Uyghur diyarida «térrorluq hujumining sani azayghan, emma tehditi köpeygen»

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2017-03-21
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Xitayning xotenge yötkep kelgen qoralliq küchliri. 2014-Yili 3-Awghust.
Xitayning xotenge yötkep kelgen qoralliq küchliri. 2014-Yili 3-Awghust.
AFP


Xitay metbuati uyghur élide «térrorluq hujumining sani azayghan bolsimu, térrorluq tehditining téximu artip barghanliqi»ni ilgiri sürgen.

Gérmaniye awazi radiosining bügünki xewiride bayan qilinishiche, «xitay kündilik géziti»ning inglizche sehipisi 21-Mart élan qilghan maqaliside, 2016-Yilidin buyan uyghur élidiki bixeterlik tedbirlirining küchiyishi seweblik, «térrorluq teshkilatliri» ning éghir derijidiki térrorluq hujumlirining sanida aziyish körülgen bolsimu, yoshurun tehditning yenila köpiyip barghanliqini, belki xeterning intayin yuqiriliqini ilgiri sürgen.

«Térrorluqning sani azaydi, tehditi köpeydi» namliq bu xewerde «xitay hökümiti shinjang rayonining zorawan radikalizmning éghir tehditige duch kelgenlikini ipade qilmaqta. Ötken yili shinjang rayonida uyghurlar bilen xitaylar arisida zorawanliq toqunushliri we qalaymiqanchiliqlar yüz bérip, yüzligen kishi öldi» déyilgen bolup, xewerde yene xitay hökümet dairilirining «bölgünchi unsurlar shinjang rayonida musteqilliq herikiti qozghap, atalmish sherqiy türkistan qurmaqchi» dewatqanliqimu bayan qilinghan. Biraq, «kishilik hoquq teshkilatliri uyghur diyarida eskiri teshkilatlarning mewjutluqigha guman bilen qaraydighan pozitsiyede bolup, béyjingning yuqiri bésimliq siyasitini eyiblimekte» iken.

Xitayning kündilik géziti xitay ijtimaiy penler akadémiyisining sanliq melumatlirini asas qilghan bu maqaliside, 2016-Yili uyghur diyarida térrorluq teshkilatqa qatnashquchilar yaki zorawanliq hujumlirini teshkilligüchiler sanida aziyish bolghanliqini tilgha alghan. Biraq xitayning térrorizm mutexessisi li wéy bu qarashqa bashqiche chüshenche bergen. Uning éytishiche, «uyghur diyaridiki térrorluq weqeliri sanining aziyishidiki bir chong seweb, nurghunlighan térrorluq hujumliri peqet pilan basquchidila muweppeqiyetsizlikke uchrighan. Térrorluq hujumigha urunush san jehette esla azaymighan».

D u q muawin reisi ümid agahi ependimu xitayning térrorizm mutexessisi li wéyning pikrini qollap, uyghur diyaridiki hazirqi tinchliqning nispiylikini tilgha aldi.

Xewerde bayan qilinishiche, xitay ijtimaiy penler akadémiyesi teminligen sanliq melumatta, uyghur diyarida weqe sadir qilghuchi térrorluq gumandarlirining mutleq köp qismi 80-Yilliri we 90-Yilliri tughulghanlarken, yene kélip köpligen térrorluq teshkilatliri bolsa bir aile kishiliridin terkib tapqan.

Uyghur ziyaliylirining qarishiche, xitay hökümiti hazir uyghur diyarida yolgha qoyuwatqan herbiy halet tüsidiki qattiq bashqurush hemde medeniyet zor inqilabi dewridikige oxshaydighan éghir bésim siyasiti «térrorluq» dep atiliwatqan qarshiliq heriketlirining bundin kéyin yenimu köpiyishige zémin hazirlawatqan bolup, xitayning siyasiti özgermise, qarshiliqlarning xaraktéridimu özgirish bolmaydighanliqini ilgiri sürmekte.

D u q muawin reisi perhat muhemmdi ependi bu toghrisida toxtalghanda, zorawanliq tüsidiki qarshiliqlarning uyghur diyarida bundin kéyin yenimu küchiyidighanliqini, buninggha xitayning künséri küchiyiwatqan basturush heriketlirining seweb bolidighanliqini tekitlidi.

«Térrorluqning sani azaydi, tehditi köpeydi» namliq xewerde izahlinishiche, xitay ijtimaiy penler akadémiyesi «chetellerdiki térrorluq teshkilatlirining xitaygha bolghan tesirining küchiyishi seweblik, dölet ichi we sirtidiki térrorluq teshkilatlirining munasiwetliri chongqurlashqan, dölet ichidiki térrorluq heriketlirining buzghunchiliq derijisi yenimu chongiyishi mumkin» dégen. Biraq, xitay tashqi ishlar ministirliqi dairisidiki bir erbab roytérisning ziyaritini qobul qilghanda, uyghur diyarida yüz bergen zorawanliq weqeliri sanining hökümet élan qilghan melumattin köp ikenlikini tilgha alghan.

Yawropa sherqiy türkistan birliki teshkilatining reisi turghunjan alawudun ependimu bu heqte pikir bayan qilip, xitayning hazirqi bésim siyasitining téximu köp qarshiliqlarni meydangha keltüridighanliqini eskertti.

«Térrorluqning sani azaydi, tehditi köpeydi» namliq xewerde yene, ötken heptilerde xitay dairilirining uyghur diyarida qoralliq saqchi qisimlarning qesemyad yighinlirini uyushturup, qoralliq unsurlar we bölgünchilerge jeng élan qilghanliqimu eskertip ötülgen. Hetta xitay dairilirining muqimliq üchün uchquchisiz ayropilanlarni charlashqa séliwatqanliqi, mashinilargha süniy hemrah arqiliq orun belgilesh sistémisi ornitip nazaretni kücheytiwatqanliqimu tilgha élinghan.

Melum bolghinidek, ötken aylarda yéngisar paltiliq hujum weqesi we guma pichaqliq hujumigha oxshash zorawanliq tüsidiki qarshiliq weqeliri yüz bergen bolup, xelqara metbuatlar xitayning bu sewebtin 4 mingdin artuq qoralliq saqchi qismini uyghur diyarigha toshup kelgenlikini, uyghur diyarida herbiy halet tüsidiki jiddiy weziyet peyda qilghanliqini xewer qilishqan idi.

Toluq bet