Türkiye metbuatlirida uyghurlarning éghir weziyiti tonushturuldi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2017-11-09
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
«Yéngi ait géziti» de élan qilinghan «musulmanlargha xitay iskenjisi» namliq maqale.
«Yéngi ait géziti» de élan qilinghan «musulmanlargha xitay iskenjisi» namliq maqale.
RFA

Türkiyediki eng chong gézitlerdin biri bolghan «yéngi ait géziti» de «musulmanlargha xitay iskenjisi» namliq maqale, «millet géziti» de «zindanlarni bösüp chiqqan nur» namliq obzor élan qilindi.

Ömer faruq shahin aptorluqidiki mezkur maqale 5-Noyabir küni «yéngi ait géziti» de élan qilinghan bolup, aptor maqalini mundaq bashlaydu: «ötmüshtin bügüngiche xitayning uyghurlargha élip bériwatqan zulum we bésimning chéki yoq bolup keldi. Xitay kommunist hakimiyiti 1949-Yili sherqiy türkistanni idare qilghandin buyan, sherqiy türkistanda beeyni ‹saqchi döliti' ge xas siyaset yürgüzüp keldi. Xitay dairiliri uyghurlarni 24 saet közitip we nazaret astigha élip, uyghurlarning kündilik turmushini dozaxqa aylandurmaqta. . .»

Maqalining «xitay uyghurlarni heptide 7 kün, 24 saettin közetmekte» serlewhilik kichik mawzusida, ‹saqchi döliti' ning qattiq bésimi astida kündilik ibadetlirini dawamlashturalmaywatqan uyghurlarning nöwettiki qiyin ehwali shundaqla dairilerning her mehellige ornatqan közitish apparatliri arqiliq uyghurlarning kündilik turmushini teqib astigha alghanliqi bayan qilinghan. Shuning bilen birge yene yerlik ahalilerning bir mehellidin yene bir mehellige bérishta tekshürüsh ponkitliridin ötüshke mejbur boluwatqanliqi hetta yerlik uyghurlarning öz mehellisidin bashqa jaylargha köchüshke mejburliniwatqanliqi ilgiri sürülgen.

7-Noyabir küni «millet géziti» de obzorchi fatma tunjar xanimning «zindanlarni bösüp chiqqan nur» mawzuluq obzori élan qilindi. Obzorda 1990-Yillarning bashlirida kichik balilargha «quran ögetting» dégen jinayet bilen eyiblinip, 20 nechche yildin béri xitay türmiside yétiwatqan abdusemet qari hajimning hayati bayan qilinghan.

Fatma tunjar xanim obzorining béshida mustebit ellerdiki dewa ademlirining teqdirining her daim qarangghu zindanlar bolidighanliqini, emma dewa insanliri chachqan nurning insanlargha ümid béghishlaydighanliqini alahide tekitligen. U maqaliside mundaq dep yazidu: «90 yashliq ema bir alim xitay zindanlirida mujadile qilmaqta. Uning jinayiti sherqiy türkistan xelqining kimliklirini saqlap qélishi üchün ularni oyghitishqa chaqirishtin ibaret, xalas. Toghra ishning bedilimu éghir bolidu. Abdusemet qari yashinip qalghan we késelge giriptar bolghanliqigha qarimay, éghir bedel tölewatqan bir alimdur. Dewa ademlirining teqdiri daim qarangghu zindanlarda bolidu. Qarangghu chüshkenséri shamning yoruqi téximu ulghiyidu we bir kün bu nur pütün dunyani yorutidu, kishilerge ümid béghishlaydu.»

Melum bolushiche, abdusemet qari hajimgha xitay 1990-Yillirining bashlirida uyghur balilargha «qurani kerim we diniy melumatlarni ögetting» dep eyiblep, 20 yil qamaq jazasi bergen. Fatma tunjar xanim obzorini mundaq axirlashturidu: «abdusemet qari hajim bu yil 90 yashta, éghir késel. Uning közliri körmeydiken. Emma u köngül közi bilen heqiqetni köridighan we insanlargha erkinlik körüshining nurini chéchiwatqan bir alim. Epsuski, biz uninggha qiliniwatqan heqisizliklerge yéterlik derijide naraziliq bildürelmeywatimiz.»

Yéqinqi yillardin béri türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwetler yenimu yéqinlashmaqta. Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghlu bu yil 8-Ayning 3-Küni xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen uchrashqanda muxbirlargha bayanat bérip, türkiyede xitaygha qarshi paaliyetlerge, jümlidin xitaygha qarshi yézilghan herqandaq axbarat xewerlirige ruxset qilmaydighanliqini tekitlidi. Bu türkiyediki uyghurlarni qattiq endishige salghan idi.

Ötken hepte türkiye dölet téléwiziyesi t r t ning inglizche qanilida uyghurlargha élip bériwatqan diniy bésim we misirdiki uyghur oqughuchilar duchar bolghan tragédiyeler tonushturuldi. Istanbuldiki sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyitining reisi hidayetulla oghuzxan ependi, türk axbarat wasitiliride uyghurlar toghrisidiki xewerlerning künsayin köpiyishi, türk xelqining sherqiy türkistan dewasini yéqindin közitiwatqanliqi we köngül bölüwatqanliqining bir ipadisi, dédi.

Enqerediki hajetepe uniwérsitétining tarix oqutquchisi, istratégiye mutexessisi, doktor erkin ekrem ependi, hökümetning bir tereptin ézilgen musulmanlarni qollaymiz dése, yene bir tereptin uyghurlarning tor betlirini taqap, bezi paaliyetchilerni teqib astigha alghanliqini, bundaq halet dawam qilsa türkiye hökümitining uyghur siyasitide bezi mesililerning peyda bolidighanliqini ilgiri sürdi.

Qahramanmarashtiki sütchü imam uniwérsitéti diniy ilimler oqutquchisi, doktor alimjan boghda ependi, gerche türkiye hökümiti xitay bilen yéqinlashqan teqdirdimu, emma türk xelqining uyghurlargha bolghan qérindashlarche héssiyatining özgermeydighanliqini tekitlidi.

Alimjan boghda ependi yene türkiyediki sherqiy türkistan dewasi we uning teqdirining uyghurlarning qolida ikenlikini, türkiyediki sherqiy türkistan ammiwi teshkilatliri uyghur dewasigha semimiy we izchil rewishte ige chiqalisila, bu dewaning dawamliq küchiyidighanliqini ilgiri sürdi.

Türkiyediki yene bir qisim mutexessisler aldimizdiki yillarda uyghur mesilisining türk axbarat wasitiliride téximu köp küntertipke kélidighanliqini ilgiri sürmekte.

Toluq bet