Mutexessisler: "xen sulalisining tutuq mehkimisi qurup, gherbiy rayonning idare qilghanliqi gumanliq"

Muxbirimiz erkin
2017-12-14
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Gérmaniyining bérlinda élip bérilghan, 2007-yili 14-öktebirdin tartip 2008-yili 14-yanwarghiche dawamlashqan,
Gérmaniyining bérlinda élip bérilghan, 2007-yili 14-öktebirdin tartip 2008-yili 14-yanwarghiche dawamlashqan, "yipek yolining esli qiyapiti" namliq körgezmide körsitilgen, uyghur élidin tépilghan, 4000 yilliq tarixqa ige mumiya.
AFP Photo

Xitay hökümiti miladidin burunqi 60‏-yili gherbiy xen sulalisining uyghur ilida "gherbiy rayon tutuq mehkimisi" qurup, mezkur rayon'gha herbiy-memuri bashqurush yürgüzgenlikini tekitlep keldi.

Gherbiy xen sulalisining "gherbiy rayon tutuq mehkimisi" qurghanliqi heqqidiki bu uchur gherbiy xen sulalisining héchqandaq bir arxipida uchurimaydu. Bu uchur peqet kéyinki xen yaki sherqiy xen dewridiki tarixchi ben'goning "xen tezkirisi"namliq esiride eng burun tilgha élinip ötken. Emma ben'go uning turushluq ornini körsetmigen. Uning esiridiki bu müjmel uchur dewrimizdiki munazirining tügünige aylinip, keskin siyasiy küreshlerge seweb bolup keldi.

Xen sulalisining "gherbiy rayon tutuq mehkimisi" heqiqeten mewjut bolghanmu yaki bir siyasiy yalghanchiliqmu, dégen bu so'al 1980‏-yillarda uyghur tarixchilar bilen xitay tarixchilar otturisida keskin munazire qilin'ghan. Hökümet mexsus tekshürüsh guruppisi qurup, uning ornini izdigen bolsimu, biraq uning mewjutluqigha da'ir héchqandaq bir arxé'ologiyelik delil tapalmighan idi.

Mezkur mesile yéqinda yene otturigha qoyuldi. "xitay xewerler tori" ning ashkarilishiche, xitayning tarix, arxé'ologiye, milletshunasliq tetqiqat sahesidiki mutexessisler 8‏-dékabir küni korlaning bügür nahiyiside 2 künlük yighin chaqiririp, mezkur mesilini muzakire qilghan. Xewerde xitay tetqiqiqatchilirining "gherbiy rayon tutuq mehkimisi" ning orni bügürde ikenliki, uning ornini tonush mesiliside zor ilgirilesh hasil qilghanliqini bildürgen.

Lékin xewerde bügürdiki qaysi xarabilikning uning orni ikenliki we uning qandaq arxé'ologiyelik ilmiy delillerge tayan'ghanliqi tilgha élinmighan.

Chet'eldiki bezi tarixchilarning qarishiche, xitay hökümiti we tetqiqatchilirining bu urunushi bihude awarichilik iken. Amérikada turushluq xitay tarixchi ju shöyüen ependi, "gherbiy rayon tutuq mehkimisi" dégenning qeghez yüzidiki i'isim ikenlikini, uning mewjut bir organ emeslikini ilgiri süridu. Uning qeyt qilishiche, bu xil tarix chüshenchisi külkilik iken.

Ju shöyüen mundaq deydu: "u dewrde xen sulalisining qoshuni belkim shimalda ürümchining sherqidiki jaylargha kelgen bolushi mumkin. Biraq adem sanimu nahayiti az bolghan. Emeliyette ularning héchqandaq hökümranliq yürgüzgini yoq. Héchqandaq bajmu yighip baqmighan. Atalmish hökümranliq qilishning birinchi amili xelq ulargha baj tapshurushi kérek. Buni hökümranliq qildi, deymiz. Eger sen bir yerge dessep qoyupla bu yer méning déseng, en'giliyeliklermu xitaygha kelgen'ghu. Shundaq bolsa xitayni markopoloning, italiyening dések bolamdu? markopolo xitaygha kelgen'ghu. Shunga, ularning dewatqanlirining héchqandaq ilmiy qimmiti yoq. Kishiler we xelqler otturisidiki bérip-kélishni xitayning zémini déyishke desmaye qilip körsitish külkilik."

Xitay tetqiqatchilirining "gherbiy rayon tutuq mehkimisining orni bügürde" dégen xulasigha kélishi, xitay hökümiti uyghur aptonom rayonida idiye sahesidiki bölgünchilikke zerbe bérip, edebiyat, sen'et, ijtima'iy pen, ma'arip we neshriyatchiliq sahesidiki perqliq pikri bar uyghur ziyaliylirini basturuwatqan mezgilide élan qilindi.

Xitay kompartiyesi bu yil 8‏-ayning axirlirida yuqiri derijilik emeldarlar we tetqiqatchilarning söhbet yighini chaqirip,"shinjangdiki bir qanche tarixiy mesile" ni muzakire qilghan. Yighinda xitay memliketlik siyasiy kéngeshining re'isi, "shinjang xizmet guruppisi" ning bashliqi yü jéngshing söz qilip, "shinjangda tarix, millet, din, medeniyet mesililerdiki xata chüshenchilerni tazilash" ni otturigha qayghan.

Uning sel aldida uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétari chén chüen'go uyghur rayonining arxé'ologiye xizmiti yighinida söz qilip, "arxé'ologiye ilmi 'shinjang ezeldin tartip junggoning bir qismi' ikenliki üchün xizmet qilishi kérek" likini tekitligen idi.

Amérikidiki yippek yoli medeniyet ttetqiqatchisi, doktor qahar barat xitay tetqiqatchilirining "gherbiy rayon tutuq mehkimisining ornini taptuq" dégini héchqandaq ilmiy tarazida toxtimaydighanliqini bildürdi:

Qahar barat mundaq deydu: "bular ilmiy jehettin put tirep turalmaydu. Lékin bulardiki meqset peqet özining téritoriyesini kéngeytishke, mustemlikichilik siyasitige tarixiy asas hazirlashqa urunushtur. Shunga buning ilmiyliqi héchqandaq tarazida toxtimaydu. Eger mushundaq deydighan bolsaq, öz waqtida chang'en yaki loyangda olturuwélip, 'tutuq mehkimisi qurduq', pütün gherbiy rayon,(dashi), périsiye hemmisi mushuninggha kiridu, déyishke toghra kélidu. Shundaq bolsa, iran we ereb zéminlirimu xitayning parchisi bolup qalmamdu. Bu olturup yéziwalsa bolidighan ish emes, emeliyet we tarixiy pakitqa qaraydighan gep. Heqiqetke qaraydighan gep."

Doktor qahar baratning körsitishiche, hazirgha qeder "gherbiy rayon tutuq mehkimisi" deydighan bundaq orunning arxé'ologiyelik izi tépilip baqmighan. U, "bar bilen yoq arisidiki bundaq birnersining héchqandaq arxé'ologiyelik izi" qalmaydighanliqini ilgiri sürdi.

Qahar barat mundaq dédi: "tarix kitablarda 60-yilliridin bashlap, tutuq mehkimisi, jangchyen dégen gepler peyda bolushqa bashlidi. Shuningdin bashlap uyghurlarmu bu ishqa diqqet qilishqa bashlidi. Uyghurlarning tarixchilirimu bu qandaq ish, dep qarashqa bashlidi. Buning netijisidin qarighanda, bu xen tezkiriside yézilghan bir hékaye iken. Bu peqet bir tarix kitabida otturigha qoyulghan bir tereplime qarash. Buni arxé'ologiyelik pakitlar arqiliq ispatlanmisa buning qimmiti yoq. Shunga xitay hökümiti hazir buninggha zor küch ajritishidiki seweb bu."

Xitay tarxichi ju shöyüen ependining qarishiche, xitay kompartiyisining tarixiy qarishida éghir showénizimliq xahish bar iken. U mundaq deydu: "kompartiyening shundaq bir idiyisi bar, ezeldin tartip xitay zémini deydighan. Ezeldin tartip xitay zémini deydighan bu söz quruq gep. Hazirqi sherqiy shimaldiki wiladiwostok burun jurjinlarning makani idi. Ularning ejdadliri shu yerde bash kötürgen. U hazir rusiyening zémini. Eger ezeldin tartip xitay zémini bolsa, néme üchün rusiyege bérip, bu yer ezeldin bizning ziminiz, déyelmeydu. Alyaska burun rusiyege qaraytti. Kéyin bu yerni amérikigha sétip bergen. Biz alyaska ezeldin rusiyening zémini démeymiz."

Ju shöyüenning körsitishiche, xitay tarix mesililiride qedimki zamandiki sulaliler bilen bilen hazirqi zamandiki igilik hoquq uqumini öz ara bir-birige arilashturup tashlimaqtiken.

"xitay xewerler tori" ning xewiride bayan qilishiche, bu qétimqi yighinda mutexessis we tetqiqatchilar xitay tarixidiki atalmish "merkizi hökümetlerning uyghur rayonini bashqurushi", "jungxu'a medeniyitining shinjangda yétekchi medeniyet éqimigha aylinishi" we "gherbiy rayon tutuq mehkimisining orni" qatarliq mesililerni oxshimighan nuqtilardin sherhlep ötken.

Bu yighin'gha xitay ijtima'iy penler akadémiyisi, béyjing uniwérsitéti, arxé'ologiye tetqiqat merkizi, xitay döletlik muzéyi, xitay penler akadémiyesi, xelq uniwérsitéti, shinjang arxé'ologiye tetqiqat orni qatarliq organlardiki tetqiqatchi we mutexessisler qatnashqan.

Toluq bet