Dairiler uyghur élidiki mektep ashxanilirida «musulmanche», «milliy» belgilirini chekligen

Muxbirimiz gülchéhre
2017-09-18
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Shinjang uniwérsitétidiki yéngi oqush mewsumi bashlinishi bilen «dinning singip kirishini cheklesh we diniy ashqunluqni tazilash» témisidiki teshwiqat paaliyitidin körünüsh. 2014-Yili séntebir, ürümchi.
Shinjang uniwérsitétidiki yéngi oqush mewsumi bashlinishi bilen «dinning singip kirishini cheklesh we diniy ashqunluqni tazilash» témisidiki teshwiqat paaliyitidin körünüsh. 2014-Yili séntebir, ürümchi.
Photo: RFA

Xitay hökümiti ikki yil awwal «diniy esebiylikning mekteplerge singip kirishning aldini élish» namidiki siyasiy herikitini aliy bilim yurtlirida bashlighan idi.

Maarip sistémisining idéologiye sahesidiki küreshlirining keskinlishishige egiship,hetta mekteplerdiki musulman oqughuchilar ashxanisining «musulmanche» dégen belgilirini  jungxua milletliri ortaq gewdisi éngini shekillendürüsh, milletler ittipaqliqini qoghdashqa paydisiz dep élip tashlap,xitayche we musulmanche oqughuchilar ashxaniliri birleshtürülgen. Inkaslardin melum bolushiche mektep ashxanilirigha hetta «milliy oqughuchilar ashxanisi» dégen wiwiska ésishnimu, milliy bölgünchilikke seweb bolidu dep chekligen. Inkaslargha qarighanda dairiler buni, diniy esebiylik idiyilirining mekteplerge singip kirishidin qetiy saqlinishtiki muhim tedbir süpitide, rayondiki barliq mekteplerde omumlashturmaqta iken.

Xitay teshwiqat wasitilirining 10-Séntebir uyghur élidin tarqatqan xewerlirige qarighanda, 33-Qétimliq oqutquchilar bayrimi harpisida, xitayning uyghur aptonom rayongha qoyghan partkom sékrétari chén chüengo ürümchide, maarip sistémisidiki ilghar wekiller bilen körüshüp, «qosh til» maaripini ilgiri sürüsh, mekteplerde her millet oqughuchilar arisidiki alaqe, almashturush, arilishishni ilgiri sürüsh qatarliqlar toghrisida yol yoruq bergen.
«Tengritagh tori» ning munasiwetlik xewiride éytilishiche, chén chüengo oqutquchilardin bölgünchilikke qarshi küreshning awangartliridin bolushni telep qilip, oqughuchilarni «3 ayrilalmasliq» idiyesini mustehkem turghuzushqa terbiyelesh we buning üchün milletler ittipaqliqi birleshme dostluq paaliyitini dawamliq yaxshi qanat yaydurup, her millet oqughuchilarni bille öginidighan, bille turmush kechüridighan, bille paaliyet qilidighan, bille ösüp yétilidighan imkaniyetke ige qilish üchün konkrét tedbir élishni tekitligen.

Yéqinqi künlerde radiomizgha kelgen inkaslargha qarighanda, nöwette uyghur aptonom rayonidiki her derijilik maarip tarmaqlirida, chén chüengoning maarip sahesige qaratqan bu tapshuruqlirining rohini öginish dawam qiliwatqan bolup, bu heqte qeshqer maarip saheside échilghan doklat bérish yighinigha qatnashqan, özini ashkarilashni xalimighan birining radiomizgha yetküzüshiche, aptonom rayonluq maarip nazariti tarmaqliri, maarip sistémisidiki esebiylikni tügitish xizmiti heqqidiki doklatida «aliy mektepning 20 maddiliq qaidisi» ni izchillashturush tedbirliri toghrisida ayrim toxtalghan shuningdek ürümchi qatarliq jaylardiki aliy mekteplerning oqutquchi-Oqughuchilar ashxanilirini qoshuwétish xizmitining bolsa diniy esebiylik idiyelirining mekteplerge singip kirishidiki «mudapie témi» ni berpa qilishta muhim rol oynighanliqi, buningdin kéyin bu tedbirni uyghur élidiki barliq mekteplerge kéngeytishning «aliy mekteplerning dinning singip kirishige qarshi turush uzaq ünümlük méxanizmini berpa qilish» muhim nuqtisi qilish körsitilgen.

Inkas qilghuchining éytishige qarighanda, dairiler bu tedbirni ijra qilishning texirsizlikige mundaq bahane körsetken, yeni mektep ashxanilirigha «musulmanche» «halal» belgisi ésish, «her qandaq diniy terbiye bérish cheklinidighan maarip belgilimisige xilap we mekteplerde diniy singip kirishining aldini élish xizmitidiki bir boshluqqa sel qarighanliq, singip kirishke muhit hazirlash hésablinidiken.

Buningdin bashqa yene dairiler mektep ashxanilirini «xenzu we milliy ashxana dep ayrish bolsa, oqughuchilarda ‹3 ayrilalmasliq› idiyesini mustehkem turghuzushta, her millet oqughuchilarni bille öginidighan, bille turmush kechüridighan, bille paaliyet qilidighan, bille ösüp yétilidighan mektep muhiti yaritishqa qarshi we milletler otturisida tam peyda qilidighan amil. Shuning üchün oqughuchilarning muhim paaliyet soruni bolghan ashxanilarni birleshtürüsh oqughuchilarda ‹jungxua milletliri ortaq gewde éngini mustehkem turghuzush› we ‹ijtimaiy muqimliqni qoghdashqa yéteklesh›, ‹dinning mekteplerge singip kirishini tosush› qa paydiliq» dep izahlighan.

Biz bu uchur we inkasqa asasen mezkur tedbirning ijra qilinish ehwalini delilleshke tirishtuq, aptonom rayonluq yéza igilik uniwérsitétining oqughuchilar ashxanisigha qilghan téléfonimizgha jawab bergen xitay xadim, oqughuchilar ashxanisining qoshuwétilgenlikini, xitay we uyghur oqughuchilarning bilen tamaq yeydighanliqini bildürdi.

Uningdin tamaq türlirini we tamaqning halal we emes dep ayrilish ehwalini sorighanda bolsa müjmel halda «hemmisi shinjang tamaqliri» depla jawab berdi, bu xitay ashxanigha yéngi kelgen xadim bolsa kérek, oqughuchilar birleshme ashxanisi mesulining uyghurluqini éytqan bolsimu, ismini sorighinimizda «ismini dep bérelmeymen ishqilip bek uzun ismi bar» depla téléfonni qoyuwetti.

Uyghur aptonom rayonluq senet instituti aliy mektepler ichide xitay oqughuchi oqutquchilar nisbiti bir qeder az hésablinidighan milliy tüske ige aliy maarip orni hésablinidu. Emma bu mektepke qaratqan téléfonimizdin hetta uyghurlar mutleq köp sanni igileydighan bu mekteptimu xitay-Uyghur oqughuchilar bir ashxanida tamaq yeydighan qilip özgertilgenliki delillendi.

Xitay hökümiti uyghur élining muqimliq xizmitide «üch xil küch ijtimaiy muqimliq we ebediy eminlikke buzghunchiliq qilidighan bash menbe, zorawanliq, térrorluq wasite, milliy bölgünchilik asasiy meqset, din esebiyliki idiyisi asas» dep körsitip, bulturdin bashlap, her qaysi saheler «diniy esebiylikni tügitish» teshwiqat-Terbiye xizmitide yéngiliq yaritish, bösüsh musabiqisige chüshüp ketti. Xitay dairilirining uyghur élida dawam qiliwatqan din esebiyliki idiyisini yoqitish bir meydan ötkelge hujum qilish jéngi, aliy mekteplerdimu ipadisini tapti.

Bezi közetküchilerning qarishiche, mekteplerde ijra qiliwatqan musulmanche ashxanilar bilen xitay oqughuchilar ashxanisini birleshtürüshtek kishilik milletlerning öz milliy örp-Adetliri bilen yashash hoquqighimu muxalip dep qaralghan bu tedbirning, xitay hökümitining jemiyette öz ara perqni azaytip, milletler ara singishishni kücheytish, telipige binaen yolgha qoyuluwatqan siyasetning bir qismi bolghan bolsa öz nöwitide yene buning «shinjangni idare qilish» tedbirining biri ikenlikidin dérek bermekte. Chünki, oxshash nuqta, xitay kommunist partiyisining uyghur aptonom rayonigha qoyghan ilgiriki nöwetlik sékrétari jang chünshyen teripidin ikki yil awwalqi 31-Nöwetlik oqutquchilar bayrimida otturigha qoyulghan idi.

«Shinjang géziti» ning 2015-Yili 10-Séntebirdiki xewiridin melumki, xitay kommunist partiyesining uyghur aptonom rayonigha qoyghan sékrétari jang chünshyen aptonom rayonluq partkomning maarip, oqutquchilar xizmiti yighinida muhim söz qilip, oqutquchilarni «tötte yaxshi oqutquchi» lardin bolup, «pan-Islamizm, pan türkizm» idiyesige qarshi turush, «esebiylikni tügitish» ni chongqur ilgiri sürüsh. Mekteplerde oqughuchilarning milliy perqini kichiklitip, her millet oqughuchilarni bille öginidighan, bille turmush kechüridighan, bille paaliyet qilidighan, bille ösüp yétilidighan muhitni berpa qilishni telep qilghan idi.

Buning aldida mekteplerdiki musulman ashxanilirini xitay ashxaniliri bilen qoshuwétishtek tedbirning deslep shinjang uniwérsitéti, shinjang pédagogika uniwérsitéti qatarliq aliy bilim yurtlirida sinaq qilip bashlanghanliqi melum idi.
Shinjang uniwérsitétida uzun mezgil xizmet qilip yéqinda yawropagha chiqqan uyghur ziyaliysi kundüzay xanim xitay hökümitining aliy mekteplerde mektep ashxanilirini birleshtürüsh tedbirini qedemmu qedem ijra qilghanliqi heqqide bölidighanliqini éytti hemde bu heqte oylighanlirini otturigha qoydi.

Yene bezi közetküchiler mekteplerdiki dinning singip kirishini tosush bahaniside, xitay oqughuchilar bilen bashqa millet oqughuchilar arisida, özara bérish-Kélish qilish pursiti we imkaniyiti yaritish üchün éliniwatqan bu xil tedbirlerning uyghur qatarliq milletlerning örp-Aditi bilen atalmish qanunsiz diniy paaliyet, din esebiyliki idiyisining chégrasini toghra ayrimay, ularni turmush adetliri perqlinidighan xitaylar bilen bir ashxanidin tamaq yéyishke mejbur qilishning emeliyette yenimu zor naraziliq peyda qilip. Ular özliri dewatqan «her millet bir aile kishiliridek ittipaqlishish» qa ziyanliq ikenlikini otturigha qoymaqta.

Bu heqte mulahize yürgüzgen gollandiyediki uyghur ziyaliysi abdughéni ependi bolsa, mekteplerde ijra qiliniwatqan xitay we musulman ashxanilirini birleshtürüshni, xitay hökümitining uyghurlarning dini étiqadigha, medeniyiti we örp-Adetlirige, pikir we köz qarashigha qilinghan hörmetsizlik hem bésim dep qaraydighanliqini, buning emeliyette uyghurlardiki hökümetke bolghan naraziliqning küchiyishige seweb bolidighanliqini otturigha qoydi.

Toluq bet