Мунәввәрниң һекайиси (1): «уйғур болғанлиқим үчүн намайиш қилимән!»

Мухбиримиз әзиз
2017-10-02
Елхәт
Пикир
Һәмбәһр
Принт
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Пикир
  • Елхәт
Мунәввәрниң мақалиси бесилған журнал. Шу бәттин рәсимгә елинған.
Мунәввәрниң мақалиси бесилған журнал. Шу бәттин рәсимгә елинған.
Photo: RFA

Америкада чиқидиған «дипломат» журнилиниң бу йил ийун ейидики санида «уйғур болғанлиқим үчүн намайиш қилимән» сәрләвһилик бир мақалә елан қил

Мақалә аптори һазир австралийәдә теббий пәнләр бойичә магистир аспирантлиқта оқуватқан уйғур қизи мунәввәр шәмсидин абдулла иди.


«Дипломат» журнили америкидики оқурмәнлири бирқәдәр көп болған журнал болуп, у асийа қитәси вә башқа җайларда йүр бәргән түрлүк вәқәләр һәққидә йезилған йуқири сәвийәлик анализ мақалилири вә баһаларни елан қилиш билән көпчиликкә тонулған.

Мунәввәр мақалисини австралийәдики уйғур җамаитиниң хитай әлчиханиси алдида өткүзгән намайишлириға қатнашқанда һәрвақит өзини қийнап келиватқан изтираплиқ соаллар билән башлайду. ‏«Мән немә үчүн бу җайда намайиш қилимән?» дәрвәқә, ғәрбтики демократик әлләрдә бу хилдики пуқралар намайиши һәрвақит сөһбәтлишишниң орни қалмиғанда қоллинилидиған чарә болуп, униң җәмийәткә вә һакимийәткә муәййән тәсир пәйда қилидиғанлиқи көпчиликкә сир әмәс. Әмма, уйғурларниң хитай тәвәликидә қилған һәрқандақ намайиши һәрқачан қирғинчилиқ билән ахирлишиду, шундақла униңға қатнашқанлар «бөлгүнчилик» вә «террорлуқ» қа четилип қалиду. У өзиниң мушу хилдики намайишларға қатнашқандики һес-Туйғулири тоғрилиқ сориғинимизда өзиниң бу хилдики намайишларни «муһим», дәп қарапла қалмастин, бәлки йәнә «биз чоқум униңға қатнишишимиз лазим,» дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Мунәввәр мақалисиниң давамида хитай һөкүмити уйғурлар дийарида иҗра қиливатқан, әмма уйғурларниң әң әқәллий инсаний һәқлирини дәпсәндә қилишни мәқсәт қилған бир қатар сийасәтлирини әслитип өтиду. Җүмлидин диний либасларни вә ислами исимларни мәни қилиш, ай-Йултуз бәлгилирини «шәрқий түркистан» чүшәнчисигә бағлап уйғурларни җазалаш, «аманлиқ» үчүн уйғурларниң ген әвришкиси (DNA) ни йиғивелиш, маарип системисида уйғурларниң тил-Йезиқини мәни қилиш, уйғурларға қаритилған тәкшүрүш вә назарәтни күчәйтиш қатарлиқлардин таки йеқинқи мәзгилләрдә оттуриға чиққан җүмә намизида ши җинпиңға мәдһийә оқушқичә болған тәдбирләрни әпчиллик билән санап чиқиду.

У бу һәқтики радийо зийарити җәрйанида уйғурлар нөвәттә сийасий, иқтисад вә мәдәнийәт саһәлиридә дуч келиватқан йуқириқидәк әһвалларни өзиниң инглиз тилидики бир шеириға илавә тәриқисидә йезип чиқиш мәқситидә қәләм тәврәткәнликини тилға алди. Әмма мәсилиләрниң көплүки аддий бир илавидә уларниң һәммисини әкс әттүрүп болмайдиғанлиқини ишарә қилғачқа бир аддий илавә бир узун мақалиға айлинип кетиду.

Мунәввәр мақалисиниң давамида хитай һөкүмити уйғурлар дийарида иҗра қиливатқан түрлүк тәдбирләрниң пәқәт уйғурларни ассимилйатсийә қилиштәк бирла мәқсити барлиқини шәрһләйду. Униң қаришичә, хитай һөкүмити мушу мәқсәткә йетиш үчүн нишанини уйғур өсмүрлиригә қаратқан. Буниң билән уйғур өсмүрлирини өзлириниң әдәбийатидин, тарихидин йирақлаштуруп уларни «мән җуңголуқ» дәйдиған маңқуртларға айландурушқа урунған.

Мақалида бу һәқтә мәхсус тохталған мунәввәр чәтәлләрдә көплигән уйғур йашлирини көргәнликини йазиду. У көргән бу йашлар қоллиридики паспортниң хитай паспорти болғанлиқи сәвәбидин әмәс, бәлки улар чәтәлгә чиқиштин бурун қобул қилған маарипниң тәсиридә өзлирини «мән җуңголуқ» дәп қарашқа адәтләнгән. Буниң билән уларда өз миллитини пәс көрүш, уйғур җәмийитини йаратмаслиқ хаһиши равурус баш көтүргән. Буниң билән зор бир түркүм уйғур өсмүрлири «уйғурлуқ һалитини сақлап қелиш» билән «хитай җәмийитигә қошулуп кетиш» арилиқида теңирқап қелиштәк бир хәтәрлик һаләт пәйда болған. У бу җәһәттә чәтәлләрдики йашларда мәвҗут болған әвзәллик вә кәмчиллик һәққидә тохтилип өтти.

Мунәввәрниң диққитини тартқан йәнә бир нуқта шу болғанки, уйғурларниң миллий кимликини зор күч билән йоқитиватқан хитай һөкүмити һәрқачан ташқи дунйани «маһирлиқ» билән алдап кәлгән. Буниңда һәрвақит қоллинилидиған усулларниң бири «шадиман» уйғурларни сәһнигә елип чиқип уларни усул ойнитиш арқилиқ башқиларни уйғурларниң қандақ «бәхтийар» турмуш кәчүрүватқанлиқиға ишәндүрүш, шуниң билән биргә уйғурлар һәққидики тәшвиқатларда һәрқачан «гүзәл қизларниң» қум барханлири арисидики җилвидар уссулға җөр болуши һәққидики көрүнүшләрни қоллиниш болған. Улар мушулар арқилиқ уйғурларниң «оғри» вә «йанчуқчи» дәп йәклиниши, «террорчи» дәп җазалинишидәк еғир реаллиқни йапмақчи болған. Шуңа мунәввәр әркин дунйадики уйғурлар бу җәһәттә мәлум тиришчанлиқларни көрситиши керәк, дәп қарайду.

Уйғурларниң миллий кимлики әнә шундақ қатму-Қат кризислар вә мүшкүлатларға дуч келиватқан бир мурәккәп әһвалда мунәввәр «биз намайиш қилиш арқилиқ һәқиқәтни көрситишимиз лазим» дәп қарайду. Униң пикричә, хитайдики диктатор түзүмидә намайиш қилиштәк әң аддий инсан һәққидин мәһрум қалдурулған уйғурларниң ейталмиған сөзлирини әркин дунйадикиләрниң башқиларға аңлитиш мәҗбурийити бар. Униң нәзиридә йүрикини дағлаватқан дәртләрни тинчлиқ шәклидә ипадиләшниң һечқандақ имканийити болмиған уйғурларға намайишқа чиқиш һәмдә ай-Йултузлуқ көк байрақни егиз көтүрүп бәш йултузлуқ қизил байраққа робро болуштин башқа һечқандақ таллаш мәвҗут әмәс.

Пикирләр (0)
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Елхәт
Толуқ бәт