ئىندىيانادا ماركو پولو ئۇيغۇر مەدەنىيەت كارۋان سارايى قەد كۆتۈرمەكتە

ئامېرىكىنىڭ ئىندىئانا ئىشتاتىنىڭ بىلۇمىڭتون (Bloomington) شەھىرىدە ماركو پولو ئۇيغۇر مەدەنىيەت كارۋان سارايى بەرپا قىلىنماقتا. كارخانىچى غەيرەتجان روزى تەرىپىدىن سېلىنىۋاتقان بۇ ساراي 86 مو كۆلەمدە بولۇپ، ساراي قۇرۇلۇش پىلانى مېھمانخانا، مۇراسىم زالى، رېستوران، كۆرگەزمىخانا ۋە سەيلىگاھ قاتارلىق مۇلازىمەت ئورۇنلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئورمانلىق ۋە چىملىق بىلەن قاپلانغان بۇ ئورۇن بۇنىڭدىن 4 ئاي بۇرۇن سېتىۋېلىنغان بولۇپ، ھازىرغىچە قۇرۇلۇش پىلانىنىڭ %35 ى پۈتۈپ بولغان ۋە بىر قىسىم پائالىيەتلەرگە سەھنە بولغان.

غەيرەتجان روزى بۈگۈن رادىيومىز زىيارىتىنى قوبۇل قىلىپ، نۆۋەتتە كارۋان سارايىنىڭ كۆرگەزمە بۆلۈمىنى تولدۇرۇش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسىتىۋاتقانلىقى، كۆرگەزمىنى ئۇيغۇر مەدەنىيىتى ۋە تارىخىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان كىتاب، رەسىم ۋە بۇيۇملار بىلەن تولدۇرماقچى ئىكەنلىكىنى، بۇ جەھەتتە ئەل-جامائەتنىڭ ياردىمىگە ئېھتىياجى چۈشۈۋاتقانلىقىنى بايان قىلدى. ئۇ كۆرگەزمە قىممىتى بولغان ھەرقانداق مەدەنىيەت بۇيۇم ۋە ئەسلىھەلىرىنى سېتىۋېلىشقا ھازىر ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتتى.

غەيرەتجان روزىنىڭ بايانلىرىدىن مەلۇم بولۇشىچە، ئۇنىڭ كارۋان ساراي قۇرۇش خىيالىغا بىلۇمىڭتوندا مەۋجۇت بولغان تىبەت-موڭغۇل مەدەنىيەت سارىيىنىڭ گۈزەللىكى ۋە جەزىبىسى، بولۇپمۇ ئۇنىڭ تىبەتلىكلەرنىڭ تونۇلۇشىدا ئويناۋاتقان رولى تەسىر قىلغان. غەيرەتجان يەنە نۆۋەتتە جاپالىق ۋە پىداكارلىق بىلەن خىزمەت قىلىۋاتقان ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرىگە بىر ئارامگاھ تەقدىم قىلىش ئارزۇسىمۇ بارلىقىنى، بۇ ئارزۇسىنى مانا مۇشۇ كارۋان ساراي ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرماقچى ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتتى.

غەيرەتجان روزى بۇ ساراينى سېلىشتىن ئالدىدا، يەنى 2020-يىلى بۇ جايدا ماركو پولو ياۋرو-ئاسىيا تائاملىرى رېستورانىنى ئاچقان. بۇ رېستوران قىسقا ۋاقىت ئىچىدە بازار تېپىپ، بىر قېتىملىق رېستوران باھالاشتا ئىندىئانادىكى 300 نەچچە رېستوران ئىچىدە ئالدىنقى قاتاردىكى 3 رېستوراننىڭ بىرى بولۇپ باھالانغان. بۇ كارۋان سارايىنىڭ ئەنە شۇ رېستوران تىجارىتىنىڭ داۋامى ئىكەنلىكىنى بايان قىلغان غەيرەتجان روزى، بۇ ساراي ئارقىلىق ئىقتىسادىي قىممەت، مەنىۋى ئۈنۈم ۋە سىياسىي تەسىر ياراتماقچى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈردى.

ئۇ بۇ ساراي ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستان دەۋاسى ئۈچۈن كۈچ چىقارغان ھەرقانداق كىشىنىڭ ئەمگىكى -چوڭ-كىچىك بولۇشىدىن قەتئىينەزەر - ھەقسىز كۈتۈۋېلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

جاسارەتلىك قەدەم گوللاندىيەدە يېڭى قانۇننىڭ چىقىشىغا تۈرتكە بولدى

گوللاندىيەدىكى ئاكتىپ پائالىيەتچى ئابدۇرېھىم غېنى يېقىنقى يىللاردا بىر قانچە قېتىم خىتاينىڭ گوللاندىيەدىكى تەشۋىقات سورۇنلىرىغا بۆسۈپ كىرىپ، شەرقىي تۈركىستان بايرىقىنى ئاچقان ۋە خىتاينىڭ ساختىپەزلىكلىرىنى ئەيىبلىگەن ئىدى. ئۇنىڭ بۇ بۆسۈپ كىرىشلىرىدە بۇ قېتىم بۆسۈش خاراكتېرلىك نەتىجە چىقتى: گوللاندىيە پارلامېنتىدا مۇشۇ ئاينىڭ 11-كۈنى «چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشنى چەكلەش قانۇن لايىھەسى» مۇتلەق ئۈستۈن ئاۋاز بىلەن ماقۇللاندى.

بۇ قانۇن لايىھەسى گوللاندىيەدىكى دەنك (Denk) پارتىيەسى تەرىپىدىن پارلامېنتقا سۇنۇلغان. مەزكۇر پارتىيە رەھبەرلىرى ئىلگىرى ئابدۇرېھىم غېنى بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزۈپ، ئۇنىڭ بۇ يىل فېۋرالدا خىتاينىڭ گوللاندىيەدىكى چاغان پائالىيىتىگە بۆسۈپ كىرگەن چېغىدا يولۇققان زورۋانلىقلىرى ھەققىدە مەلۇمات ئىگىلىگەن ۋە شۇ ئەھۋالغا ئاساسەن مەزكۇر لايىھەنى تەييارلىغان ئىدى. شۇ كۈنلەردە اخباراتتا قوزغالغان غۇلغۇلىدا، ئابدۇرېھىم غېنىنىڭ تەشۋىقات سورۇنىغا بۆسۈپ كىرىشى ۋە غەزەپلىك توندا خىتايغا قارشى شوئار توۋلىشى ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى ۋە ئۇنىڭ ئائىلە پاجىئەسى كۆزدە تۇتۇلغان ھالدا «يوللۇق قارشىلىق» دەپ قارالغان ئىدى.

مەزكۇر قانۇندا گوللاندىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالىغا ئالاھىدە دىققەت قىلىش ۋە خىتاينىڭ چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئالاھىدە تەكىتلەنگەن.

ئابدۇرېھىم غېنىنىڭ پائالىيەتلىرىدىكى جەسۇرلۇق ۋە ئىزچىللىقتىن باشقا، پائالىيەتلىرى داۋامىدا گوللاندىيەنىڭ قانۇن-تۈزۈمىگە تولۇق رىئايە قىلىشى ۋە قانۇندىن تولۇق پايدىلىنىشنى بىلىشىمۇ، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا بۇ بۆسۈش خاراكتېرلىك نەتىجىنىڭ سەۋەبلىرىدىن بىرى دەپ قارالماقتا.

ئۇيغۇرلارنىڭ تىك-توكتىكى ئاھۇ-زارى: خىتاي زۇلۇمى ئاستىدىكى ئېچىنىشلىق مەنزىرە

يېقىندا شەرقىي تۈركىستاندىكى تىك-توك (دوۋيىن) سۇپىسىدا ئۇيغۇرلارنىڭ تۈرمىلەردە قامالغان ياكى ئۆلۈپ كەتكەن يېقىنلىرىغا بولغان سېغىنىشى ۋە ئايرىلىش ئازابى ئەكس ئەتكەن بىر يۈرۈش ئىنكاسلار كۈچلۈك دىققەت قوزغىدى. بىر ئۇيغۇر تورداشنىڭ تۈرمىدىكى ئانىسىنىڭ قايتىپ كېلىشىنى كۈتىۋاتقانلىقى ھەققىدىكى بىر پارچە يوللانمىسىغا قىسقا ۋاقىت ئىچىدە 400 دىن ئارتۇق ئىنكاس چۈشكەن. گەرچە خىتاي دائىرىلىرىدىن كېلىدىغان تەھدىت ناھايىتى ئېنىق بولسىمۇ، ئىنكاس يازغۇچىلار ئۆزلىرىنىڭ ئاتا-ئانىسى، ئاكا-ئۇكىسى ياكى پەرزەنتلىرىنىڭ داۋاملىق قاماق جازاسى ئۆتەۋاتقانلىقىنى، بەزلىرىنىڭ ھەتتا ئۆلۈپ كەتكەنلىكىنى ئىمكانقەدەر سىلىق شەكىلدە بايان قىلىشقان.

ئىنكاسلاردا ”9 يىل قالدى“، ”يەنە 5 يىلدىن كېيىن كۆرۈشىمىز“، ”تېخى 11 يىل بار“، ”2028-يىلى قايتىپ كېلىدۇ“ دېگەندەك سۆزلەر ئارقىلىق، خىتاي زۇلۇمى ئاستىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئېغىر قاماق جازالىرىغا مەھكۇم قىلىنغانلىقى ۋە ئائىلىلەرنىڭ سىستېمىلىق ھالدا پارچىلىنىۋاتقانلىقى ئاشكارىلانغان.

بەزى ئىنكاسلاردا يېقىنلىرىنىڭ تۈرمە ياكى لاگېرلاردا جان ئۈزگەنلىكى ”ئاپام بىلەن يولدىشىم قايتىپ كەلمەيدۇ“، ”بالامنى مەڭگۈلۈك ئۇزۇتۇپ قويدۇم“، ”ھايات بولغان بولسا، مەنمۇ مانچە يىلدىن كېيىن كېلىدۇ دەپ ساقلىسام مەيلى ئىدى...“ دېگەندەك سۆزلەر بىلەن ئىپادىلەنگەن.

بىر قىسىم تورداشلارنىڭ ”بۇنداق گەپلەرنى ئىنكاستا يازماڭلار“ دەپ ئاگاھلاندۇرۇشى ۋە بەزىلىرىنىڭ ئورۇنسىز ھالدا ”پارتىيەنىڭ سىياسىتىگە تەشەككۈر“ ئېيتىشى، رايوندىكى يۇقىرى بېسىملىق سىياسىي كونتروللۇقنى، كىشىلەرنىڭ سۆز ئەركىنلىكىنىڭ داۋاملىق قاتتىق قامال ئىچىدە ئىكەنلىكىنى ۋە كىشىلەردىكى ۋەھىمىنى كۆرسىتىپ بەرگەن.

بۇ ئىنكاسلار خىتاي دائىرىلىرى ”ئۈچ خىل كۈچكە زەربە بېرىش“ ۋە ”جەمئىيەت ئامانلىقىنى تۈزەش“ دېگەن نام ئاستىدا نىقابلىغان سىستېمىلىق ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى يەنە بىر قېتىم پاش قىلدى. تىك-توكتىكى بۇ ئاھۇ-زارلار ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى كەڭ كۆلەملىك پاجىئەسىنىڭ كىچىك بىر كارتىنىسىدىن ئىبارەت خالاس.

شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتى ب د ت غا «مۇستەملىكىسىزلەشتۈرۈش» ئىلتىماسى سۇندى

5-ماي، شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتى (ETGE) بىلەن شەرقىي تۈركىستان مىللىي ھەرىكىتى (ETNM) بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مۇستەملىكىچىلىكنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئالاھىدە كومىتېتىغا (C-24) ئىلتىماس سۇنۇپ، مەزكۇر كومىتېتنىڭ ب د ت ئومۇمىي كېڭىشىگە شەرقىي تۈركىستاننى ”ئۆزىنى ئىدارە قىلىشتىن مەھرۇم قالغان تېررىتورىيە“ Non-Self-Governing Territory سۈپىتىدە تىزىمغا ئېلىش توغرىسىدا تەكلىپ بېرىشىنى رەسمىي تەلەپ قىلدى.

شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتىڭ بۇ ھەقتىكى خەۋىرىدە، بۇنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ھۆكۈمرانلىقىغا «مۇستەملىكىچى كۈچ» سۈپىتىدە تۇنجى قېتىم رەسمىي خەلقئارالىق جەڭ ئېلان قىلىنىشى دېيىلدى. ئىلتىماستا شەرقىي تۈركىستاننىڭ 1949-يىلى خىتاي تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغانلىقى ۋە يەرلىك تۈركىي خەلقنىڭ ئىرادىسىگە خىلاپ ھالدا ئىشغال قىلىنغانلىقى تەكىتلەندى.

ئىلتىماستا ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنىڭ 13-يىلغا قەدەم قويغانلىقى، تۈركۈملەپ لاگېرلارغا قاماش، ئورگان ئەتكەسچىلىكى، مەجبۇرىي تۇغماس قىلىش، بالىلارنى ئائىلىسىدىن ئايرىۋېتىش، كەڭ كۆلەملىك مەجبۇرىي ئەمگەك قاتارلىق زۇلۇملارنىڭ يەنىلا داۋاملىشىۋاتقانلىقى قەيت قىلىندى. شۇنداقلا يەنە، يېقىندا تەستىقلانغان ”مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى“ ئارقىلىق خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننىڭ يەرلىك ئاھالىلىرىنىڭ كىملىكىنى يوقىتىشنى قانۇنىيلاشتۇرغانلىقى ئەيىپلەندى.

ئىلتىماستا، سۈرگۈن ھۆكۈمەت ب د ت دىن خىتاينى ”ئىشغالىيەتچى كۈچ“ دەپ بېكىتىشىنى، شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى ئېتىراپ قىلىشىنى تەلەپ قىلدى.

شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتىنىڭ پىرېزىدېنتى دوكتور مەمتىمىن ئەلا بۇ ھەقتە توختىلىپ: ”80 دىن ئارتۇق دۆلەت مۇستەملىكىچىلىكنى ئاخىرلاشتۇرۇش رامكىسى ئارقىلىق ئۆز مۇستەقىللىقىغا ئېرىشتى. بۈگۈن شەرقىي تۈركىستان خەلقى ب د ت ئالدىدا شۇ ئوخشاش ھوقۇقىنى رەسمىي تەلەپ قىلدى» دېدى.

شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋە شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئويغۇنۇش ھەرىكىتىنىڭ رەئىسى سالىھ خۇدايار مۇنداق دېدى: ”نۆۋەتتىكى ئىرقىي قىرغىنچىلىقنىڭ يىلتىزى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننى مۇستەملىكە قىلىۋالغانلىقىدا. مۇستەملىكىچىلىككە خاتىمە بېرىش ۋە مۇستەقىللىقىمىزنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش، خەلقىمىزنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا كاپالەتلىك قىلىشنىڭ بىردىنبىر ئۈنۈملۈك يولىدۇر.“

رەيھان ئەسەت پىرېزىدېنت تىرامپنى تۈرمىدىكى ئىنىسى ئەكبەر ئەسەتنى قۇتقۇزۇشقا چاقىردى

ئىنسان ھەقلىرى ئادۋۇكاتى رەيھان ئەسەت «ۋاشىنگىتون پوچتىسى» گېزىتىدە ئېلان قىلغان ئوبزورىدا، ئامېرىكا پىرېزىدېنتى دونالد تىرامپنى خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ بىلەن ئۆتكۈزىدىغان ئالىي دەرىجىلىك ئۇچرىشىشتا ئۇكىسى ئەكبەر ئەسەتنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلىشقا چاقىردى.

ئۇيغۇر كارخانىچى، ”باغداش تورى“نىڭ قۇرغۇچىسى ئەكبەر ئەسەت 2016-يىلى ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ ئالماشتۇرۇش پروگراممىسىغا قاتنىشىپ قايتىپ بارغاندىن كېيىن، شىنجاڭدا تۇتقۇن قىلىنغان بولۇپ، ئۆتكەن ئايدا ئۇنىڭ غايىب بولغىنىغا تولۇق 10 يىل بولدى. رەيھان ئەسەت ئۇكىسىنىڭ بىر ئۆكتىچى ئەمەس، بەلكى ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا كۆۋرۈك بولۇشقا تىرىشقان بىر ئىگىلىك تىكلىگۈچى ئىكەنلىكىنى، خىتاينىڭ ئۇنى پەقەت بىر سىياسىي دەسمائە سۈپىتىدە تۇتۇپ تۇرۇۋاتقانلىقىنى تەكىتلىدى.

ئۇ پىرېزىدېنت تىرامپنىڭ ئىلگىرى رۇسىيە، بېلورۇسىيە ۋە ۋېنېزۇئېلادىكى مەھبۇسلارنى قۇتقۇزۇشتا كۆرسەتكەن ئۈنۈملۈك سۆزلىشىش كۈچىنى ئىشلىتىپ، ئەكبەرنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى خىتاي بىلەن بولغان سۆھبەتنىڭ شەرتى قىلىشىنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. ئوبزوردا يەنە، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ئۆز پروگراممىلىرىغا قاتناشقانلىقى سەۋەبىدىن زىيانكەشلىككە ئۇچرىغانلارنى قۇتقۇزۇش مەجبۇرىيىتى بارلىقى، تىرامپنىڭ ئالدىنقى نۆۋەتلىك بايدىن ھۆكۈمىتى قىلالمىغان بۇ ئىشنى ئەمەلگە ئاشۇرالايدىغان بىردىنبىر شەخس ئىكەنلىكى قەيت قىلىندى.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى، ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى، ئۇيغۇر ھەرىكىتى قاتارلىق ئاساسلىق ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى بولسا دونالد ترامپنى بۇ قېتىمقى ئۇچرىشىشتا ئۇيغۇرلارنىڭ ئىنسان ھەقلىرى مەسىلىسىدە خىتايغا بېسىم ئىشلىتىشقا ھەمدە تۈرمىدىكى ئۇيغۇر سىياسىي مەھبۇسلارنى قويۇپ بېرىشنى قولغا كەلتۈرۈشكە چاقىردى.