Ilham toxtigha bérilgen mukapatlar xitayni bi'aram qilmaqta (1)

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2017-11-20
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Yawropa kéngishining kishilik hoquq aliy mukapati bolghan waslaw xawél mukapati tarqitilghan murasim kulubi.
Yawropa kéngishining kishilik hoquq aliy mukapati bolghan waslaw xawél mukapati tarqitilghan murasim kulubi.
website-pace.net

Xitay türmisidiki öktichi uyghur ziyaliysi ilham toxtigha arqa-arqidin bérilgen kishilik hoquq mukapatliri xitayni bi'aram qilghan.

Melumki, xitaydiki merkiziy milletler uniwérsitétining proféssori, uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxti eyni chaghda xitay paytexti béyjingda turup uyghurlarning kishilik heq-hoquqliri toghrisida pikir bayan qilghan we xitay hökümitining milliy siyasitini eyibligen idi. Shu sewebtin u 2014-yili 1-ayning 15-küni tutqun qilinip, shu yilining 23-séntebir küni ürümchide "bölgünchilik" jinayiti bilen eyiblendi we muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilindi. 

Shundin béri, ilham toxtining délosi dunya jama'etchilikining diqqet-étibarini qozghap, arqa-arqidin bir yürüsh xelqaraliq dangliq mukapatlargha érishti. U ötken yili 2016-yilliq "martén ennalis mukapati" gha érishken idi. Bu yil xelqara lébirallar birleshmisining 2017-yilliq "erkinlik mukapati" gha, undin ilgiri bolsa, yawropa birlikining kishilik hoquq aliy mukapati bolghan "waslaw xawél mukapati" gha hemde yene gérmaniyening "waymar kishilik hoquq mukapati" gha érishti. U yene nobél tinchliq mukapati we "saxarof mukapati" gha namzat körsitilmekte. 

Ilham toxtining xelqarada arqa-arqidin mukapatlargha érishishi we dunyawi mukapatlargha namzat körsitilishi xitay hakimiyitini qattiq bi'aram qilghan. Béyjingda turushluq gérmaniyelik obzorchi kay shirtmattérning 15-noyabir küni "jenubiy gérmaniye géziti" de élan qilghan "waymarning siri" namliq maqalisi bu nuqtini roshen yorutup bergen. 

Maqale mundaq ibariler bilen bashlinidu: "xitay waymardin ilham toxtigha bérilgen kishilik hoquq mukapatini qayturuwélishni telep qildi. Elwettiki, waymar xitayning bu telipini ret qildi. Buning bilen, waymar shehiride ghelite ishlar yüz bérishke bashlidi."

Bilin'ginidek, gérmaniyening türin'gén shtatigha jaylashqan, medeniyet miraslirining ésilliki bilen meshhur bolghan waymar shehiri we waymar sheherlik hökümet da'iriliri 6-ayning 29-küni 2017-yilliq "waymar kishilik hoquq mukapati" ni xitay türmisidiki öktichi uyghur ziyaliysi ilham toxtigha bérishni qarar qilghan idi. 

"yawropaning medeniyet merkizi" dep nam alghan waymar shehiri we waymar sheherlik hökümetning bu mukapati 1995-yili tesis qilin'ghan. Mezkur mukapat yilda bir qétim tarqitilidighan bolup, her yili 12-ayning 10-küni xelqara kishilik hoquq künide waymar sheherlik hökümet sariyida chong murasim ötküzüp, hökümet xadimliri we meshhur zatlarning qoli bilen tarqitilip kélin'gen. Mukapat sommisi 5 ming yawro qilip békitilgen. 

Aptor kay ependining "waymarning siri" namliq maqaliside bayan qilinishiche, "waymar kishilik hoquq mukapati" ning uyghur ziyaliysi ilham toxtigha bérilgenliki élan qilinip birqanche kün ötmeyla, xitayning bérlindiki bash elchixanisining bir ayal xadimi waymar sheherlik hökümet ishxanisigha téléfon qilip, "bu mukapat qayturuwélinishi kérek," dep qattiq naraziliq bildürgen. Biraq waymar sheherlik hökümetning waymar mukapatigha mesul xadimi sasha xanim buninggha pisent qilmighan. Biz sasha xanimning öz aghzidin pikir élishqa urun'ghan bolsaqmu, lékin téléfonimiz ulanmidi.

Dunya uyghur qurultiyining yéngi nöwetlik re'isi dolqun eysa ependi bu heqte toxtalghanda, xitayning cheteldiki uyghur milliy herikitini ujuqturushqa küch serp qilipla qalmay, ilham toxti arqiliq uyghurlar mesilisining xelqarada tonulushighimu tosalghu peyda qilishqa urunuwatqanliqini bildürdi. 

Aptor kay ependi "waymarning siri" namliq maqalisining muqeddimiside mundaq dep yazidu: "bundin 3 yil muqeddem, xitay sot mehkimisi proféssor ilham toxtini ömürlük qamaq jazasigha mehkum qilghanda, uning dosti, béyjingliq kishilik hoquq pa'aliyetchisi xu jya 'jenubiy gérmaniye géziti' ge 'junggo kommunistik partiyesi dötmu yaki heqiqeten mushundaq zalimmu, men buni bilelmidim,' dégen." aptorning bildürüshiche, xujya sözide yene xitay hakimiyitining muddetsiz qamaq jazasi arqiliq "dunyadin ilham toxtini untuldurmaqchi" bolghanliqini eskertidu.

Aptor maqaliside, ilham toxtining uyghurlarning xitaydiki eng axirqi birdin-bir awazi bolup qalghanliqini, uning uyghurlar weziyitining sadasi bolup, uyghur-xitay otturisida köwrüklük rol oynashqa tirishqanliqini, bundaq bir mötidil idiyelik uyghur ziyaliysigha muddetsiz qamaq jazasi bérilishining yalghuz kishilik hoquq pa'aliyetchilirinila emes, adwokatlar, chetellik diplomatlarnimu heyran qaldurghanliqini tekitleydu. U maqaliside, "xitayning öktichi küchlerni yaqturmaydighanliqi herkimge ayan bolsimu, emma bu qeder éghir jazaning ilham toxtining béshigha kélishi heyran qalarliq ish idi, chünki u özini ikki millet arisida köwrük yasighuchi dep biletti," dep yazidu. 

Ilham toxti guruppisining mesulliridin biri, xitayshunas mari holizman xanim bu heqte toxtalghanda, "bu mukapat yalghuz ilham toxti ependigila emes, belki uyghur xelqining heqqaniy kürishige bérilgen bir mukapat," dédi. U munularni tilgha aldi: "ilham toxti kishilik hoquq mukapatigha eng layiq namzat. Ilham toxtining arqa-arqidin xelqaraliq kishilik hoquq mukapatlirigha na'il bölishining xitay hakimiyitini barghanséri bi'aram qiliwatqanliqini bilimiz. Ilham toxti aldimizdiki yillarda yene köpligen mukapatlargha érishishi mumkin. Bu yolda tirishchanliq körsitiwatimiz. Mahiyettin éytqanda, ilham toxtigha bériliwatqan mukapatlar yalghuz uningghila emes, uyghurlarning toxtawsiz dawam qiliwatqan heqqaniy kürishige bérilgen mukapattur. Buni mushundaq chüshensek eng toghra bolidu, dep oylaymen."

Xitayning bi'aramliqi, waymar sheherlik hökümetke bolghan étirazi we bésimi yalghuz xitay elchisining naraziliqi bilenla cheklinip qalmighan. Xitay xakkérliri birinchi qedemde waymar sheherlik hökümetning tor bétidiki yazmilarni yoqitiwetken. Ikkinchi qedemde bu tor bétini échilmas qilip qoyghan. Bu hal waymar hökümitini téximu heyran qaldurghan. Bu heqte we waymar sheherlik hökümetning kishilik hoquq mukapatini néme üchün uyghur ziyaliysi ilham toxtigha bergenliki toghrisida kéyinki programmimizda melumat bérimiz.

Toluq bet