Ғәрб дунйасидики уйғурлар (12B)

Мухбиримиз қутлан
2017-01-10
Елхәт
Пикир
Һәмбәһр
Принт
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Пикир
  • Елхәт
Германийә мйунхен техник университетиниң аспирант оқуғучиси иптихар илйар әпәнди.
Германийә мйунхен техник университетиниң аспирант оқуғучиси иптихар илйар әпәнди.
Photo: RFA

Иккинчи қисим: муһаҗирәттики уйғур җамаитиниң келәчики

Иккинчи вә үчинчи әвлад уйғурларниң өсүп чоң болуши вә уларниң уйғурларниң җамаәтлик ишлирида асасий еқимға айлиниши муһаҗирәттики уйғурларға «чәтәлләрдики уйғурларниң келәчики зади қандақ болиду?» дегән соални ташлимақта.

Бу соалға шималий йавропа әллиридин түркийәгичә, түрлүк кәсип вә түрлүк йаштики уйғур сәрхиллиридин охшимиған дөләтләрдики мутәхәссисләргичә болған һәр саһәдики кишиләрниң инкаслири елинди.

Мәркизи истанбулдики шәрқий түркистан маарип вә һәмкарлиқ җәмийитиниң мәсуллиридин бири, атақлиқ диний өлима вә җамаәт әрбаби мәрһум абдулһәкимхан мәхсум һаҗим буниңдин бир йил муқәддәм зәйтинбурнудики өйидә радийомиз зийаритини қобул қилғанда бу һәқтә мунуларни тәкитләп өткән иди:

«Мән муһаҗирәттики уйғур җамаитигә тоғра болған диний етиқад тәрбийәси елип бериш билән бир вақитта йәнә, миллий роһ тәрбийәси елип бериш толиму зөрүр, дәп қараймән. Бизниң хәлқимиз түрлүк сәвәбләр түпәйлидин йеқинқи йүз вә йүз әллик йилдин буйан миллий роһ тәрбийәсидин мәһрум қалғанлиқи мәлум. Кейинки дәврләргә кәлгәндә биздә өз хәлқиниң тәқдиригә қайғуруш, өз дүшминини тонуш вә униңға тақабил туруш роһи толиму суслап кәткән. Буниң үчүн йаш әвладларға өз әҗдадлириниң тарихий кәчүрмишлири, қолға кәлтүргән утуқлири вә кәмчиликлири шуниңдәк бир қисим мәшһур шәхсләрниң һайатини тонуштуруш толиму муһимкән. Шуңлашқа биз вәтән сиртидики уйғур җамаитидә һәм тоғра болған диний етиқад турғузуш, һәм күчлүк миллий роһ бәрпа қилиш үчүн тиришишимиз лазим. Йаш әвладларға бу икки җәһәттики тәрбийәни елип баралисақ, уларниң өзини тонушини, кимликини сақлишини илгири сүргили һәмдә өзлири йашаватқан әлләрдики асасий мәдәнийәт еқимиға ерип сиңип кетишиниң алдини алғили болиду, дәп ойлаймән.»

Германийәдики иккинчи әвлад уйғурлардин мйунхен техник университетиниң аспирант оқуғучиси иптихар илйарму чәтәлләрдә чоң болған йаш бир әвлад уйғурларға вакалитән кәлгүси һәққидики бу соалимизға мундақ җаваб бәрди: «бу һәқиқәтәнму җаваб бериш тәс соал икән. Мән үчүн кәлгүси толиму йирақ вә ғува туйулиду. Бу һәқтә җаваб тепиш үчүн чәтәлләрдә көчмән болуп йашаватқан бизгә охшаш башқа хәлқләрниң тәҗрибилиригә, йашаш усуллириға қараш керәк, дәп ойлаймән. Мәсилән, улар биздин бурун йавропада көчмән болуп йашиған. Улар қандақ қилип өз җамаитини сақлап қалалиди? бу җәрйанда улар немиләрни йоқитип, немиләргә еришти? уларниң өзлирини сақлап һазирғичә бир етник вә мәдәнийәт топлуқи болуп давамлишип келәлишидики сир зади немә? бу соалларни өгәнсәк, бәлким бизниң келәчикимизниң қандақ болушини мәлум дәриҗидә қийас қилғили болса керәк. Әмма, растни десәм, бу мән үчүн қийин соал. Кәлгүсимиз һәққидә һазирниң өзидә кәскин бир җавабни берәлмәймән…»

Голландийәдә йашаватқан уйғур зийалийлиридин қәмәридин қайнам өзиниң муһаҗирәттики һайати давамида пәрзәнтлириниң ана тил тәрбийәси үчүн әң көп баш қатурғанлиқини, чүнки ана тилдин ибарәт бу әңгүштәрниң кейинки әвладларға уйғурлуқ миллий кимликини һес қилдуруштики әң муһим амил икәнликини тәкитләйду: «ана тил инсанниң бир парчиси. Инсан үчүн ана тилдин мәһрум болуш униң әң муһим бир қисминиң йоқалғанлиқидин дерәк бериду. Шуңа мән пәрзәнтлиримни өз кимлики билән уйғур җамаитиниң кәлгүсидики бир парчисиға айландуруш үчүн уларға болған ана тил тәрбийәсини әң муһим нуқтиға қойдум.»

Голландийәдики «түрк өйи» тәшкилатиниң рәиси, җәмийәтшунас вәйис гүнгүр әпәнди йавропадики түрк җамаитиниң йерим әсирлик муһаҗирәт һайати вә бу җәрйандики тәҗрибилиридин уйғурлар мәсилисигә нәзәр ташлайду. Униң қаришичә, йавропадики уйғур җамаити өзлириниң келәчәктики миллий мәвҗутлуқини сақлиши үчүн һазирдин башлап йаш әвладлириға болған миллий вә диний әнәнә тәрбийәсини күчәйтиши шуниң билән бир вақитта йәнә, башқа қериндаш топлуқларға өз кимликини тонуштурушқа маһир болуши зөрүр икән.

Голландийәниң роттердам шәһиридә «үрүмчи уйғур ресторани» ечип, йемәк-Ичмәк тиҗарити билән шуғуллиниватқан зәйнидин турсун әпәнди йавропадики уйғур җамаитиниң келәчикигә үмид вә ишәнч билән қарайдиған уйғурлардин бири. У, йеқинқи оннәччә йилдин буйан йавропадики уйғур җамаитиниң тезликтә зорайди. Болупму иккинчи вә үчинчи әвладлар арисида ғәрб системисиға киргән, игилик тикләш роһи күчлүк шундақла миллий бурч туйғуси алаһидә йуқири бир қисим йашларниң йетишип чиқиши келәчәккә нисбәтән йарқин бир упуқ нурини пәйда қилмақта, дәйду.

Шиветсийәдики гөтеборг университетиниң хитайшунаслиқ профессори шундақла уйғурлар һәққидә мәлум чүшәнчигә игә доктор фредрик фолман бу соалимизға мундақ җаваб бериду: «бу бир қийин соал. Мәйли уйғурлар болсун йаки башқа көчмән гуруппилар болсун, уларниң шиветсийәдә йашиши вә өз мәдәнийитини давамлаштуруши үчүн мәлум бошлуқ мәвҗут, дәп қараймән. Әмма мениңчә, көчмән хәлқләрниң шиветсийәдә шиветсийәлик болуп йашиши үчүн уларниң мәлум дәриҗидә шиветлишишиға тоғра келиду. Чүнки бу йәрдики мәвҗут система шуни тәләп қилиду. Уйғурлар илгири өз вәтинидә башқа милләтләр билән арилишип йашиғанлиқи, асаслиқ милләт билән аз санлиқ милләтләрниң арилишип йашаштики тәҗрибилирини бешидин өткүзгәнлики үчүн, мәйли шиветсийәдә болсун йаки йавропадики башқа әлләрдә болсун, бундақ көп қатламлиқ мәдәнийәт муһитиға асан маслишип кетәләйду, дәп ойлаймән. Униң үстигә, тарихта уйғурлар билән шиветсийә оттурисида мәлум тарихий мунасивәтләрму мәвҗут. Бу нуқта уйғурларниң шиветсийәдики һайати вә келәчики үчүн актип амил сүпитидә тәсир көрситиду, дәп ойлаймән.»

Истанбулдики шәрқий түркистан вәхпиниң баш катипи, истанбул университети тил, тарих вә әдәбийат факултетиниң дотсенти өмәр қул әпәнди муһаҗирәттики уйғур җамаитиниң кәлгүси үчүн алди билән миллий бирликниң болуши һәммидин муһим, дәп көрситиду. У уйғурлар вәтинидә йаки чәтәлләрдики уйғурлар һайатида йүз бәргән һәрқандақ мәсилигә нисбәтән уйғур тәшкилатлири билән уйғур җамаитидә бирликкә кәлгән аваз болмиса, ташқи дунйаниң ишәнчини қолға кәлтүргили болмайду. Һәтта муһаҗирәттики уйғурларниң келәчики үчүн бүгүнки асасниму тиклигили болмайду, дегәнләрни илгири сүриду.

Йуқирида «ғәрб дунйасидики уйғурлар» намлиқ көп қисимлиқ һөҗҗәтлик радийо программисиниң «муһаҗирәттики уйғур җамаитиниң келәчики» намлиқ әң ахирқи қисминиң иккинчи бөликини аңлидиңлар. Шуниң билән мәзкур программимиз һәққидики аңлитишимиз ахирлашти. Көңүл қойуп аңлиғиниңларға рәһмәт!

Толуқ бәт