Хитай йәнә кишилик һоқуқта «парлақ нәтиҗиләр» ни қолға кәлтүргәнликини илгири сүрди

Мухбиримиз ирадә
2017-09-21
Елхәт
Пикир
Һәмбәһр
Принт
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Пикир
  • Елхәт
Хитай аманлиқ сақчилири вә от өчүрүш әтрәтлири икки йиғин ечилиш мурасими мәзгилидә мухбирларниң кирип кетишидин сақлиниш үчүн пос турмақта. 2016-Йили 3-Март, бейҗиң.
Хитай аманлиқ сақчилири вә от өчүрүш әтрәтлири икки йиғин ечилиш мурасими мәзгилидә мухбирларниң кирип кетишидин сақлиниш үчүн пос турмақта. 2016-Йили 3-Март, бейҗиң.
AFP

Хитай һөкүмити бу йил өктәбирдә ечилидиған 19-Қурултай һарписида «хитайниң кишилик һоқуқ нәтиҗилири 2012-2017» Мавзулуқ бир парчә китаб түзгән. Мәзкур китабқа хитай ташқи ишлар министири ваң йи кириш сөз йазған болуп, у кириш сөзидә, ши җинпиң башчилиқидики бу 5 йил җәрйанида хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитидә аҗайип тәрәққийатлар барлиққа кәлгәнликини илгири сүргән. Һалбуки, чәтәлләрдики кишилик һоқуқ органлири хитайниң кишилик һоқуқ вәзийитиниң әң начар сәвийигә чүшкәнликини билдүрмәктә.

Хитайниң ташқи ишлар министири ваң йиниң хитай һөкүмити тәрипидин түзүп нәшргә тәййарланған «хитайниң кишилик һоқуқ нәтиҗилири 2012-2017» Дәйдиған китабқа йазған кириш сөзи 14 ‏-Сентәбир күни хитайниң «хәлқ тори» да елан қилинған иди. Ваң йи кириш сөзидә хитайда ши җинпиң һакимийәткә чиққан бу 5 йилниң кишилик һоқуқ тәрәққийатида зор нәтиҗиләр қолға кәлгән 5 йил болғанлиқини илгири сүргән. У мәдһийәләр билән толған кириш сөзидә, алди билән хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң сөзлирини нәқил елип туруп, хитайда һазирғичә падишаһлиқ түзүми, парламент түзүми, көп партийәлик түзүм, президентлиқ түзүми қатарлиқларниң һәммисиниң мәғлуп болғанлиқи, пәқәт хитай коммунист партийисиниңла хитайни өз әмәлийитигә қарап туруп башқуруш арқилиқ тоғра җавабни тапқанлиқини илгири сүргән. Йәни, униң дейишичә, хитай компартийиси хәлқаралиқ кишилик һоқуқ нормлирини хитайниң әмәлийитигә бирләштүрүп туруп, хитайниң дөләт әһвалиға мас келидиған усул арқилиқ хитай пуқралириниң кишилик һоқуқини капаләткә игә қилған.

Һалбуки, америкидики хитай вәзийәт анализчилиридин «бейҗиң баһари» журнилиниң баш муһәррири, обзорчи ху пиң әпәнди хитай ташқи ишлар министири ваң йиниң сөзигә қарши чиқип, «хитай хәлқи әң еғир күнни коммунист партийә һакимийитидин көрди», деди. У мундақ деди: «ваң йиниң сөзи пүтүнләй хата. Өткән йүз нәччә йилда хитайда һәқиқәтән охшимиған түзүмләр йүргүзүлүп бақти. Әмма тарих шуни испатлидики, хитайниң бир партийилик түзүминиң хитай хәлқигә елип кәлгән балаһий-Апити әң еғир вә әң чоңқур болди. Йәнә келип, бир дөләтниң кишилик һоқуқиға у дөләтниң һөкүмәт әмәлдари әмәс, хәлқ баһа бериду. Һәрқандақ бир мукәммәл система биләнму һәммә адәмни рази қилип болғили болмайду. Уни чоқум тәнқидләйдиғанлар чиқиду. Демәк, бир системини тәнқидләйдиған адәм йоқ икән, демәк бу шу дөләттә кишилик һоқуқниң еғир дәриҗидә дәпсәндә қилиниватқанлиқини ипадиләп бериду. Мана хитай һазир мушундақ начар бир вәзийәттә. Болупму ши җинпиң һакимийити мәзгилидә болупму пикир-Муназирә әркинликигә қаттиқ зәрбә бәрди. Униң бу зәрбиси ху җинтав вә җйаң земин дәвридикидинму ешип кәтти. Пикир әркинлики бир дөләттә кишилик һоқуқ бар-Йоқлуқини баһалайдиған әң биринчи өлчәм. Шуңа бу җәһәттин қариғанда, ши җинпиң һакимийити мәзгилидики кишилик һоқуқ вәзийити интайин еғир».

Ундақта, хитай ташқи ишлар министири ваң йи немигә асасән кишилик һоқуқта парлақ нәтиҗиләр қолға кәлгәнликини илгири сүрди? униң кәлтүргән мисаллириға қарап бақайли. У хәлқ торида елан қилған кириш сөзидә хитайниң кишилик һоқуқта қолға кәлтүргән нәтиҗилирини мәдһийилигәндә төвәндики 4 мисални көрсәткән. Биринчиси, у һөкүмәтниң ишни әң йуқиридин башлап, «һәқ-Тәләп қануни» «хәйр-Сахавәт ишлири қануни» вә «аилә ичи зораванлиқиға қарши туруш қануни» қатарлиқларни елан қилған.

Иккинчиси, иқтисадни зор дәриҗидә тәрәққий қилдуруп, хитайда пуқраларниң йиллиқ оттуричә киримни 5940 доллардин 8260 долларға чиқарған,

Үчинчиси, сот һөкүмлири тор бәтләрдә елан қилинип, дунйа бойичә әң зор тор системиси шәкилләндүргән,

Төтинчиси, 5 йил җәрйанида 20 дин артуқ дөләт билән 50 қетимдин артуқ кишилик һоқуқ диалоги өткүзгән.

Америкидики уйғур кишилик һоқуқ қурулуши тәтқиқатчиси һенрий шаҗески ваң йиниң йуқирида көрсәткән мисаллирини наһайити еһтийатчанлиқ билән таллиғанлиқини, әмма униң омумий вәзийәтни көрситип беридиған мисаллар әмәсликини билдүрди.

У мундақ деди: «ваң йиниң мисаллири униң кишилик һоқуқ чүшәнчисини көрситип турмақта. Мәсилән у сөзидә, хитайда өктичи авазларниң түрмигә елинидиғанлиқини тилға алмиди. Илһам тохти буниң әң йахши мисали, у миллий баравәрлик, адаләт тәләп қилғанлиқи үчүн түрмидә йетиватиду. Ваң йи сөзидә хитай иқтисадидики тәрәққийатни кишилик һоқуққа мисал, дәп көрсәтти. Тоғра иқтисадниң тәрәққий қилғанлиқи бир пакит, әмма у киримдики тәңсизликтин, хитайниң бай-Кәмбәғәллик пәрқидики зорийишни тилға алмиди. Хитайда айалларниң һәм шундақла аз санлиқ милләтләрниң кирими хитай дәватқан оттуричә киримдин интайин узақ. Қисқиси, уйғур елиниң җәнубий билән шималидики кирим пәрқиму шундақ зор. У йәнә бир қатар қанунларниң мақулланғанлиқини дәпту. Әмма хитайда бу қанунлар өз пети иҗра қилинмайду. Буниң мисали, уйғур елидә аптономийә қанунлири өз пети иҗра қилиниватамду. Әң қисқиси, уйғурлар һазир қанунда берилгән өз тил йезиқини ишлитиш һоқуқидинму мәһрум. Шуңа униң көрсәткән мисаллири хитайдики кишилик һоқуқ вәзийитини шәрһләш үчүн йетәрлик әмәс».

«Бейҗиң баһари» журнили тәһрири ху пиң әпәнди ваң йиниң иқтисадий тәрәққийат вә киримдики артишни кишилик һоқуқ тәрәққийатиға мисал қилип көрситиши үстидә тохтилип, хитай һөкүмитиниң бу пакити пут тирәп туридиған пакит әмәс, дәйду.

У йәнә мундақ деди: «хитай һөкүмити йашаш һоқуқини әң чоң кишилик һоқуқ дәп турувалиду. Шуңа даим иқтисадий тәрәққийатни бир нәтиҗә қилип көрситиш арқилиқ башқа кишилик һоқуқ мәсилилиридин өзини қачурушқа уруниду. Кишиләрни намратлиқтин қутулдурғанлиқ пут тирәп туралайдиған сәвәб әмәс. Пикир әркинлики болмай туруп, кишилик һоқуқтин сөз ачқили болмайду. Хитайда 1959 ‏-Йилидин 1962‏-Йиллириғичә болған арилиқта дәл мушу пикир әркинлики вә мәтбуат әркинлики болмиғачқа у йилларда зор ачарчилиқ келип чиқип, нәччә милйон адәмниң җениға замин болған. Демәк, пикир әркинлики болмайдикән, йашаш һоқуқиму капаләткә игә болмайду».

Хупиң әпәнди йәнә, хитайдин пүтүнләй пәрқлиқ түзүмдики демократик тәйвән иқтисадиниң һәр даим хитайдин йахши болуп кәлгәнликини, уларда хитайда болғандәк ачарчилиқ болуп бақмиғанлиқини мисал елип туруп, «тәйвәндин ибарәт бу өрнәкму хитай үчүн әң йахши бир җаваб болалайду», дәйду.

Нурғун кишилик һоқуқ органлири хитайниң кишилик һоқуқ хатириси һәққидики доклатлирида хитайдики вәзийәтни һазирғичә болған әң начар сәвийигә чүшүп қалғанлиқини тилға елишқан иди. Йуқиридики көзәткүчиләр хитай һөкүмитиниң өзи нәшргә тәййарлиған бу кишилик һоқуқ нәтиҗилири дәйдиған китаби арқилиқ һечкимни өзигә ишәндүрәлмәйдиғанлиқини, буниң бир биһудә бир урунушлиқини билдүрди. Қизиқарлиқи, дипломат ториниң бу һәқтики хәвиридин қариғанда, шу күни хитайдики тор сақчилири ваң йи елан қилған бу кириш сөзгә вейбо торида йезилған барлиқ пикирләрни бирақла өчүрүп, муназирә бетини тақивәткән.

Пикирләр (0)
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Елхәт
Толуқ бәт