Uyghurlar diyaridiki «saqchi döliti» ning yéngi ipadisi - Aile ezalirini éniqlash

Muxbirimiz eziz
2017-08-04
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Ahalilar komitéti tarqatqan  aile ezalirining tepsili uchurini toplash jedwili
Ahalilar komitéti tarqatqan aile ezalirining tepsili uchurini toplash jedwili
Oqurmen teminligen

Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyetning barghanséri ötkürlishishige egiship xitay dairilirining türlük shekillerdiki yerlik tedbirliri otturigha chiqmaqta. Ene shularning biri yéqinda ürümchide tarqitilghan aile ezalirining alaqidar uchurlirini toplash heqqidiki uqturush bolup, uningda her bir kishining uruq-Tughqanlirigha ait téximu tepsiliy uchurlarni melum qilish telep qilinghan. Weziyet analizchiliri bu heqte pikir qilip buni uyghurlarni téximu ünümlük nazaret qilishni meqset qilghan, dédi.

Ötken heptidin bashlap ürümchidiki herqaysi ahaliler olturaq rayonigha tarqitilghan yéngi uqturushta shu teweliktiki kishilerning öz uruq-Tughqanliri hemde ularning ijtimaiy alaqe uchurlirini yéngi jedwel boyiche toldurushi telep qilinghanliqi melum boldi. Mezkur uqturushta bildürülüshiche, her bir ailidiki kishiler yéngi jedwelge özlirining, ata-Ana we jorisining shexsi uchurlirini toldurushtin bashqa perzentliri, perzentlirining jöriliri, perzentlirining perzentliri, qérindashliri we ularning perzentliri heqqidiki uchurlarni eynen toldurushi lazim iken. Shuning bilen birge, shu kishining jörisimu xuddi mushu teriqide özining barche tughqanlirining uchurlirini tolduridiken. Shuning bilen birge her bir kishining isim-Familisi, milliti, siyasiy qiyapiti, kimlik nomuri, xizmet orni yaki wezipisi qatarliqlarni toldurush lazim iken.

Jedwelni toldurush heqqidiki körsetme ichide yene jorisi yaki perzentliri xizmet, oqush yaki olturaqliship qélish sewebi bilen chetelde bolsa ularning mektipi, olturushluq adrési, xizmet orni hemde néme ish qilidighanliqini éniq melum qilishi lazim iken. Uningda yene aile-Tawabiatliridin pénsiyige chiqqanlar yaki wapat bolghanlar, shundaqla muqim xizmet orni yoqlarmu birdek tepsiliy uchurlirini toldurush lazimliqi éytilghan. Uningda yene bu jedwelni eynen toldurush telep qilinghan bolup, ehwalni yoshurghanlar bayqalsa ehwalning éghir-Yéniklikige qarap bir terep qilinidighanliqi éytilghan. Biz bu jedwel heqqidiki ehwallarni delillep körüsh üchün ürümchidiki birnechche ahale komitétigha téléfon qilghan bolsaqmu ular bu heqte uchur bérishni birdek ret qildi. Axirida uyghurlar birqeder merkezlik olturaqlashqan melum ahale komitétigha téléfon qilghinimizda mesul xitay kadir bu jedwelning tarqitilish ehwali we bashqa mesililer heqqide melumat berdi:

«- Wey, yaxshimusiz! 

- Wey, yaxshimusiz! men bir ishni sorap baqay dégen, Siler yéqinda tarqatqan «aile ezaliri we ularning ijtimaiy munasiwiti heqqidiki uchurlarni toplash» jedwili yalghuz bir qisim aililerge qaritilghan ishmu?

- Buni toldursila bolidighu. Buni hazir hemme aililer toldurup imza qoyuwatidu.

- Emise bu jedwelni toldurushqa zadi kim mesul bolidu?  

- Öy igisi, öyge mesul kishi kim bolsa shu tolduridu.

- He, mundaq deng. Undaqta bu jedwelning uyghurchisi barmu?

- Uyghurchisi yoq. Bari mushu nusxa.

- Bu jedwelni toldurush némige zörür bolup qaldi?

- Öylerde olturuwatqanlarni éniqlash. Omumen her bir aililikte olturuwatqanlar kimler, ularning éniq ehwalini igilesh dégendek. Mushularning hemmisini jedwelge éniq yézish lazim. Bolupmu öy hazir kimning namida, kim u yerde olturuwatidu, dégenni bekrek éniqlawatimiz.

- Bu jedwelde her bir ailidiki her bir ezaning éniq ehwali, shundaqla ularning her bir uruq-Tughqinining tepsiliy melumatlirini sorighandek qilidighu?

- Shundaq, shundaq. Shularning hemmisini yézish lazim. Shunga jedwelni toldurghanda shu kishi özide qaysi tür bar bolsa shuni tepsiliy yézish kérek. Yoq bolsa yoq déyish kérek. Yeni özining hazirqi ehwalini eynen yazsila bolidu. Mesilen, yene pasporti bar kishiler shu pasport bilen qaysi döletlerge barghanliqi qatarliqlarni melum qilishi lazim. Mesilen, eger shu kishi pasport bilen firansiye yaki amérikigha barghan bolsa shuni eynen melum qilishi, 2016-Yili fransiyege barghan, 2017-Yili amérikigha barghan dégendek shekilde toldurushi lazim.

- Qarisam bu jedwelde milliy terkib boyiche ayrip toldurush telep qiliniptu. Bu néme gep bolup ketti?

- Uningda bashqa gep yoq. Jedwelde shundaq toldurush lazim, dégendikin toldursila bolidu. Qaysi millet bolsa shu millet ikenlikini toldursa bolidu. Millet dégende bashqa mezmun bolmaydighu. Shunga jedweldiki uchurlarning menisi bilen kari bolmay néme bolsa shuni yézish kérek. Isim-Familisi, jinsi, milliti dégenlerni yézish lazim. Eger xitay bolsa xitay dep, uyghur bolsa uyghur dep, qazaq bolsa qazaq dep éniq toldursa bolidu.»

Mezkur jedwelning sheklidin qarighanda u éléktronluq jedwel bolup, uni toldurup bolghandin kéyin aile bashliqi imza qoyidiken. Biz mesul xadimdin «bu yalghuz mushu rayon tewesidila yolgha qoyulghan ishmu» dep sorighinimizda u buning hazir pütün sheher miqyasida ijra qiliniwatqanliqini, shundaqla barliq kimlik höjjetlirining köpeytme nusxisini qoshup tapshurush lazimliqini éytti.

«- Undaqta bu yalghuz silerning ahaliler komitéti qiliwatqan ishmu?

- Yaq, yaq. Hemmeylen qiliwatidu, pütün sheher boyiche boluwatqan ish bu. Peqet shu bezi ahaliler komitéti baldurraq, bezi ahaliler komitéti kéyinrek bashlighan buni. Ishqilip hazir buni hemmeylen qiliwatidu.

- Emise bu jedwelni toldurushning eng axirqi sürüki qachan toshidu?

- Ishqilip buni sozmay tézdin püttürüsh lazim. Toldurup bolghandin kéyin tézdin ahaliler komitétigha élip kélip tapshuruwetsila bolidu. Shuningdin kéyin biz qaysi binagha kim mesul, kim qaysi binada dégenlerdin xewerdar bolalaymiz. Shunga toldurup bolghan haman ahaliler komitétigha ekélip bérishi lazim. 

- Tapshurghanda yene bashqa qandaq matériyallarni tapshurushi lazim?

- Resim bolamdu, kimlik bolamdu hemmisini köpeytip teyyar qilish lazim.

- Nopus deptirinichu?

- Ishqilip nopus deptiri, kimlik we bashqa guwahnamilerni élip kelse bolidu.

- Bashqa kinishkilarnimu alghach bérish kérekmu?

- Ishqilip resim, kimlik, nopus deptiri, toy xéti dégenlerning hemmisini alghach kelse bolidu.» 

Ahalilerning ijtimaiy munasiwet torini tepsiliy igilesh meqset qilinghan bundaq jedwelning tarqitilishi hemde bu arqiliq shexslerning barliq xususiy uchurlirini ahaliler komitétigha toplash herikiti muhajirettiki uyghur jamaiti arisida belgilik ghulghula qozghighanliqi melum. Bu heqte pikir qilghuchilardin amérika uyghur birleshmisining reisi élshat hesen «xitayning bu tedbiri uyghurlarni téximu qattiq kontrol qilishni axirqi meqset qilghan» dep qaraydighanliqini bildürdi. Uningche bu xitay hakimiyitining uyghurlar diyarini «saqchi döliti» ge aylandurushtiki yene bir tedbiri hésablinidiken. 

Emma bu heqte ziyaritimizni qobul qilghanlardin kanadadiki uyghur ziyaliysi memet toxti uyghurlar diyarining nöwettiki weziyitini «saqchi döliti» dep teswirligende mewjut réalliqni toluq ipadilep bérishke bolmaydighanliqini tekitlidi. Uning qarishiche, hazirqi réalliq uyghurlar diyarida yolgha qoyuluwatqan chékidin ashqan siyasiy we medeniyet tedbirlirining yalghuz uyghurlargha qaritilghanliqini körsitiwatqan bolup, bu hal pütkül rayondiki hemme xelqni nishan qilmighan iken. 

Memet toxtining pikriche, uyghurlar diyarining hazirqi halitini jenubiy afriqa dölitide nélson mandéla démokratik usul bilen hakimiyet béshigha chiqqangha qeder mewjut bolghan «apartéyd» (Apartheid) tüzümi arqiliq teswirlesh birqeder muwapiq iken. Melum bolushiche «apartéyd» tüzümi 1994-Yili bikar qilinghan bolup, uningda jenubiy afriqa puqraliri irqiy alahidiliki boyiche ayrim-Ayrim rayonlargha ayriwétilgen bolup, bu tüzümde milliy kemsitish, ayrimichiliq, ékisplattatsiye we qarshiliq heriketliri bir gewde bolup yughurulup ketken iken. 
Uyghurlarning barliq ijtimaiy munasiwet uchurlirini bu qeder inchike shekilde toplashning uyghur jemiyitige qandaq tesir körsitish mumkinchiliki heqqide sorighinimizda élshat hesen bu, nöwette pütkül uyghur jemiyiti duch kéliwatqan rohi bésimni téximu ashuridu, dep qaraydighanliqini bildürdi. 

Melum bolushiche xitay hökümitining uyghurlarning xususiy uchurlirini jiddiy toplishi oxshimighan shekillerde dawam qiliwatqan bolup, buning uyghurlar diyaridiki ijtimaiy muhitni téximu éghir buruxtumluqqa giriptar qilishi mölcherlenmekte.

Toluq bet