Ғәрб дунйасидики уйғурлар (11A)

Мухбиримиз қутлан
2016-12-01
Елхәт
Пикир
Һәмбәһр
Принт
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Пикир
  • Елхәт
Германийәдики уйғурларниң сийасий панаһлиқ илтиҗаси үчүн адвокатлиқ қиливатқан алберт гөриң әпәнди.
Германийәдики уйғурларниң сийасий панаһлиқ илтиҗаси үчүн адвокатлиқ қиливатқан алберт гөриң әпәнди.
RFA/Qutlan

Биринчи қисим: уйғурларниң ғәрбтики образи

Көзәткүчиләр билән уйғур мәсилисигә йеқиндин диққәт қилип келиватқан җәмийәтшунаслар уйғурларниң ғәрб әллиридә олтурақлишиш тарихиниң башқа көчмән гуруппиларға қариғанда интайин қисқа икәнликини тилға елишиду. Шундақ болушиға қаримай, улар йәнә уйғурларниң ғәрб әллиридики көп қатламлишиватқан мәдәнийәт еқимиға өзгичә рәң қошуватқан бир җамаәт икәнликиниму алаһидә тәкитләйду.

Ундақта, ғәрбтики һәрқайси әлләрдә күнсайин улғийиватқан уйғур җамаитиниң өзлири турушлуқ дөләтләрдики авамға бәргән тәсирати қандақ болуватиду? уларниң башқиларниң нәзиридики коллектип образи зади немә?

Бу соалға германийәниң йуқири қатлам сийасийонлиридин маргаретта бавзе ханим сәмимийлик билән инкас қайтурди. Маргаретта бавзе ханим германийәдики йешиллар партийисиниң баварийә парламентида турушлуқ муһим вәкиллиридин бири. У баварийә парламентиниң мйунхендики хизмәт бинасида зийаритимизни қобул қилип мундақ деди:

__ Германийәдә нурғун кишиләр таки һазирғичә уйғурлар тоғрилиқ көп учурға игә әмәс, әмма мән уйғурларму кәлгүсидә аста-Аста герман җәмийитидә тонулиду, дәп ишинимән. Тибәтләр бу йәрдики уйғур җамаитигә қариғанда герман хәлқигә көп тонушлуқ. Шундақ болсиму, уйғурлар өзини тонутушқа көп әҗир қилиши керәк. Уйғурларниң гвәнтанамо түрмиси билән болған бағлиниши вә бу һәқтики бәс-Муназириләр уларни герман җәмийитигә тонутқан бир қизиқ нуқта болди. Гвәнтанамодики уйғурларниң һөрлүккә чиқиш иши германийәдә техиму қизиқ нуқта болди. Кишиләр уларниң қайси дөләтләргә йәрләштүрүлүши йаки қайси дөләтләрниң бу уйғурларни қобул қилиши қатарлиқ мәсилиләргә бәкму қизиқти. Ашу вақитта германийәдиму уларни қобул қилиш тоғрилиқ көп талаш-Тартишишлар болди, әмма бу иш әмәлгә ашмай қалди, лекин мениң қаришимчә, ашу муназириләрниң түрткиси билән бу йәрдики нурғун кишиләр, уйғурлар ким? дегән соалға дуч кәлди. Улар мушу мәсилә арқилиқ уйғур мәсилисини билди вә чүшәнди. Әлвәттә, бу мәсилидә мйунхендики уйғур тәшкилатлириниң бизни тәпсилий учурлар билән тәминлигәнликиму муһим рол ойниди.

Алберт гөриң мйунхенда тонулған бир адвокат. Германийәдики уйғурларниң мутләқ көп қисми уни обдан билиду. У 20 йилдин буйан германийәдә сийасий панаһлиқ илтиҗаси сунған уйғурларниң адвокатлиқини қилип кәлгән. Биз униң мйунхендики ишханисида «уйғурлар һәққидики тәсиратиңиз зади немә?» дәп сориғинимизда, у очуқ көңүллүк билән мундақ деди:

__ Буниңдин 20 йиллар бурун, йәни 1995-Йили бир қисим сийасий панаһлиқ тилигүчи уйғурлар мйунхенға кәлгән иди. Мән ашу вақиттин тартип, уларниң адвокатлиқини қилип кәлдим. Уларниң илтиҗаси дәсләп оңушлуқ өткән болсиму, лекин кейинчә рәт қилинишқа учриди. 1998-Вә 1999-Йиллири уларниң сийасий панаһлиқ илтимасини қайта йоллидуқ. Бу саһәдики тиришчанлиқимиз ахирқи һесабта мевә берип уларниң һәммиси дегүдәк олтурумға еришти. Әнә шуниңдин башлап уйғур илтиҗачиларниң ишлириму худди тибәтләрниңкидәк йахши болушқа башлиди. Мән шундақ ейталаймәнки, германийәдә йашайдиған уйғурларниң 90 пирсәнттин артуқрақи мениң алдимға кәлгән, мән уларниң адвокатлиқини қилғанмән. Шуңа бәзидә улар чақчақ қилип: "биз бу йәрдә пәқәт бирла германни тонуймиз, у болсиму адвокат гөриң!" дейишиду.

__ Әлвәттә, мән уйғурлар билән көп һәпиләштим, уларниң көпинчисини тонуймән, биз өз-Ара бәкла чиқишип кәттуқ, чүнки бизиниң йумуристик ортақлиқимиз бар иди. Мән уйғурларниң чақчаққа амрақ, очуқ-Йоруқ характерини йахши көримән.

__ Бәлким нурғун кишиләр германийәдики уйғурларниң берлин йаки һамбург дегәндәк шәһәрләргә бармай көпинчисиниң мйунхенға йәрлишип қалғиниға һәйран қелиши мумкин. Буниң сәвәбини сорисиңиз, бири, әйни чағларда сийасий панаһлиқ илтиҗаси тапшурған уйғурларни асасән дегүдәк мйунхенға әвәтип берәтти вә бу йәрдә интервийо қилатти. Йәнә бир сәвәби, мйунхенда әйни заманда ‹азадлиқ› радийосиниң уйғурчә аңлитиши болуп, униңда әркин алиптекин вә өмәр қанатлар ишлигән. Демәк, мйунхен уйғур җамаитиниң йавропада шәкилләнгән әң дәсләпки мәркизи иди.

Йавропа әллиридики көплигән уйғурлар өзлири турушлуқ әлләрдики түрк қериндашларниң өзлиригә әң йеқин вә әң қизғин топлуқ икәнликини тилға елишиду.

Голландийәдики «түрк өйи» тәшкилатиниң рәиси, җәмийәтшунас вәйис гүнгүр әпәнди зийаритимизни қобул қилип, өзиниң 23 йилдин буйан голландийәдики уйғурлар билән қериндашлиқ мунасивитидә болуп кәлгәнликини, өзиниң балилиқ чағлиридин башлапла шәрқий түркистан дәвасини билидиғанлиқини, йеқинқи 15 йилдин буйан голландийәгә келип йәрләшкән уйғурларниң күнсери көпийиватқатлиқини тилға алди.

Вәйис гүнгүр әпәнди йәнә муһаҗирәттики уйғурларниң башқа һәрқандақ көчмән гуруппиларға охшашла мусапирәт психологийәсигә игә икәнликини тәкитләйду. Униң қаришичә, уйғурларниң муһаҗирәттики психик бесими башқа көчмәнләрдин артип чүшиду. Чүнки улар өз йуртидики сийасий тәқиб вә бесим түпәйли әркин йашаш имканийити қалмиған. Улар шуниң үчүн өз вәтинини тәрк етишкә мәҗбур болған. Һес қилишимчә, уйғурлар ғәрбтики әркин әлләргә кәлгәндин кейинму әркин болалмайватиду, чүнки уларниң ата-Ана вә уруқ-Туғқанлири һелиһәм хитайниң тәқиби астида йашимақта. Уйғурларниң йавропа әллиридә олтурақлишиши вә бу йәрдики системиға маслишип меңиши үчүн әң йеқин бир өрнәк йаки модел барки, у болсиму йавропадики түркләрниң көчмәнлик тәҗрибисидур.

Ерик андерсон наһайити чәклик сандики сандики уйғурлар билән алақидә болған болсиму, әмма уйғурлар тоғрилиқ хели көп чүшәнчигә игә данийәлик дохтурхана қурулуши инженери. У ситокһолмдики өйидә туруп радийомиз зийаритини қобул қилғинида өз тәсиратини мундақ байан қилди:

__ Растни десәм, мениң уйғурлар тоғрилиқ билидиғанлирим бәкму чәклик. Данийә, шиветсийә вә норвегийәдә учрашқан вә тонушқан уйғурларниң һәммини қошуп һесаблисам, 15 тин 20 гичә болуши мумкин. Әлвәттә, айалимму буниң ичидә. Омумән ейтқанда, мениң уйғурлар һәққидики тәсиратим шуки, улар өзлиригә тамамән йат болған бу әлләрдә йашап кетиватиду. Улар һәр җәһәттин өзлиригә йат болған бу муһитқа маслишип кетиватиду. Қаришимчә, уларниң көп қисми, бәлки һәммиси дегүдәк чәтәлләрниң системиси вә күндилик һайатиға көнүп бериватиду. Бу җәһәттә уларни башқа көчмән топлуқлардин алаһидә пәрқлиниду, дәп ойлаймән. Мисал үчүн ейтсам, шиветсийәгә кәлгән вә бу йәрдә олтурақлашқан уйғурлар өзлириниң бу йәрдики асасий мәдәнийәт еқимиға һаман сиңип кетидиғанлиқидәк реаллиққа нисбәтән мәлум чүшәнчигә игә. Шуңа уларда һәрвақит бу мәсилигә нисбәтән роһий тәййарлиқ мәвҗут, дәп билимән. Әгәр ундақ болмиған болса чоқум мәсилә туғулған болатти. Омумән, уйғурлар бу йәрдә йашап кетиватиду, бу йәрниң қиммәт қаришини қобул қиливатиду, шуниң билән бир вақитта йәнә өзлириниң миллий әнәнилирини сақлап қелиш үчүн тиришиватиду.

Шиветсийә парламентиниң йешиллар партийәсидин болған сабиқ парламент әзаси, шиветсийә шәһәр қурулуш вә өй-Мүлүк министирлиқиниң сабиқ министири мәһмәт қаплан зийаритимизни қобул қилип, уйғурларниң шиветсийәгә әң йеқинқи заманда йәрләшкән бир топлуқ болушиға қаримай, бу йәрдики көп қатламлиқ мәдәнийәткә өз гүзәллики билән рәң қошқанлиқини илгири сүриду.

Доктор фредрик фолман шиветсийәдики гөтеборг университетиниң хитайшунаслиқ профессори. Униң уйғурлар билән болған алақиси буниңдин хели йиллар илгири башланған. У өзиниң уйғурлар һәққидики тәсиратини байан қилип мундақ деди:

__ Мениң қаришимчә, шиветсийәдики уйғурлар башқа көчмән гуруппиларға қариғанда, бу йәрниң системисиға актиплиқ билән маслишип маңмақта. Мисал үчүн ейтсам, уйғурларниң ишқа орунлишиш нисбити башқа көчмән топлуқлардин, болупму сомалилиқ көчмәнләрдин хели йуқири орунда туриду. Улар интайин тиришчан болуп, түрлүк саһәләрдә өзигә йариша иш тепип мустәқил йашимақта. Улар шивет тилини йахши өгинипла қалмастин, бәлки йәнә ишқа орунлишиш җәһәттиму өз иқтидарини көрсәтмәктә. Әлвәттә, уларму шиветсийәдики башқа һәрқандақ көчмән топлуқларға охшаш қийинчилиқлардин халий әмәс. Болупму уларниң сийасий вә иқтисадий җәһәттики бәзи қийинчилиқлири һәтта башқилардин еғиррақ. Шундақ болушиға қаримай, уйғурлар шиветсийәдики көчмән топлуқлар арисида әң актип бир җамаәт сүпитидә тонулған. Мән уларниң ичидики медитсина вә пәрвиш саһәси бойичә оқуп ишләватқанларни, аптобус йаки такси һәйдәватқанларни вә йаки тазилиқ хизмити билән шуғуллиниватқанларни билимән.

Қәдирлик радийо аңлиғучилар!

Йуқирида «ғәрб дунйасидики уйғурлар» намлиқ көп қисимлиқ һөҗҗәтлик радийо программисиниң «уйғурларниң ғәрбтики образи» намлиқ 11-Қисминиң биринчи бөликини аңлидиңлар. Бу һәқтики аңлитишимизниң кейинки қисимлири давамлиқ һозуруңларда болиду.

(Давами бар)

Толуқ бәт