Ишчилиқтин генераллиққичә - Зунун тейипофниң җәңгивар һайат мусаписи (1)

Мухбиримиз үмидвар
2017-10-05
Елхәт
Пикир
Һәмбәһр
Принт
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Пикир
  • Елхәт
Миллий армийә 5-Корпусқа өзгәртилгәндин кейинки командирларниң сүрити. Оңдин иккинчи киши сабиқ шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийисиниң муавин баш қомандани зунун тейипоф. 1950-Йили, ғулҗа.
Миллий армийә 5-Корпусқа өзгәртилгәндин кейинки командирларниң сүрити. Оңдин иккинчи киши сабиқ шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийисиниң муавин баш қомандани зунун тейипоф. 1950-Йили, ғулҗа.
RFA/Oyghan

«Азадлиқ тәшкилати» дин миллий армийә муавин баш қоманданиғичә

Тарихчиларниң йәкүнлишичә, уйғурларниң пүтүн омумий тарихида, җүмлидин 19-20-Әсир тарихида көплигән мәшһур әрбаблар өзлириниң һайатлиқ излирини қалдурди.

Уларниң бәзилири 20-Әсир уйғур сийасий қисмәтлири билән биваситә мунасивәтлик болуп, уйғурларниң қисмәтлирини чүшиништә бу шәхсләрниң һайат кәчүрмишлири, елип барған иш-Һәрикәтлири муһим орунни игиләйду.

Әнә шундақ мәшһур әрбабларниң бири зунун тейипоф болуп, униң һайат қисмәтлири сабиқ совет иттипақиниң йәттису вадилиридин башлинип, уйғурлар дийарида йүксәк пәллигә йетиш билән қайтидин сабиқ совет иттипақида ахирлашти.

Униң балилиқ вә өсмүрлүк мәктәп һайати совет иттипақида өткән болса, йашлиқ дәвриниң қиран чағлири уйғур дийаридики җин шурен, шең шисәй, гоминдаң вә шәрқий түркистан җумһурийити һәм хитай компартийәси һакимийити дәврлири билән зич бағланди.

Аддий ишчидин һәрбий һайат мусаписини башлиған зунун тейипоф шәрқий түркистан җумһурийити миллий армийәсиниң полковники вә муавин баш қоманданлиқ дәриҗисигичә, 1949-Йили 12-Айдин кейин болса, хитай азадлиқ армийәсиниң «шинҗаң һәрбий районини» ниң муавин штаб башлиқи вә 1955-Йили генерал майорлуққичә йетип берип, таки 1961-Йили совет иттипақиға кәткүчә һәрбий турмуш кәчүрди. Униң таки 1984-Йили вапат болғучә сабиқ совет иттипақиниң қазақистан җумһурийитидә өткүзгән һайат мусаписи, совет иттипақи билән хитайдин ибарәт икки дөләтниң достлуқ, иттипақдашлиқ мунасивәтлири бузулуп, рәқиблик дәвригә тоғра кәлгәнлики үчүн униң бу мәзгилдики һайат паалийәтлири мурәккәп күрәшләр вә өз миллитиниң тәқдиригә баш қатуруш билән өткән иди.

Зунун тейипофниң һайат паалийәтлири үстидә издәнгән шуниңдәк уйғурларниң 20-Әсир сийасити тарихини өз ичигә алған «уйғурларниң миллий -Сийасий тарихи» мавзулуқ китабини рус вә уйғур тилида нәшр қилдурған тарихчи қәһриман ғоҗамбәрдиниң қаришичә, зунун тейипоф уйғурларниң 20-Әсир тарихидики муһим рол ойниған һәрбий-Сийасий шәхсләрниң биридур.

Зунун тейипоф 1917-Йили һазирқи қазақистанниң йаркәнт, йәни панфилов шәһиридә деһқан аилисидә дунйаға кәлгән болуп, у бу шәһәрдә башланғуч вә оттура мәктәп тәрбийәси рус мәктипидә алған, әмма, 1931-Йили совет иттипақида елип берилған коллектиплаштуруш сийасити нәтиҗисидә ачарчилиқ йүзбәргән болуп, әнә шу вақитта зунун тейипоф аилиси башқа көплигән уйғурлар билән бирликтә ғулҗиға келип маканлишип қалған.

Қәһриман ғоҗамбәрди әпәндиниң ейтишичә, зунун тейипоф 1944-1949-Йиллардики миллий азадлиқ һәрикәт вә миллий армийәниң күрәш һайатида муһим рол ойниған болуп, елихан төрә қатарлиқлар башчилиқидики «азадлиқ тәшкилати» ниң ғоллуқ әзаси сүпитидә муһим йәр асти паалийәтлирини елип барғандин ташқири 1944-Йили 7-Нойабир күнидики ғулҗа қозғилиңидики рәһбири шәхсләр қатаридин орун елип, 12-Нойабир күнидики шәрқий түркистан җумһурийитини қурушқа актип қатнашқан вә илгири-Кейин партизанлиқ һәрикәтлирини кеңәйтиш ишлириға мәсул болған.

Үрүмчидә нәшр қилинған «үч вилайәт инқилабиға даир чоң ишлар хатириси » мавзулуқ китабтики учурлардин мәлум болушичә, шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмити һәйити 1945-Йили 2-Айда уни дөләт ревизийә комитетиниң муавин мудирлиқиға, арқидин шу йили 3-Айниң 13-Күни һөкүмәт һәйити 33-Номурлуқ қарар мақуллап, рәһимҗан сабир һаҗини ички ишлар назаритиниң назирлиқиға тәйинләп, униң һәрбий ишлар назаритиниң назирлиқ орниға зунун тейипофни тәйинлигән.

Зунун тейипоф һәрбий ишлар назирилиқ хизмити җәрйанида миллий армийәниң қурулуш ишлирини актиплаштурған вә миллий армийә қурушқа аит комиссийә тәркибидин орун алған. 1945-Йили 8-Апрел күни миллий армийә рәсмий қурулғанда у подполковник унвани билән миллий армийәниң муавин баш қоманданлиқ вәзиписигә тәйинләнгән вә кейинрәк полковникликкә өстүрүлгән. Бу вақитта миллий армийәниң баш қоманданлиқиға йәрлик руслардин генерал иван паленоф тәйинлинип, зунун тейипоф билән исһақбек муноноф униң муавинлири иди. Руслардин мажароф штаб башлиқи болған.

Америкидики тарихчи доктор қаһар баратниң ейтишичә, зунун тейипоф қатарлиқлар уйғурлар ичидики һәрбий билими бар кишиләр һесаблинатти, кейин у оттура йөнилиш фронтидики вә миллий армийәдики асаслиқ қоманданларниң биригә айланған.

Зунун тейипоф миллий армийәниң асасий икки йөнилиштики урушлириға иштирак қилди.

(Давами бар)

Пикирләр (0)
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Елхәт
Толуқ бәт