Kishilik hoquq teshkilatliri ilham toxti heqqide bayanat élan qildi

Muxbirimiz méhriban
2017-09-25
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Sürette, ilham toxti léksiye sözlewatqan sinipqa kaméra ornitip qoyulghanliqi körsitilgen. 2010-Yili 12-iyun, béyjing.
Sürette, ilham toxti léksiye sözlewatqan sinipqa kaméra ornitip qoyulghanliqi körsitilgen. 2010-Yili 12-iyun, béyjing.
AFP

22-Séntebirdin bashlap, "xitaydiki özgirish" torining sahibi saw yashö xanim, "xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati" ning xitay ishliri diréktori sofiy richardson xanim qatarliqlar arqa-arqidin bayanat élan qilip, 3 yildin buyan xitay türmiside ömürlük jaza mudditi ötewatqan uyghur ziyaliysi ilham toxtini xatirilidi.

Xitay türmisidiki ilham toxtining muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghanliqining üch yilliqi munasiwiti bilen "xitaydiki özgirish", "xelqara kechürüm teshkilati" qatarliq xelqara kishilik hoquq teshkilatliri bayanat élan qilip, ilham toxti mesilisige köngül bölüshning zörürlükini oxshimighan nuqtilardin tekitlidi.

"xitaydiki özgirish" torida élan qilin'ghan "uyghur ziyaliysi ilham toxtigha jaza höküm qilin'ghan 3 yildin buyan u heqqidiki xewerler qamal qilindi" serlewhilik doklatta xitay türmisidiki ilham toxti, uning bilen birlikte qamaq jazasigha höküm qilin'ghan 7 neper oqughuchi we ilham toxtining béyjingdiki a'ilisige a'it uchurlarning xitay da'iriliri teripidin qattiq qamal qilin'ghanliqi otturigha qoyulghan.

Mezkur maqalining aptori saw yashö xanim, ilham toxti ependi 2014-yili 22-séntebir xitay da'iriliri teripidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilin'ghandin buyan, ilham toxti mesilisini üzlüksiz otturigha qoyup kéliwatqan aktip kishilik hoquq pa'aliyetchiliridin biri.

Bügün radiyomiz ziyaritini qobul qilghan saw yashö xanim, xitay hökümitidin ilham toxtini qoyup bérishni telep qilishta ilham toxtining idiyisini we közqarashlirini xelqaragha dawamliq tonutushning muhimliqini tekitlidi.

U mundaq dédi: "'xitayda özgirish' tor békitimizning eng deslep qilghan ishimiz, ilham toxti ependining yazmilirini in'glizchigha terjime qilish xizmiti boldi. Biz ilham toxti ependining xitay hökümitining 'shinjang siyasiti' heqqidiki teklip-pikirlirini, yeni uning da'irilerning rayonda yürgüzüwatqan siyasiy, iqtisadiy we diniy siyasetliri heqqidiki analizliri otturigha qoyulghan uzun bir maqalisini in'gliz tiligha terjime qilduq. Chünki bu maqale ilham toxtining idiyesini eng roshen eks ettürgen maqale. Bu maqale emeliyette xitay saqchilirining ilham toxtigha yetküzgen hawalisi yeni xitay hökümitining yuqiri qatlimidiki melum emeldarining ilham toxtining 'shinjang mesilisi' heqqidiki qarishini otturigha qoyush telipi bilen yézilghan iken. Emma xitay hökümiti bu uyghur ziyaliysining awazigha étibar bermeyla qalmastin uni jazalap türmige tashlidi. Méningche, bu xil maqale-eserlerni terjime qilip tonushturush xitay hökümitining ilham toxtini 'bölgünchilik'bilen eyiblep, muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilishining tamamen asassiz ikenliki ispatlashta muhim delil déyishke bolidu."

Saw yashö xanim sözini dawamlashturup mundaq dédi: "dunya ilham toxti mesilisige üzlüksiz köngül bölüp kéliwatidu. Yawropa parlaménti, amérika hökümiti qatarliqlarning her yili xitay bilen ötküzidighan kishilik hoquq di'aloglirida ilham toxti mesilisi dawamliq eng muhim mesile qatarida tilgha élinip kéliwatidu. Emma xitay hökümiti nöwette xelqaraning awazini nezerge almaydighanliqini ipadilewatidu. Bundaq ehwalda ilham toxti mesilisini dawamliq otturigha qoyush téximu muhim we zörür."

2008-Yili "saxarof mukapati" gha érishken xitay kishilik hoquq pa'aliyetchisi xu jya ependi ilham toxti türmige kirishtin ilgiri uning bilen yéqin dostluq ornatqan xitay pa'aliyetchiliridin biri. Nöwette ilham toxtining béyjingdiki a'ilisi we atushtiki uruq-tughqanliri bilen alaqilishish mumkin bolmighachqa, radiyomiz xu jya qatarliq xitay pa'aliyetchiliri arqiliq ilham toxti we uning a'ilisining ehwalini igilep kelgen idi. Bu yil qurban héyt mezgilide xu ja ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, ilham toxtining béyjingdiki a'ilisining ehwalini anglatqan idi. Emma bügün xu jya ependige téléfon qilip ilham ependining béyjingdiki a'ilisining yéqinqi ehwalini bilishke tirishqan bolsaqmu, emma uning téléfoni ulanmidi.

Saw yashö xanim bu heqte izahat bérip, xitay hökümiti ilham toxtigha a'it uchurlarni téximu qattiq qamal qilish üchün uning béyjingdiki a'ilisi we ilham toxti bilen ilgiri yéqin alaqide bolup kéliwatqan béyjingdiki bir qisim xitay ziyaliyliri hemde kishilik hoquq pa'aliyetchilirini dawamliq nazaret we teqib astigha alidighanliqini bildürdi.

"xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati" ning xitay ishliri bölümi diréktori soféy réchardson xanimmu radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitay hökümitining ilham toxtini atalmish "bölgünchilik we milliy qutratquluq" jinayiti bilen eyiblep, türmige tashlishining asassiz ikenlikini bildürdi. U mundaq dédi:

"normalda ilham toxtidek bir kishi bashqa bir démokratik dölette maliyege, yaki ma'aripqa we yaki milletler ishlirigha mesul ministir bolghan bolatti. Bizning qarishimizche, u merkizi hökümet bilen az sanliq milletler arisida di'alog ötküzüsh üchün kem bolsa bolmaydighan tinchliqperwer hem mesililer üstide chongqur oylinidighan bir tenqidchi idi. Emma xitay hökümiti uni ömürlük qamaq jazasigha höküm qildi. Biz mushuningdin xitay hökümitining tenqidiy pikirlerge qanchilik derijide düshmenlik neziri bilen mu'amile qilidighanliqini körüwalalaymiz."

Sofiy réghardson xanim yene xitay hökümitidin ilham toxtini shertsiz qoyup bérishni dawamliq telep qilishning muhimliqini tekitlidi "menche, hemme kishi uning shertsiz qoyup bérilishini qetiy telep qilishi kérek. Uning mesilisini dawamliq türde kötürüp chiqish intayin muhim. Bolupmu uni xitaydiki milletler mesilisini tinch usulda bes-munazire we öz-ara chüshinish arqiliq hel qilishning bir misali süpitide körsitish lazim. Shundaq qilghandila andin xitayning uni 'jinayetchi' yaki 'térrorchi' qilip körsitiwatqan hékayilirige reddiye bergili bolidu."

Chetellerdiki uyghurlardin amérikidiki tonulghan uyghur ziyaliysi, doktor erkin sidiq ependimu radiyomiz ziyaritini qobul qildi.

Erkin sidiq ependi, xitay hökümitining nöwette ilham toxtigha oxshash heqqaniyet tuyghusigha ige uyghur ziyaliylirini türküm-türkümlep tutqun qiliwatqanliqini, pütkül uyghur millitining xitay hökümitining qattiq basturushigha uchrawatqanliqini bildürüp, bundaq bir weziyette ilham toxti mesilisini dawamliq otturigha qoyushning téximu zörür we texirsizlikini tekitlidi.

Toluq bet