Bir uyghur anining afghanistandiki yérim esirlik hayat musapisi (1)

Muxbirimiz qutlan
2017-02-28
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Afghanistanda yérim esirdin artuqraq yashighan uyghur ana bibigül hemidi. 2016-Yili féwral, türkiye.
Afghanistanda yérim esirdin artuqraq yashighan uyghur ana bibigül hemidi. 2016-Yili féwral, türkiye.
RFA/Qutlan

1960-Yillarning bashlirida uyghur diyari tarixta körülüp baqmighan éghir «acharchiliq» ning zerbisige uchraydu.

Shahitlar, eyni waqitta pütün xitayni qaplighan bu zor «acharchiliq»ning xitay kompartiyesining rehbiri mawning mejburiy «kommunalashturush» we «chong sekrep ilgirilesh» siyasitining biwasite sewebidin süniy rewishte kélip chiqqanliqini ilgiri süridu.

Ene ashu qiyin yillarda uyghur diyarining yeken we ghulja qatarliq jayliridin birqanche yüz aililik uyghur xitay bilen afghanistan otturisidiki xupiyane anglashmilar netijiside afghanistangha köchidu.

Pamir taghlirining qarliq choqqiliridin at-Éshek we qotazlargha tayinip köch sepirini bashlighan bu kishiler sirliq waxan karidorini boylap aylarche yol mangidu. Soghuq, achliq we shalang hawa, yat eldiki namelum teqdirning yipigha baghlanghan bu karwanlar topidin birmunche kishining jénigha zamin bolidu.

Ene ashu untulghusiz «köch» sepiride téxi böshükidin ayrilmighan bir qiz bowaqmu bar idi.

Pamir taghliridin halqip ötüp afghanistangha saq-Salamet yétip barghan bu qiz bowaq aridin yérim esirdin köprek waqit ötken bügünki künde chachlirigha aq arilighan bir anigha aylandi. U öz hayatida zahir shah dewri, général dawud dewri, sowét-Afghan urushi, taliban dewri, amérika armiyesining afghanistangha kirishi we uningdin kéyinki tinchsiz yillarni béshidin ötküzdi.

Bu kechmishlerning sahibi - Afghanistanda yérim esir hayat kechürgen uyghur ana bibigül hemididur. U radiyomiz ziyaritini qobul qilghanda özining afghanistandiki hayat kechmishlirini mundaq bayan qildi:

- Méning esli uyghurche ismim güli. Men 1960-Yillarning bashlirida ata-Anam bilen pamir taghliri arqiliq afghanistangha kelgen ikenmen. U chaghda men bek kichik bolghachqa bu seperni zadila esliyelmeymen. Dadam rehmiti ashu qétimliq köchte pamir taghliridin ötüwatqanda tütektin zeherlinip wapat boptu. Égiz taghda gör kolash mumkin bolmighachqa, seperdashliri dadamning jesiti üstige tash döwilep depne qilghan iken.

Afghanistangha kelgendin kéyin anam rehmetlik dadamning bir tughqan qérindashlirining himayiside intayin japaliq hayat köchürüptu. Ésimni bilsem, méni afghan balilar bibigül dep chaqiratti. Shundin kéyin ismim öyde «güli», sirtta «bibigül» boldi. Turmushimiz bekmu qiyin bolghachqa men tüzük oquyalmidim. Bizning pütün aile xémirdin kesken chop teyyarlap satattuq we shu arqiliq turmushimizni qamdayttuq.

1965-We 1967-Yili afghanistandiki uyghur muhajirlar ikki türkümde türkiyege köchti. Bu mezgilde bizning aile we bashqa birmunche aililer néme sewebtindur köchmey qep qaptu. Men kichik bolghachqa bu ishlarning jeryanini taza esliyelmeymen. Bu qarar biz köchmey qep qalghanlar we ularning bala-Chaqiliri üchün bir xata tallash bolghan iken. Biz shu qétim türkiyege ketmigenlikimizdin bekmu pushayman qilduq. Hetta bügünge qeder perzentlirimiz bizdin: «néme üchün bashqa uyghurlargha oxshash türkiyege ketmidinglar?» dep sorashni toxtatmidi.

1973-Yili öydikiler méni bir afghan kishige yatliq qildi. Bu méning 14 yash chaghlirim idi. Yoldishim bilen méning otturamda til we medeniyet jehettin héchqandaq ortaqliq bolmisimu, emma teqdirge ten bermey bashqa tallishim yoq idi. U kishimu aqköngül, yaxshi kishi idi. Uzun ötmey balilirim tughuldi. Shundaq qilip turmushni dawamlashturdum. Emma pütün hayatim boyi yoldishimning uruq-Tughqanliri ichige kirip kételmidim. Rastni désem, afghan bolup kételmidim, peqetla afghanlar arisidiki bir uyghur bolup yashidim. Afghanistandiki uyghur jamaiti az bolsimu, lékin öm hem kolléktip yashayttuq. Shundaq bolghachqa turmushimiz, yémek-Ichmikimiz, oy-Xiyallirimiz asasen uyghurche idi. Uning üstige pashtu yaki tajik tillirini unchilik chongqur öginipmu kételmiduq.

Kéyinche balilirim köpiyip turmushimiz qiyinlashti. Afghanistan urush patqiqigha pétip qaldi. Yoldishim éghir késelge giriptar bolup taki wapat bolghuche 20 yillap orun tutup yétip qaldi. Afghanistanda urush boluwatqan yillarda xelqara jemiyettin ewetilgen «qizil kirist jemiyiti» bilen «qizil hilal ay jemiyiti» yaridarlarni qutquzush bilen shughullandi. Men ene ashu tébbiy qutquzush orunlirida séstra bolup xizmet qildim hemde bu yerdin alghan maashim bilen pütün ailemni baqtim.

Kéyinche sowét-Afghanistan urushi axirlashti. Urus eskerliri chiqip ketti. Emma afghanistan yene ichki urush patqiqigha pétip qaldi. Uning keynidin talibanlar keldi. Ene ashu yillarda intayin éghir künlerni ötküzduq. Men chadir (pürkenje) gha orunup yürüp ishleshke, ailemni béqishqa mejbur boldum. Némila bolmisun, balilirimni oqutup ular üchün kélechek yaritish, ularni bu urush qurimas eldin ketküzüwétish üchün tirishtim. Chünki ashu yillarda mendek afghanistanda yiltizi yoq bir ayal üchün intayin qiyin bolghan idi. Oghullirimning herwaqit eskerlikke tutulup urushqa sélinishi, qizlirimning kichik turupla mejburiy halda xotunluqqa élip kétilish xewpi bar idi.

Men yérim esir yashapmu weten tuyghusi yaki tupraq muhebbiti hés qilalmighan bu tinchimas elde perzentlirimningmu men körgen künlerni yene körüshini hergiz, hergiz xalimayttim.

(Dawami bar)

Toluq bet