Ishchiliqtin généralliqqiche - zunun téyipofning jenggiwar hayat musapisi (1)

Muxbirimiz ümidwar
2017-10-05
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Milliy armiye 5-korpusqa özgertilgendin kéyinki komandirlarning süriti. Ongdin ikkinchi kishi sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyisining mu'awin bash qomandani zunun téyipof. 1950-Yili, ghulja.
Milliy armiye 5-korpusqa özgertilgendin kéyinki komandirlarning süriti. Ongdin ikkinchi kishi sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyisining mu'awin bash qomandani zunun téyipof. 1950-Yili, ghulja.
RFA/Oyghan

"azadliq teshkilati" din milliy armiye mu'awin bash qomandanighiche

Tarixchilarning yekünlishiche, uyghurlarning pütün omumiy tarixida, jümlidin 19-20-esir tarixida köpligen meshhur erbablar özlirining hayatliq izlirini qaldurdi.

Ularning beziliri 20-esir uyghur siyasiy qismetliri bilen biwasite munasiwetlik bolup, uyghurlarning qismetlirini chüshinishte bu shexslerning hayat kechürmishliri, élip barghan ish-heriketliri muhim orunni igileydu.

Ene shundaq meshhur erbablarning biri zunun téyipof bolup, uning hayat qismetliri sabiq sowét ittipaqining yettisu wadiliridin bashlinip, uyghurlar diyarida yüksek pellige yétish bilen qaytidin sabiq sowét ittipaqida axirlashti.

Uning baliliq we ösmürlük mektep hayati sowét ittipaqida ötken bolsa, yashliq dewrining qiran chaghliri uyghur diyaridiki jin shurén, shéng shisey, gomindang we sherqiy türkistan jumhuriyiti hem xitay kompartiyesi hakimiyiti dewrliri bilen zich baghlandi.

Addiy ishchidin herbiy hayat musapisini bashlighan zunun téyipof sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesining polkowniki we mu'awin bash qomandanliq derijisigiche, 1949-yili 12-aydin kéyin bolsa, xitay azadliq armiyesining "shinjang herbiy rayonini" ning mu'awin shtab bashliqi we 1955-yili général mayorluqqiche yétip bérip, taki 1961-yili sowét ittipaqigha ketküche herbiy turmush kechürdi. Uning taki 1984-yili wapat bolghuche sabiq sowét ittipaqining qazaqistan jumhuriyitide ötküzgen hayat musapisi, sowét ittipaqi bilen xitaydin ibaret ikki döletning dostluq, ittipaqdashliq munasiwetliri buzulup, reqiblik dewrige toghra kelgenliki üchün uning bu mezgildiki hayat pa'aliyetliri murekkep küreshler we öz millitining teqdirige bash qaturush bilen ötken idi.

Zunun téyipofning hayat pa'aliyetliri üstide izden'gen shuningdek uyghurlarning 20-esir siyasiti tarixini öz ichige alghan "uyghurlarning milliy -siyasiy tarixi" mawzuluq kitabini rus we uyghur tilida neshr qildurghan tarixchi qehriman ghojamberdining qarishiche, zunun téyipof uyghurlarning 20-esir tarixidiki muhim rol oynighan herbiy-siyasiy shexslerning biridur.

Zunun téyipof 1917-yili hazirqi qazaqistanning yarkent, yeni panfilow shehiride déhqan a'iliside dunyagha kelgen bolup, u bu sheherde bashlan'ghuch we ottura mektep terbiyesi rus mektipide alghan, emma, 1931-yili sowét ittipaqida élip bérilghan kolléktiplashturush siyasiti netijiside acharchiliq yüzbergen bolup, ene shu waqitta zunun téyipof a'ilisi bashqa köpligen uyghurlar bilen birlikte ghuljigha kélip makanliship qalghan.

Qehriman ghojamberdi ependining éytishiche, zunun téyipof 1944-1949-yillardiki milliy azadliq heriket we milliy armiyening küresh hayatida muhim rol oynighan bolup, élixan töre qatarliqlar bashchiliqidiki "azadliq teshkilati" ning gholluq ezasi süpitide muhim yer asti pa'aliyetlirini élip barghandin tashqiri 1944-yili 7-noyabir künidiki ghulja qozghilingidiki rehbiri shexsler qataridin orun élip, 12-noyabir künidiki sherqiy türkistan jumhuriyitini qurushqa aktip qatnashqan we ilgiri-kéyin partizanliq heriketlirini kéngeytish ishlirigha mes'ul bolghan.

Ürümchide neshr qilin'ghan "üch wilayet inqilabigha da'ir chong ishlar xatirisi " mawzuluq kitabtiki uchurlardin melum bolushiche, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti hey'iti 1945-yili 2-ayda uni dölet réwiziye komitétining mu'awin mudirliqigha, arqidin shu yili 3-ayning 13-küni hökümet hey'iti 33-nomurluq qarar maqullap, rehimjan sabir hajini ichki ishlar nazaritining nazirliqigha teyinlep, uning herbiy ishlar nazaritining nazirliq ornigha zunun téyipofni teyinligen.

Zunun téyipof herbiy ishlar naziriliq xizmiti jeryanida milliy armiyening qurulush ishlirini aktiplashturghan we milliy armiye qurushqa a'it komissiye terkibidin orun alghan. 1945-Yili 8-aprél küni milliy armiye resmiy qurulghanda u podpolkownik unwani bilen milliy armiyening mu'awin bash qomandanliq wezipisige teyinlen'gen we kéyinrek polkowniklikke östürülgen. Bu waqitta milliy armiyening bash qomandanliqigha yerlik ruslardin général iwan palénof teyinlinip, zunun téyipof bilen is'haqbék munonof uning mu'awinliri idi. Ruslardin mazharof shtab bashliqi bolghan.

Amérikidiki tarixchi doktor qahar baratning éytishiche, zunun téyipof qatarliqlar uyghurlar ichidiki herbiy bilimi bar kishiler hésablinatti, kéyin u ottura yönilish frontidiki we milliy armiyediki asasliq qomandanlarning birige aylan'ghan.

Zunun téyipof milliy armiyening asasiy ikki yönilishtiki urushlirigha ishtirak qildi.

(Dawami bar)

Pikirler (0)
  • Print
  • Hembehr
  • Élxet
Toluq bet