Misli körülmigen teqib qilish téxnikiliri uyghur élida omumlashturulmaqta

Muxbirimiz irade
2017-09-01
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Xitay saqchilirining héytgah meschitining etrapidiki kéchilik bazarni charlap yürgen körünüshi. 2017-Yili 25-Iyun, qeshqer.
Xitay saqchilirining héytgah meschitining etrapidiki kéchilik bazarni charlap yürgen körünüshi. 2017-Yili 25-Iyun, qeshqer.
AFP

Xitay hökümitining uyghur élida muqimliqni saqlashqa chétilidighan yuqiri téxnika türlirigimu zor meblegh séliwatqanliqi melum. Bu türler ichidiki biri «bixeterlik kaméralirini torlashturush, öz-Ara yetküzüsh supisi qurulushi» dep atilidighan bolup, bu közetküchilerning alahide diqqitini qozghimaqta. Bu sahediki mutexessislerning éytishiche, «ahale we menbelerni kontrol qilish tedbiri» dep atilidighan bundaq sistémilar diktator hakimiyetler teripidin xelqni basturush we zulum qilish üchün qollinilidiken.

Xitay hökümiti uyghur élida yéqinqi yillardin buyan uyghurlargha qaritilghan teqib we tekshürüshni ashurup, mutleq qamalni ishqa ashuridighan türlerni zor derijide tereqqiy qilduruwatqanliqi melum. Yéqinda, uyghur élining maliye nazariti naziri wen xeychünning uyghur élining aldinqi yérim yilliq xamchoti heqqide élan qilghan doklatida, uyghur éli dairilirining nöwette «bixeterlik kaméralirini torlashturush, öz-Ara yetküzüsh supisi qurulushi» dep atiliwatqan bir téxnika qurulushigha zor meblegh séliniwatqanliqi melum bolghan idi. Melum bolushiche, bu sistéma melum bir orundiki bixeterlik kamérasidiki körünüshlerni ichki we tashqi tor sistémisidiki barliq munasiwetlik terepler bilen shu waqitning özide ortaqlishishni ishqa ashuridighan sistéma bolup, teqib we nazaretke ait eng yuqiri téxnikilarning biri hésablinidiken.

Amérika jorjtown uniwérsitéti herbiy ishlar we xewpsizlik tetqiqatliri bölümi mudiri dawid makswél ependining bizge éytishiche, bu, insanlarni kontrol qilish üchün ishlitilidighan eng tipik yuqiri téxnika bolup hésablinidiken.

U bu heqte mundaq dédi: «eger, ular bu xil widéyo körünüshlirini ortaqlishish sistémisini orunlashturuwatqan bolsa, démek hökümet herbir kishini teqib qilishni, ularning yüzini tonushni, ularning nede ikenlikini, néme qiliwatqanliqini bilmekchi boluwatidu, dégenlik. Bu sistéma ‹ahale we menbelerni kontrol qilish› tedbirliri ichidiki eng wekil xaraktérlik yuqiri téxnika bolup, adette diktator hakimiyetler teripidin xelqni basturush we ulargha zulum qilish üchün qollinilidu. Xitay barliq öktichi heriketlerni, bolupmu uyghur élidiki uyghurlarning naraziliq heriketlirining aldini élish üchün bu sistémini omumlashturmaqchi boluwatqan bolushi mumkin.»

Melum bolushiche, bu «bixeterlik kaméralirini torlashturush, öz-Ara yetküzüsh supisi qurulushi» normal xizmet qilish üchün intayin yuqiri süzüklük derijisige ige bolghan kaméralar, hembehirlesh supiliri we yuqiri bir terep qilish iqtidarigha bolghan qattiq détal supiliri dégendek shertlerni hazirlishi kérek bolup, yuqiri téxnika hésablinidighan bundaq bir sistémini ishqa kirishtürüshmu nurghun meblegh telep qilidiken. Wen xeychünning doklatidin qarighanda, uyghur rayon dairilirining deslepki 6 ay ichide mushu xildiki pen-Téxnika we muqimliq türlirige salghan meblighining özila 9 milyard somdin éship ketken.

Uyghur éli weziyitini yéqindin közitip, tetqiq qilip kéliwatqan gérmaniyediki «yawropa medeniyiti we ilahiyet mektipi» ning oqutquchisi doktor adriyan zénz xitay hökümitining uyghur élida yuqiri téxnikigha meblegh sélish arqiliq mutleq kontrolni ishqa ashuruwatqanliqini bildürdi.

Mu mundaq dédi: «xitay hökümiti uyghur élida yuqiri téxnikilarni qollinishni téz sürette omumlashturmaqta. Yeni, ular tekshürüsh béketliri, yüz tonush sistémiliri, aptomobillarni teqib qilish sistémisi we ‹zor sanliq melumat› téxnikisi qatarliq téxnikilarni qollinishni hazir keng omumlashturuwatidu. Pütün bu urunushlar hemmisi mutleq kontrolni ishqa ashurush üchündur. Bu yerde xususiyliq dégendin söz échish emes, her bir herikitingiz opochuq otturida. Hökümet uni eng inchike détallirighiche körüp turidu. Bu tolimu qorqunchluq. Bu mundaqche éytqanda, mutleq shekildiki we misli körülüp baqmighan teqibtur.»

Amérika jorjtown uniwérsitéti herbiy ishlar we xewpsizlik tetqiqatliri bölümi mudiri dawid makswél xitay hökümitining puqralarning erkinlikini éghir depsende qiliwatqanliqini bildürdi.

U sözide mundaq dédi: «amérikidek döletlerde bixeterlik kaméraliri we qatnash kaméraliri mewjut bolsimu, emma bundaq kaméralarni kishilerni teqib qilish üchün ishlitish qetiy cheklinidu. Chünki bu, puqralar erkinlikige qilinghan éghir depsendichilik. Amérika qanunliri buninggha yol qoymaydu. Emma, xitay hökümiti bixeterlik kaméralirini siyasiy öktichilikning aldini élish üchün ishlitiwatidu.»

Uyghur aptonom rayonluq maliye nazariti naziri wen xeychün aldinqi yérim yilda uyghur élida muqimliqni qoghdashqa chétilidighan mexsus türler qurulushlirigha zor meblegh sélinip, uyghur éli muqimliqigha kapaletlik qilinghanliqini ilgiri sürgende yuqiridiki bixeterlik kaméraliri körünüshlirini torlashturush, öz-Ara yetküzüsh supisi qurulushidin bashqa yene, «xelqqe qulayliq saqchi ponkitliri qurulushi, jenubtiki 4 wilayette merkezleshtürülgen yépiq maarip terbiyilesh xizmitini qanat yaydurush, bixeterlikke ait qurulushlarni türleshtürüsh, bixeterlik organlirining arqa sep teminlesh-Yetküzüsh supisi qurulushi, pütün aptonom rayondiki türmilerning tutup turush, özgertish iqtidarini ashurush, chégra mudapiesini kücheytish we ajiz halqilarni tüzesh» qatarliqlarnimu tilgha alghan idi. Közetküchiler bolsa yuqiridiki bu türlerning anglimaqqila kishige mukemmel bir saqchi dölitini eslitidighanliqini bildürüshmekte.

Toluq bet