Xitay yene kishilik hoquqta «parlaq netijiler» ni qolgha keltürgenlikini ilgiri sürdi

Muxbirimiz irade
2017-09-21
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Xitay amanliq saqchiliri we ot öchürüsh etretliri ikki yighin échilish murasimi mezgilide muxbirlarning kirip kétishidin saqlinish üchün pos turmaqta. 2016-Yili 3-Mart, béyjing.
Xitay amanliq saqchiliri we ot öchürüsh etretliri ikki yighin échilish murasimi mezgilide muxbirlarning kirip kétishidin saqlinish üchün pos turmaqta. 2016-Yili 3-Mart, béyjing.
AFP

Xitay hökümiti bu yil öktebirde échilidighan 19-Qurultay harpisida «xitayning kishilik hoquq netijiliri 2012-2017» Mawzuluq bir parche kitab tüzgen. Mezkur kitabqa xitay tashqi ishlar ministiri wang yi kirish söz yazghan bolup, u kirish sözide, shi jinping bashchiliqidiki bu 5 yil jeryanida xitayning kishilik hoquq weziyitide ajayip tereqqiyatlar barliqqa kelgenlikini ilgiri sürgen. Halbuki, chetellerdiki kishilik hoquq organliri xitayning kishilik hoquq weziyitining eng nachar sewiyige chüshkenlikini bildürmekte.

Xitayning tashqi ishlar ministiri wang yining xitay hökümiti teripidin tüzüp neshrge teyyarlanghan «xitayning kishilik hoquq netijiliri 2012-2017» Deydighan kitabqa yazghan kirish sözi 14 ‏-Séntebir küni xitayning «xelq tori» da élan qilinghan idi. Wang yi kirish sözide xitayda shi jinping hakimiyetke chiqqan bu 5 yilning kishilik hoquq tereqqiyatida zor netijiler qolgha kelgen 5 yil bolghanliqini ilgiri sürgen. U medhiyeler bilen tolghan kirish sözide, aldi bilen xitay dölet reisi shi jinpingning sözlirini neqil élip turup, xitayda hazirghiche padishahliq tüzümi, parlamént tüzümi, köp partiyelik tüzüm, prézidéntliq tüzümi qatarliqlarning hemmisining meghlup bolghanliqi, peqet xitay kommunist partiyisiningla xitayni öz emeliyitige qarap turup bashqurush arqiliq toghra jawabni tapqanliqini ilgiri sürgen. Yeni, uning déyishiche, xitay kompartiyisi xelqaraliq kishilik hoquq normlirini xitayning emeliyitige birleshtürüp turup, xitayning dölet ehwaligha mas kélidighan usul arqiliq xitay puqralirining kishilik hoquqini kapaletke ige qilghan.

Halbuki, amérikidiki xitay weziyet analizchiliridin «béyjing bahari» zhurnilining bash muherriri, obzorchi xu ping ependi xitay tashqi ishlar ministiri wang yining sözige qarshi chiqip, «xitay xelqi eng éghir künni kommunist partiye hakimiyitidin kördi», dédi. U mundaq dédi: «wang yining sözi pütünley xata. Ötken yüz nechche yilda xitayda heqiqeten oxshimighan tüzümler yürgüzülüp baqti. Emma tarix shuni ispatlidiki, xitayning bir partiyilik tüzümining xitay xelqige élip kelgen balahiy-Apiti eng éghir we eng chongqur boldi. Yene kélip, bir döletning kishilik hoquqigha u döletning hökümet emeldari emes, xelq baha béridu. Herqandaq bir mukemmel sistéma bilenmu hemme ademni razi qilip bolghili bolmaydu. Uni choqum tenqidleydighanlar chiqidu. Démek, bir sistémini tenqidleydighan adem yoq iken, démek bu shu dölette kishilik hoquqning éghir derijide depsende qiliniwatqanliqini ipadilep béridu. Mana xitay hazir mushundaq nachar bir weziyette. Bolupmu shi jinping hakimiyiti mezgilide bolupmu pikir-Munazire erkinlikige qattiq zerbe berdi. Uning bu zerbisi xu jintaw we jyang zémin dewridikidinmu éship ketti. Pikir erkinliki bir dölette kishilik hoquq bar-Yoqluqini bahalaydighan eng birinchi ölchem. Shunga bu jehettin qarighanda, shi jinping hakimiyiti mezgilidiki kishilik hoquq weziyiti intayin éghir».

Undaqta, xitay tashqi ishlar ministiri wang yi némige asasen kishilik hoquqta parlaq netijiler qolgha kelgenlikini ilgiri sürdi? uning keltürgen misallirigha qarap baqayli. U xelq torida élan qilghan kirish sözide xitayning kishilik hoquqta qolgha keltürgen netijilirini medhiyiligende töwendiki 4 misalni körsetken. Birinchisi, u hökümetning ishni eng yuqiridin bashlap, «heq-Telep qanuni» «xeyr-Saxawet ishliri qanuni» we «aile ichi zorawanliqigha qarshi turush qanuni» qatarliqlarni élan qilghan.

Ikkinchisi, iqtisadni zor derijide tereqqiy qildurup, xitayda puqralarning yilliq otturiche kirimni 5940 dollardin 8260 dollargha chiqarghan,

Üchinchisi, sot hökümliri tor betlerde élan qilinip, dunya boyiche eng zor tor sistémisi shekillendürgen,

Tötinchisi, 5 yil jeryanida 20 din artuq dölet bilen 50 qétimdin artuq kishilik hoquq dialogi ötküzgen.

Amérikidiki uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski wang yining yuqirida körsetken misallirini nahayiti éhtiyatchanliq bilen tallighanliqini, emma uning omumiy weziyetni körsitip béridighan misallar emeslikini bildürdi.

U mundaq dédi: «wang yining misalliri uning kishilik hoquq chüshenchisini körsitip turmaqta. Mesilen u sözide, xitayda öktichi awazlarning türmige élinidighanliqini tilgha almidi. Ilham toxti buning eng yaxshi misali, u milliy barawerlik, adalet telep qilghanliqi üchün türmide yétiwatidu. Wang yi sözide xitay iqtisadidiki tereqqiyatni kishilik hoquqqa misal, dep körsetti. Toghra iqtisadning tereqqiy qilghanliqi bir pakit, emma u kirimdiki tengsizliktin, xitayning bay-Kembeghellik perqidiki zoriyishni tilgha almidi. Xitayda ayallarning hem shundaqla az sanliq milletlerning kirimi xitay dewatqan otturiche kirimdin intayin uzaq. Qisqisi, uyghur élining jenubiy bilen shimalidiki kirim perqimu shundaq zor. U yene bir qatar qanunlarning maqullanghanliqini deptu. Emma xitayda bu qanunlar öz péti ijra qilinmaydu. Buning misali, uyghur élide aptonomiye qanunliri öz péti ijra qiliniwatamdu. Eng qisqisi, uyghurlar hazir qanunda bérilgen öz til yéziqini ishlitish hoquqidinmu mehrum. Shunga uning körsetken misalliri xitaydiki kishilik hoquq weziyitini sherhlesh üchün yéterlik emes».

«Béyjing bahari» zhurnili tehriri xu ping ependi wang yining iqtisadiy tereqqiyat we kirimdiki artishni kishilik hoquq tereqqiyatigha misal qilip körsitishi üstide toxtilip, xitay hökümitining bu pakiti put tirep turidighan pakit emes, deydu.

U yene mundaq dédi: «xitay hökümiti yashash hoquqini eng chong kishilik hoquq dep turuwalidu. Shunga daim iqtisadiy tereqqiyatni bir netije qilip körsitish arqiliq bashqa kishilik hoquq mesililiridin özini qachurushqa urunidu. Kishilerni namratliqtin qutuldurghanliq put tirep turalaydighan seweb emes. Pikir erkinliki bolmay turup, kishilik hoquqtin söz achqili bolmaydu. Xitayda 1959 ‏-Yilidin 1962‏-Yillirighiche bolghan ariliqta del mushu pikir erkinliki we metbuat erkinliki bolmighachqa u yillarda zor acharchiliq kélip chiqip, nechche milyon ademning jénigha zamin bolghan. Démek, pikir erkinliki bolmaydiken, yashash hoquqimu kapaletke ige bolmaydu».

Xuping ependi yene, xitaydin pütünley perqliq tüzümdiki démokratik teywen iqtisadining her daim xitaydin yaxshi bolup kelgenlikini, ularda xitayda bolghandek acharchiliq bolup baqmighanliqini misal élip turup, «teywendin ibaret bu örnekmu xitay üchün eng yaxshi bir jawab bolalaydu», deydu.

Nurghun kishilik hoquq organliri xitayning kishilik hoquq xatirisi heqqidiki doklatlirida xitaydiki weziyetni hazirghiche bolghan eng nachar sewiyige chüshüp qalghanliqini tilgha élishqan idi. Yuqiridiki közetküchiler xitay hökümitining özi neshrge teyyarlighan bu kishilik hoquq netijiliri deydighan kitabi arqiliq héchkimni özige ishendürelmeydighanliqini, buning bir bihude bir urunushliqini bildürdi. Qiziqarliqi, diplomat torining bu heqtiki xewiridin qarighanda, shu küni xitaydiki tor saqchiliri wang yi élan qilghan bu kirish sözge wéybo torida yézilghan barliq pikirlerni biraqla öchürüp, munazire bétini taqiwetken.

Toluq bet