Қазақистан уйғур зийалийлири латин йезиқини қарши алмақта

Ихтийарий мухбиримиз ойған
2017-09-25
Елхәт
Пикир
Һәмбәһр
Принт
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Пикир
  • Елхәт
Қазақистан уйғурлири җумһурийәтлик мәдәнийәт мәркизиниң рәиси шаһимәрдан нурумоф(оңда) вә қазақистан хәлқи ассамблейәси рәисиниң орунбасари дархан миңбай әпәндиләр йиғин сәһнисидә. 2017-Йили 22-Сентәбир, алмата.
Қазақистан уйғурлири җумһурийәтлик мәдәнийәт мәркизиниң рәиси шаһимәрдан нурумоф(оңда) вә қазақистан хәлқи ассамблейәси рәисиниң орунбасари дархан миңбай әпәндиләр йиғин сәһнисидә. 2017-Йили 22-Сентәбир, алмата.
RFA/Oyghan

22-Сентәбирдә алмата шәһиридики миллий кутупханиниң мәҗлис залида қазақистан уйғурлириниң җумһурийәтлик милли-Мәдәнийәт мәркизиниң уйуштуруши билән «қазақистанниң латин йезиқиға өтүши» мавзусида кеңәйтилгән йиғин болуп өтти. Униңға қазақистан хәлқи ассамблейәси вә уйғур җәмийәтлири бирләшмиси вәкиллири, зийалийлар, йурт-Җамаәтчилик актиплири вә башқилар қатнашти.

Йиғинниң кириш сөзини сөзлигән қазақистан парламенти алий кеңишиниң әзаси, җумһурийәтлик уйғур мәдәнийәт мәркизиниң рәиси шаһимәрдан нурумоф мәмликәт президенти нурсултан назарбайефниң илгири сүргән «келәчәккә нишан: мәниви йеңилиниш» программиси вә қазақистанниң пәйдинпәй латин йезиқиға өтүш мәсилиси әтрапида өз пикирлирини оттуриға қойди. Андин сөзгә чиққан қазақистан хәлқи ассамблейәси рәисиниң орунбасари дархан миңбай «улуғ йипәк йоли бойидики сөһбәтләр» лайиһәси бойичә йүргүзүлүватқан ишлар, «келәчәккә нишан: мәнивий йеңилиниш» программисиниң маһийити, йеқинда мәмликәт пайтәхти астана шәһиридә өткән хәлқара көргәзмә һәм униң мәқсити вә әһмийити, башқиму мәмликәт рәһбәрлики йүргүзүватқан паалийәтләр һәққидә тохталди. У қазақистан хәлқи ассамблейәсиниң бу тәшәббусни толуқ қоллайдиғанлиқини, бүгүнки күндә мәмликәтлик тил- Қазақ тилини барлиқ қазақистан пуқралириниң билиши вә һөрмәт қилиши лазимлиқини, әмма бу җәһәттә башқа милләтләр тилини кәмситишкә йол қойулмайдиғанлиқини билдүрди.

Йиғинда җумһурийәтлик «уйғур авази» гезитиниң баш муһәррири йершат әсмәтоф «латин елипбәси - Қазақистанниң келәчәк йезиқи» мавзусида доклат қилди. Униңдин башқа йәнә алмата шәһәр алий кеңишиниң әзаси шавкәт өмәроф, алмата шәһири җәмийәтләр кеңиши комиссийисиниң әзаси әхмәтҗан шәрдиноф, алмата вилайәтлик алий кеңишиниң әзаси закирҗан қузийеф вә башқилар бу һәқтә өз пикирлирини билдүрди.

Радийомиз зийаритини қобул қилған қазақистан йазғучилар иттипақи уйғур әдәбийати кеңишиниң башлиқи, йазғучи вә драматорг әхмәтҗан һашири йеқинда тәвсийә қилинған латин йезиқидики йеңи қазақ елипбәсиниң пүткүл қазақистанлиқлар тәрипидин қизғин муһакимә қилиниватқанлиқини, уни қобул қилишқа йәнә вақитниң бар болуп, шу вақит ичидә бирәр омумий дурус қарарға келишниң муһимлиқини билдүрүп, мундақ деди: «әлвәттә, уйғур тилини латин елипбәси билән сақлап қелишта биз чоң ишларни қилишимиз керәк. Биз өзимизниң миллий тилимиз, дилимизни йәткүзидиған һәрпләрни елишимиз керәк. Һазир 80 дөләт латин һәрипидә икән. Униң 40и түркий хәлқләр икән. Уйғур алимлири, йазғучилири, муәллимләрниң бешини қошуп, бир комиссийә қуруп, миллий комиссийәгә өз пикирлиримизни йәткүзүшимиз керәк».

«Уйғур авази» гезитиниң баш муһәррири йершат әсмәтофниң пикричә, қазақистан президентиниң «келәчәккә нишан: мәниви йеңилиниш» программиси елан қилинғандин буйан латин йезиқиға өтүш мәсилиси рәсмий әмәлгә ашурулушқа башлап, бу йөнилиштә көплигән ишлар қилинмақта. Йеқинда қазақистан парламенти алий кеңиши йиғинлириниң биридә қазақ тилини латин йезиқиға көчүрүш мәсилиси қарап чиқилип, бу һәқтә мутәхәссисләр, журналистлар, җамаәтчилик вәкиллири өз пикирлирини тәклип қилишқа башлиди һәм лайиһәләр тәвсийә қилинди. Й. Әсмәтоф мундақ деди: «һазир қазақ елипбәсиниң 25 һәриптин түзүлгән латин йезиқи җиддий муһакимә қилиниватиду. Йиғинда һәқиқәтәнму қазақ тилиниң латин һәрпигә өтүшиниң уйғур хәлқигә биваситә мунасивәтлик икәнлики ениқ көрүнди. Қазақ тили латин елипбәсигә өтсә, бу қазақистанда йашайдиған көплигән түркий милләтләрму бу йезиққа өтүшкә һәқлиқ. Сәвәби латин йезиқиға өтсәк мәмликәтлик тилму биз үчүн чүшинишлик болиду. Мәмликәтлик тил латин йезиқиға өтүвалса, бизниң уйғур җамаәтчиликиму қарап олтурмайду, дәп ойлаймән».

Әмди мәктәп оқуғучилириниң латин йезиқиға көчүшидә қандақ қийинчилиқлар пәйда болуши мумкин? алмата вилайитиниң әмгәкчиқазақ наһийисигә қарашлиқ қаратуруқ йезисидики авут саттароф намидики оттура мәктәпниң уйғур тили вә әдәбийати муәллими бүвинур ғоҗамбәрдийеваниң қаришичә, мәктәп оқуғучилири тор бәтлири арқилиқ латин йезиқи билән йеқиндин тонуш болғачқа, бу мәсилидә көп қийинчилиқлар садир болмайдикән. У, латин йезиқиға өтүшниң заман тәлипи икәнликини, һазир бу һәқтә оқуғучилар арисида чүшәндүрүш ишлириниң йүргүзүлүватқанлиқини билдүрүп, мундақ деди: «оқуғучилар латин йезиқини қоллап-Қуввәтләватиду десәм артуқ болмайду. Шәхсән өзүм латин йезиқиға көчүш керәк дәп ойлаймән. Көпинчә биздә чәтәлликләр билән арилашқанда латин йезиқида йезишиду. Бизниң һазир алдимизға қойған мәқситимиз икки-Үч йилниң ичидә балиларға латин йезиқини өгитиш. Һазир оқуғучиларда латин йезиқиға болған қизиқиш пәйда болди. Мән өзүмму латин йезиқиға қизиқиватимән».

Һазир қазақистанда 60 тин ошуқ толуқ уйғур тилидики вә арилаш тиллиқ мәктәпләр болуп, уларда 15 миңға йеқин уйғур балиси оқуйду. Қазақистан мәмликити йүргүзүватқан көп тиллиқ билим бериш программиси бойичә уйғур мәктәплиридә билим еливатқан оқуғучилар өзлириниң ана тилидин ташқири мәмликәтлик тил- Қазақ тилини, рус вә инглиз тиллирини игилимәктә.

Пикирләр (0)
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Елхәт
Толуқ бәт