Yéngisar nahiyiside nuqtiliq aililerning derwazisi aldigha közitish kamérasi orunlashturulghan

Muxbirimiz erkin
2017-09-19
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Uyghur élida kocha, mehelle we meschitlerni közitish üchün bulung puchqaqlargha ornitilghan közitish apparatlirining biri. 2010-Yili 2-Iyul, ürümchi.
Uyghur élida kocha, mehelle we meschitlerni közitish üchün bulung puchqaqlargha ornitilghan közitish apparatlirining biri. 2010-Yili 2-Iyul, ürümchi.
AFP

Yéqinda bir radiyo anglighuchi bizge xet yézip, yéngisar nahiyiside bixeterlik közitish kamérasining kocha doqmushlirigha orunlashturulushi az kelgendek, emdi mezkur nahiyege qarashliq sitil yézisining her qaysi kentliridiki her bir ailining ishik aldigha orunlashturulushqa bashlighanliqini bildürgen.

Yuqiriqi radiyo anglighuchimizning bildürüshiche, yéngisar nahiyesining bashqa yézilirida deslepki qedemde qamaq jazasi bérilgen yaki terbiyileshke élip kirip ketken kishilerning qorusining aldigha közitish kamérasi qoyulup bolghan.

Xitay hökümitining uyghur rayonidiki her qaysi yéza-Kentlerge közitish apparati orunlashturushi, uning mezkur rayonda omumyüzlük éléktronluq közitish sistémisi qurup, kishilerning herikitini tor, téléfon, közitish kamérasi, aptomobil iz qoghlash eswabi, éléktronluq kimlik, yüz tonush apparati qatarliqlar éléktronluq üsküniler lar arqiliq kontrol qilish pilanining bir qismidur.

Uning mezkur pilanida, her qaysi nahiye, yéza-Kentlerdiki bixeterlik közitish kaméralirini, kishilerning qolidiki her xil éléktronluq alaqe wasitilirini shu nahiyening j x idarisi qarmiqidiki éléktronluq közitish qomandanliq merkizi közitidu we kontrol qilidu.

Seyshenbe küni biz, yuqiriqi radio anglighuchimiz teminligen yip uchigha asasen yéngisar nahiyisi we qeshqer wilayitining bashqa nahiyelerge téléfon qilip, qamaq jazasi bérilgen yaki terbiyileshke élip kirip ketken «nuqtiliq aililer» ning ishik aldigha bixeterlik kamérasi orunlashturush mesilisini sürüshtürduq.

Sürüshtürüsh dawamida yéngisar nahiyesidiki bir saqchixanining nöwetchi xadimi, yéza-Kentlerdiki her bir«nuqtiliq aile» ge bir kaméra orunlashturulghanliqini démigen bolsimu, biraq ular olturushluq her bir kochigha bir kaméra orunlashturulghanliqini delillidi.

Nöwetchi: hee lushang boldi, hemmisi saq méngiwatidu. Kentlergimu békitken. Asasen gangping, yéziliq saqchixana, kent saqchixanilirigha békittuq.

Muxbir: nuqtiliq aililergichu? nuqtiliq aililerge békittinglarmu- Békitmidinglar?

Saqchi: nuqtiliq aililerning mundaq ishikining aldigha qoyduq. Hee, bir ailining ishikining aldigha. Yol boyighilam qoyduq.

Muxbir: her bir kochigha birnimu yaki her bir nuqtiliq ailige birni qoydunglarmu?

Saqchi: her bir ailige birni qoymiduq. Mundaq ariliq qoyup qoyduq. 100 Métir yaki 200 métir ariliqqa birni qoyduqmikin. Andin 4 kocha éghizigha we nuqtiliq yol böleklirige qoyduq.

Ilgiri yerlik ahaliler bizge dairilerning bixeterlik kamérasi orunlashturush pulini «nuqtiliq aililer» ge töletkenlikini bildürgen idi. Biraq mezkur nahiyediki bashqa bir saqchixanining yene bir nöwetchi xadimi, kaméra orunlashturush pulini «nuqtiliq aililer» ge töletkenlikini ret qildi.

Nöwetchi: közitish apparati asasen orunlashturulup boldi. Qanche kentke orunlashturulghanliqini men taza uqmaydikenmen, emma jiq yerge orunlashturup boldi.

Muxbir: kaméraning pulini «nuqtiliq aile tölewatamdu yaki nahiyening buninggha ajratqan puli barmu?

Nöwetchi: bu yerdikige déhqanlardin pul yighmidi. Hökümettin orunlashturup qiliwatidu.

Muxbir: lékin biz hökümet orunlashturghan kaméraning pulini nuqtiliq aililerdin éliwatidu, dep angliduqqu?

Nöwetchi: yaq, yaq, undaq emes. Yaqey, dukanlargha orunlashturghan kaméraning pulini aldi bolghay. Nuqtiliq aililerge orunlashturghanni hökümet qilip berdimikin.

Muxbir: ashu her bir nuqtiliq ailining ishik aldigha birni orunlashturdinglarmu yaki nuqtiliq aile bar kochigha birdin orunlashturdinglarmu?

Nöwetchi: yaq, kochigha orunlashturdi. Ashundaq nuqtiliq orunlargha. Bu yerde pulni ulargha töletken undaq ish yoqqu. Bashqa yézilarda bolghan-Bolmighanliqini uqmidim. Undaq pulni déhqanlardin yighmidi. Hökümettin orunlashturuwatidu, hazir.

Biraq xitayning yuqiriqi amanliq siyasiti kishilik hoquq teshkilatlirini we cheteldiki uyghur paaliyetchilirini endishige sélip kelgen. Ular xitayning alghan mezkur rayonidiki qattiq bixeterlik tedbirlirining kontrol sirtigha chiqip kétiwatqanliqini agahlandurup kelgen idi.

D u q ning qanun meslihetchisi, amérikadiki uyghur adwokat nuri türkel ependi, xitay hökümitining uyghur rayonidiki amanliq tedbirlirini dunyaning bashqa jayida uchratqili bolmaydighanliqini bildürüp, «bu uning özige bolghan chüshenchisining yoqluqini körsitidu», dédi.

Nuri türkel: «buni inglizchida aldini élish tedbiri deymiz. Emdi mushu közitish üskünilirini ornitish, insanlarning shexsiyitige kirish qanchilik normal bolidu, dégen soalni sorash kérek. Buni sorash üchün bu tedbirlerni qolliniwatqan hökümetning néme arzu-Istiki bar dégenge qarash kérek. Tedbirlerge qarisaq uning hemmisi heddidin ashqan radikal tedbirler.... Qandaq sewebtin bolushidin qetiynezer bu tedbirlerni dunyaning bashqa yéride körgenlikimizni, anglighanliqimizni qiyas qilghili bolmaydu. Buni yighip éytqanda némige kélip toxtaydu, désingiz, bu xitay hökümitining özining xataliqlirini bilidighanliqi, bu siyasitining bir küni bir yerdin téship chiqidighanliqigha endishe bilen qarawatqanliqi yaki özige ishenmigechke bu xil aldini élish xaraktérlik radikal tedbirlerni ishlitip, xelq ammisida wehime peyda qiliwatqanliqini bildüridu».

Nuri türkel ependi yene, éléktronluq közitish sistémisi heqqide puqralar biliwélishqa tégishlik 3 halqiliq nuqta barliqini bildürdi.

Nuri türkel: «bu mesile toghrisida 3 halqiliq nuqta bar. Birinchisi, 11‏-Séntebir weqesidin kéyin xelqarada tor bixeterliki we shexsi uchurlarning qoghdilishqa érishelmeywatqanliq mesilisi. Ikkinchisi, xitay hökümitining téxnikiliq usullar arqiliq uyghurlarni közitishi atalmish dölet bixeterlikige xizmet qildurush üchün élip bériwatidu. U, bu xitayning mewjut bolush éhtimalliqi, dep qarighan bixeterlik tehditining aldini élish üchün qiliwatqan nerse. Üchinchisi, uyghurlardiki shexsi uchur mexpiyetliki, dégen uqumning yoqluqi yaki bu heqtiki qarishining roshen bolmasliq alamiti. Bu mesilige mushu 3 halqidin qarisaq buning menteqe asasini körüwalalaymiz».

«Nuqtiliq aile» xitay dairilirining uyghur rayonida teqib we nazaret qilinidighan aile we shexsler üchün yaratqan bir siyasiy términi. Dairiler burun türmige kirip chiqqan sabiq siyasiy mehbuslar, diniy, siyasiy qarishi perqliq uyghurlarni «nuqtiliq aile» dep békitip kelgen idi.

Biraq dairiler yéqinqi yillardin béri dairiler bu xil aile we shexslerning katégoriyesini kéngeytip, namaz oquydighan, hijaplanghan, diniy ehkamlargha ching, perzenti yaki aile ezasi chetelde oquydighan we yaki yashaydighan, terbiyilesh merkezlirige soliwélinghan aile we shexslerni «nuqtiliq aililer» katégoriyesige kirgüzgen.

Toluq bet