Хитайниң уйғур DNA әвришкилирини йиғиши хәлқара ахбаратниң диққитини қозғиди

Мухбиримиз әркин
2017-05-17
Елхәт
Пикир
Һәмбәһр
Принт
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Пикир
  • Елхәт
Хитай алаһидә қораллиқ сақчилириниң җүмә намизидин қайтқан уйғурларни назарәт қиливатқан көрүнүш. 2014-Йили 23-Май, үрүмчи.
Хитай алаһидә қораллиқ сақчилириниң җүмә намизидин қайтқан уйғурларни назарәт қиливатқан көрүнүш. 2014-Йили 23-Май, үрүмчи.
Yomiuri of AFP

Америка бирләшмә агентлиқиниң 16‏-Апрел хәвиридә, уйғур аптоном районлуқ сақчи органлириниң мәзкур районда кәң көләмлик DNA әвришкиси йиғишни йолға қойуватқанлиқини билдүрүп, униң 2016-Йили сентәбирдә икки қетим омумий қиммити 12 милйонлуқ DNA әвришкисини анализ қилиш вә рәтләш үскүнилирини сетивалғанлиқини ашкарилиған.

Бирләшмә агентлиқиниң кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилатиниң вә үрүмчи, йәкән қатарлиқ җайлардики сақчи әмәлдарлириниң сөзлирини нәқил кәлтүрүп бәргән хәвиридә, сетивелинған үскүниләрниң ичидә DNA әвришкисини анализ қилиш әсвабидин башқа аваз хатириләш, 3 өлчәмлик портерит сизиш үскүнилириниң барлиқини билдүргән.

Шуниң билән биргә, шу күни йәнә кишилик һоқуқ көзитиш тәшкилати доклат елан қилип, хитайниң уйғур районидики DNA әвришкилирини йиғиш мәшғулатиниң диққәт қозғаватқанлиқини илгири сүргән иди.

Бу хәвәр америка, әнглийә, германийә, хоңкоңда, һиндистан, пакистан, түркийә қатарлиқ әлләрниң гезит-Журнал, иҗтимаий таратқулириниң 16‏-Апрелдики санлирида кәң орун алди. Американиң «вашингтон почта гезити», әнглийә «мустәқиллиқ гезити», хоңкоң «җәнубий җуңго әтигәнлик почта гезити» қатарлиқ бу гезит-Журнал вә иҗтимаий таратқулар бирләшмә агентлиқиниң хәвирини көчүрүп басқан.

Бәзи кишилик һоқуқ мутәхәссислириниң қәйт қилишичә, хитайниң уйғур DNA әвришкилирини йиғиш пилани хәлқара ахбаратниң диққитини қозғишидики сәвәб, бу пиланниң пүтүн бир милләтни йаки пүтүн бир иҗтимаий топни нишанға елиши билән мунасивәтлик.

Германийә «хәтәр астидики хәлқләр җәмийити»ниң рәиси улрих делиус мундақ дәйду: «бу йәрдики соал, бу мәсилә бир кишиниң әһвалиға алақидар шәхси мәсилә әмәс йаки шәрқий түркистандики мәлум бир шәхсниң җазалиниш мәсилиси әмәс. Бу, пүтүн бир милләт дуч келиватқан мәсилә. DNA Әвришкисини топлаш мәсилиси хитайда уйғурлар дуч келиватқан җазаниң көлимини көрситип бериду. Уларниң шәрқий түркистанда қиливатқини пүтүн бир милләтни җазалаштин башқа нәрсә әмәс. Бу нәрсә пүтүн уйғурларни гуманлиқ, дәп қараштәк мәнтиқиниң мәһсули.»

Бәзи хитай өктичилириниң қаришичә, мәлум бир милләтни нишан қилип, уларниң DNA әвришкисини йиғиш ирқчилиқниң ипадисидур. Америкида турушлуқ атақлиқ хитай өктичи веи җиңшиң, буниң 2‏-Урушидики фашистларниң қилмишиға охшап қалғанлиқини илгири сүрди.

Вей җиңшиң мундақ дәйду: «бу, ирқчилиққа йеқинлишип қалиду. Бу қилмиш кишиләрниң алаһидә диққәт қилишиға әрзийду. Сән әгәр илмий тәтқиқат нуқтисидин қилған болсаң, әлвәттә һәммә дөләт буни қилиду. Бирақ, бу дөләтләр пүтүнләй кишиләрниң ихтийарийлиқи билән уларниң DNA әвришкилирини топлап, һәр қайси милләтләрниң қан типини тәкшүриду. Бу башқа бир иш, бу илмий тәтқиқат. Бирақ униң пүтүн хәлқни сәпәрвәр қилип, уларниң DNA әвришкисини йиғиши, бу пүтүн хәлқни гумандар орниға қойғанлиқтур.»

Вей җиңшиң әпәнди йәнә, хитайниң уйғур DNA әвришкилирини топлаштики мәқсити уйғурларға тақабил туруш икәнликини илгири сүрди. Вей җиңшиң мундақ дәйду: «әмәлийәттә хитай һөкүмитиниң пүтүн хәлқниң DNA әвришкисини йиғиши, шүбһисизки, илмий тәтқиқат үчүн әмәс. Униң бу һәрикити бәк һәддидин ашқанлиқ. Бу илмий тәтқиқат даирисидин пүтүнләй һалқип кәткән. Улар бу арқилиқ уйғурларға тақабил турушни ойлайду. Уларниң мәқситини уйғурлар ичидики ‹террорчилар›, диний радикалларни айриш десиму, лекин ахирқи мәқсити пән тәтқиқати әмәс, уйғурларни контрол қилиш. Буниңға ғәрб әллиридә һәргиз йол қойулмайду. Һәр қайси дөләтләрниң өз алдиға қануни бар. Бу қанунлар бир аз пәрқләнсиму, бирақ омуми принсип DNA әвришкиси ихтийарий йиғилиду вә мәхпийәтлик сақлиниду. Иккинчи, сениң тәтқиқатиң ирқчилиқ вә сийасий мәсилиләргә четилмаслиқи керәк. Хитай һөкүмитиниң уйғур районидики әвришкә йиғиш һәрикити бу принсипларға хилап.»

Бирақ улрих делиус әпәнди, хитай вә уйғур районида DNA әвришкилирини йиғиш мәсилисидики әң чоң мәсилиләрниң бири, очуқ-Ашкарилиқ мәсилиси икәнликини билдүрди.

У мундақ дәйду: «мениңчә, әң чоң мәсилә, улар бу DNA әвришкилирини йиғип, немә ишқа ишлитиду, дегән мәсилидә очуқ-Ашкара болмаслиқдур. Оттура йавропа әллиридә йүз бәргән DNA тоғрисидики бәс-Муназиригә әгишип, биздиму даим DNA тоғрисида кәң көләмлик бәс-Муназирә йүз берип, кимләр DNA санлиқ амбириға кирәләйду, пуқраларниң DNA әвришкилириниң қандақ бир тәрәп қилиниватқанлиқини билиш һоқуқиға қандақ капаләтлик қилиш мәсилиси талаш-Тартиш қилинип туриду. Бирақ, бу муназирә хитайда болуп бақмиди. Чүнки, хитайда демократийә йоқ. Пуқралар DNA санлиқ мәлумат амбириға кирәлмәйду. Хитайда сиз DNA әвришкиңизниң тоғра йолға ишлитиливатқан йаки ишлитилмәйватқанлиқини билмәйсиз.»

Бирләшмә агентлиқиниң 16‏-Апрелдики хәвиридә мутәхәссисләрниң сөзини нәқил кәлтүрүп қәйт қилишичә, уйғур аптоном районлуқ сақчи органлириниң сетивалған DNA әсваблириниң иқтидари толуқ ишқа селинса, һәр күни 10 миң, бир йилда бир қанчә милйон DNA әвришкисиниң архипини турғузуш мумкинкән.

Белгийә леувен университетиниң ген илмий тәтқиқатчиси йвес мореау, бирләшмә агентлиқиға бәргән учурида, уйғур аптоном районлуқ сақчи органлири сетивалған әсвабларниң көлими «даириләр мәзкур районда зор көләмлик DNA амбири йаки пүтүн уйғурларниң DNA амбирини қурушни пиланлаватамду, дегән һәқлиқ әндишини пәйда қилиду» дегән.

Пикирләр (0)
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Елхәт
Толуқ бәт