Kemsitilgen kesip we «ulugh» béqindiliq (2)

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2017-02-28
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
T r t awazi téléwiziyeside tarqitilghan merhum shair memetéli tewpiq we abduxaliq uyghur toghrisida mexsus söhbet programmisida uyghur til edebiyat tetqiqatchisi abduweli ayup ependi. 2016-Yili may, türkiye.
T r t awazi téléwiziyeside tarqitilghan merhum shair memetéli tewpiq we abduxaliq uyghur toghrisida mexsus söhbet programmisida uyghur til edebiyat tetqiqatchisi abduweli ayup ependi. 2016-Yili may, türkiye.
RFA/Arslan

Ezherdiki uyghur taliplargha ilahi ilim igileshni nishan qilish bilenla qalmay, kündilik pilan tüzüp yashash we jan béqishqa esqatidighan bir kesip öginish heqqide léksiye qildim. Béshimdin ötküzgen tejribem boyiche musapirettiki hayatta mendek edebiyat, tarix we tilshunasliq bilidighan bir ademge qarighanda tamchiliq, bézekchilik, kompiyotirchiliq qilidighan bir ademning bekrek yaxshi kün kechüridighanliqini, shunga eger oqush hayatimdin pushayman qilishqa toghra kelse bir kesipni qoshup öginip qoymighinimgha pushayman qilidighanliqimni dédim. Bir qisim oqughuchilar bu gépimge reddiye bérip, din oqushining jan béqish üchün emeslikini, misirgha jan béqishqa esqatidighan kesip öginishke kelmigenlikini tekitleshti.

Wetende jughrapiye oqughan bir magistirning ezherge kelgendin kéyin burunraq din oqumay kesip oqughinidin pushayman qilghanliqini, ilahiy ilim aldida bashqa ilimning erzimes nerse ikenlikini étirap qilghanliqini pakit qilip manga reddiye berdi. Tüzümdin yuqumlinishning neqeder éghirliqini bayqap epsuslandim, belkim, men démekchi bolghanlirimni yaxshi chüshendürelmigendimen. Shundaq qilip léksiyemni islam tarixida néme üchün saray shairliri we saray ölimaliri dégen uqumning barliqqa kelgenliki heqqide toxtilish bilen ayaghlashturay dédim we «bazarda aqqidek hüniri yoq shair hökümdarni maxtap shéir satidu, özini baqqudek kespi yoq ölima hökümetni aqlap petiwa satidu. Hüner satsa hünerwen deymiz, yasap satsa kasip ataymiz, emma petiwa we shéir satsa satqun bolup tonulidighan gep» dégenlerni tekitlep, biraz échinghanche xoshlashtim.

Yuqiriqidek mesum oqughuchilarni tüzümdin yuqumliniptu, dep oylidim. Emeliyette tüzümdin yuqumlinish hemmimizde bar. Chünki biz déhqan, ishchi, kadir, bay, bashliq dégendek éniq siniplargha ayrilghan jemiyetning mehsulidurmiz. Bu siniplargha mensup kishilerning jemiyettiki iqtisadiy, ijtimaiy we siyasiy orni asman zémin perqlinidu.

Etrapimizdiki herqandaq kishi yuqiriqi siniplarning birige tewe bolidu we jemiyette shuninggha layiq muamilige uchraydu. Biz özimizge we özgilerge bezide angliq we angsiz yuqiriqi sinip ayrimisi boyiche muamile qilimiz. Shunga jemiyette kesip igilesh dégenlik töwen tebiqidiki ishchining ishidek tuyulup anche qarshi élinmaydu. Shu wejidin yashlirimiz mehellilerde kaltek kötürüp jésekchilik qilishni, qalqan tutup qarawulluq qilishni birer hünerning péshini tutushtin ewzel bilidu. Hemmimiz tebiqichilik hökümran bolghan jemiyetning qélipida quyulghinimiz, yuqumlanghinimiz üchün bir qisim yashlar chetellerdimu awwal birer kesipning péshini tutmay erebche we quran ögitidighan heqsiz mekteplerde oqushni tallawatidu, bezi ata-Anilar we ölimalar etrapidikilerni, hetta balilarnimu shuninggha dewet qiliwatimiz. Bu ejdadlirimizning «insangha 72 xil hüner az», «hünerlik insan xar bolmas» dégenge oxshash wesiyetlirini we muhemmed eleyhissalamning sodiger, dawut eleyhissalamning tömürchi, zekeriya eleyhissalamning yaghachchi, eysa eleyhissalamning doxtur bolghanliqidek sünnetlerni tashlap qoyghangha barawer.

Meslihet sorighan we sorimighan ini singillargha shuni dégüm bar؛ bügün biz yershari torliship bir kentke aylanghan dewrde yashawatimiz. Risqimizning nege chéchilghanliqini héch qaysimiz bilmeymiz. Bashqilargha mohtaj bolmay, birer siyasiy guruh, idéologiye we organgha béqinip qalmay, zakat tilimey zakat bérip yashimaqchi bolsaq özimizde dunyaning nerige barsaq ishletkili bolidighan bir kesip, hemme yerde qollinilidighan bir til we semimiyetni ölchem qilghan bir exlaq yétildürginimiz ewzel. Ilahiyetke bolghan söygü, shéiriyetke bolghan hewes, tarixqa bolghan muhebbet, ghayibqa bolghan tepekkur, jemiyetke bolghan qiziqsinishlar peqet bizning ömürlük ghayimiz bolup meniwi éhtiyajimizni qanduridu. Emma iqtisadni mator qilip ayliniwatqan dunyada bizning kündilik éhtiyajimizni qanduridighan birer kesip turmush wasitimiz bolmisa, ulughwar ghayiler puchek turmush wasitisige aylinip, ghayining esli qimmiti we bizning insani qimmitimiz yerge urulushi mumkin.

(Tügidi)

Toluq bet