Xelqara jamaet: «dunya ilham toxti bilen bille!»

Muxbirimiz eziz
2016-05-21
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Musteqil tetqiqatchi uyghur ziyaliysi ilham toxti.
Musteqil tetqiqatchi uyghur ziyaliysi ilham toxti.
Uighurbiz.net


Xitay türmisidiki uyghur ziyaliy ilham toxtining Martén ennals mukapatining namzatliqiGha körsitilish munasiwiti bilen mezkur fond jemiyet we bashqa alaqidar xelqaraliq teshkilatlarning mesulliri ilham toxtining namzatliqqa tallinishi hemde buning ehmiyiti heqqide öz pikrini bayan qildi. Ular birdek ilham toxti xitay türmisige qamiwétilgen bolsimu dunyaning héchqachan uni untumaydighanliqini bildürdi.

Ilham toxtini mukapat namzatliqigha tallighan martén ennals wexpining bashqurushidiki «martén ennals mukapati» 1993 - Yili shiwétsariyede tesis qilinghan bolup, xelqarada insan heqliri paaliyetlirining «nobél mukapati» dep teriplinip kelmekte. Bu mukapat xelqara kechürüm teshkilatining tunji bash katipi martén ennalsning nami bilen atalghan.

Martén ennals pütkül hayatini insan heqlirige alaqidar paaliyetlerge béghishlighan, shundaqla xelqarada türlük shekillerdiki insan heqlirini qoghdash paaliyetlirini teshkilligen shexs bolup, 1991 - Yili wapat bolghan. Uning nami bilen atalghan mukapat 1994 - Yilidin bashlap yilda bir qétim tarqitilip kélinmekte.

Martén ennals wexpining hazirqi mudiri maykil xambatta ilham toxtining 2016 - Yilliq mukapat namzatliqi üchün tallanghanliqigha dair soallar heqqide ziyaritimizni qobul qilip mukapat namzatlirining qandaq tallinidighanliqi heqqide qisqiche chüshenche berdi.

U bu heqte mundaq dédi: «insan heqliri muhapizetchiliri üchün bérilidighan martén ennals mukapati bashqilarning insan heqlirini qoghdash yolida öz hayatini xeterge tewekkül qilghan insan heqliri muhapizetchilirini himaye qilish üchün tesis qilinghan. Biz dunyaning herqaysi jayliridin namzatlar isimlikini tapshuruwalimiz. Herqandaq kishi bu mukapat üchün namzat körsetse bolidu. Emdi ‹mezkur mukapatni alahide ehmiyetke ige qilghan amil néme?' dep sorisingiz, bu mukapatni adette oxshash bolmighan on teshkilattin terkib tapqan bir bahalash komitéti bahalap chiqidu. Bu on teshkilatning ichide ‹xelqara kechürüm teshkilati', ‹insan heqlirini közitish teshkilati' we bashqa sekkiz organ bar. Addiy qilip éytsaq, bu mukapatni insan heqliri teshkilatlirining bir qétimliq omumiy tesirat élan qilish paaliyiti déyishkimu bolidu. Ilham toxti bu yil üch namzatning biri bolup békitildi, qalghan ikkisi süriyelik razan zeytune we éfiyopiyelik ‹9 - Rayon blogchiliri', yene bir jehettin alghanda buni xeterge tewekkül qiliwatqan kishiler üchün bir türlük ölchem déyishkimu bolidu.»

Martén ennals mukapatigha körsitilgen namzatlarni bahalash komitéti ezalirining biri bolghan «insan heqlirini közitish teshkilati» xitay bölümining mesuli soféy réchardson özlirining néme üchün ilham toxtini namzatlarning biri qilip tallighanliqi heqqide melumat berdi.

U bu heqte mundaq dédi: «ilham toxtigha adettin tashqiri qattiq jaza bérilgenlikini xelqaradiki insan heqliri dunyasida nurghun kishiler yaxshi bilidu, dep oylaymen. Shuning bilen birge xitaydiki basturush heriketlirimu bu kishilerning diqqitidin chette qéliwatqini yoq. Emma dunya hazir islam dining roli, musulman az sanliq milletler hemde kemsitishke uchrawatqan ashu kishiler topi bilen bolghan muresse ishliri heqqidiki soallargha duch kéliwatqan bir peytte ilham toxti pewquladde muhim shexs süpitide ornidin des turup, pewquladde halda turuwatqan ashu musulmanlar topigha qaritilghan türlük kemsitishlerni toxtitishni telep qildi.»

Alaqidar uchurlarda bu yilqi mukapat namzatliqigha körsitilgen kishilerning xéli salmaqni igileydighanliqini, bezi namzatlarning küchlük xelqaraliq tesirge ige bolush éhtimalliqi heqqide sorighinimizda maykil xambatta bu heqte qisqiche uchur bérip mundaq dédi: «sözingiz orunluq, insan heqliri muhapiziti üchün jénini aliqinigha élip qoyuwatqan sansizlighan insanlar mewjut. Yene kélip bu yil biz nahayiti küchlük namzatlargha duch kelduq. Méningche bahalash komitétining birdek ilham toxtini namzatliqqa körsitishi uning addiyghine yosunda öz pikrini ipadiligenliki üchünla ömürlük qamaq jazasigha höküm qilinishi bolsa kérek. Ilham toxti peqet dunyawi yosunda mewjut boluwatqan eqelliy insan heqlirini soridi, shundaqla bu heqlerning xitay teweside étibargha élinishini telep qildi. Peqet mushular üchünla u ömürlük qamaqqa élindi. Xewiringiz bolushi mumkin, insan bolush süpiti bilen uning öz oy - Pikrini ipadilesh hoquqi bolushi lazim.»

Ziyaret jeryanida maykil xambatta özining ilham toxti we uning ailisi duchar bolghan dishwarchiliqlardin tolimu biaram boluwatqanliqini bildürüp mundaq dédi: «ilham toxtining ailisidikiler hazir nahayiti qiyin künlerni körüwatidu. Bu ishlardin méning xewirim bar. Uning gödek perzentliri bar idi. Mushu pursettin paydilinip ilhamgha we uning ailisidikilerge shuni bildürüp qoyghum kéliwatidu: ilham toxti qamaqqa élinghan bolsimu u yalghuz emes. Xitayning ichide we sirtida uning ehwalidin xewiri bar sansizlighan insanlar uninggha hemdem bolmaqta. Biz shuning bilen birge xitay qanun sistémisining mushu pursetni ching tutup, ilham toxtining délosini yéngiwashtin muzakire qilishni, shundaqla bu délogha yéngiwashtin qarap chiqip uning erkinlikini eslige keltürüshini ümid qilimiz.»

Xitay hökümitining ilham toxtigha bundaq bir mukapatning bérilishidin xushal bolmaydighanliqini perez qilghan soféy réchardson xanim bu weqening xitay hökümiti üchün qattiq bir signal bolidighanliqini bildürdi.

U bu heqte mundaq dédi: «elwette bu béyjingdiki xitay hökümitige nahayiti küchlük bir sawaqni yetküzidu: eng aldi bilen proféssor ilham we uning xizmetliri, shundaqla uning mewjut mesililer heqqidiki oy - Pikirliri menggü untulmaydu. Dairiler uni muddetsiz qamaq jazasigha höküm qiliwetken, shundaqla qanunsiz halda uning ailisidikilerning ilhamni yoqlishini meni qilghan, shundaqla xitay tewesidiki dölet axbarat wasitiliride uni bölgünchilik tehditi dep teswirligen bolushidin qetiynezer gherb dunyasi siz bayatin tilgha alghan martén ennals mukapatidek mukapatlar arqiliq xitaydiki bu eyibleshlerni birdek ret qilidu, shundaqla mesilige xitay hakimiyiti qarighandek qarimaydu. Belki ilhamning qilghanlirini bir ijabiy heriket dep chüshinidu. Gerche ilham toxti türmining qarangghu öylirige bend qilinip tashqi dunyadin ayrip tashlanghan bolsimu, bu mukapat hemkarliqning ipadilinish shekillirining biri, dep qaraymen. Shunga buni nobél tinchliq mukapatining sahibi lyu shyawbo we xitayda qiyin qistaqqa éliniwatqan bashqa kishilerge oxshash bedel tölesh, désem qilche xata ketmeydu. Tashqi dunyadiki insanlar bolush süpitimiz bilen biz ilhamni, shundaqla uning teshebbuslirini untumaymiz.»

Melum bolushiche, mezkur mukapatning axirqi netijisi bu yil öktebir éyida élan qilinidighan bolup, mukapat tarqitish murasimi jenwe shehiride ötküzülidiken.

Toluq bet