Mutexessisler «shinjangdiki bir qanche tarixiy mesile» namliq yighingha inkas qayturdi

Muxbirimiz erkin
2017-09-14
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Xitay saqchiliri qeshqer héytgah jamesi aldida charlash élip barmaqta, 2017-Yil iyul, qeshqer.
Xitay saqchiliri qeshqer héytgah jamesi aldida charlash élip barmaqta, 2017-Yil iyul, qeshqer.
AFP

Xitay kompartiyesi siyasiy byurosining daimiy ezasi, siyasiy kéngeshning reisi yü jishéng yéqinda béyjingda ötküzülgen bir yighinda kompartiyening «shinjangdiki bir qanche tarixiy mesile» heqqidiki meydani we siyasitini sherhlep, uyghur aptonom rayonida idéologiyelik tazilash herikiti élip bérishni otturigha qoyghan. U, bu arqiliq uyghur aptonom rayonidiki «uzundin béri mewjut bolup kéliwatqan chongqur idéologiyelik mesililer» ni hel qilishni telep qilinghan.

Yü jingshéng yene, uyghur aptonom rayonidiki barliq kishilerning din, medeniyet, tarix we millet mesililiridiki chüshenchisini kompartiyening bu mesililerdiki meydani bilen maslashturushni telep qilip, «biz shinjangni tarix, medeniyet, millet, din we bashqa sahelerdiki xata idiyilerning tesiridin tazilishimiz kérek,» dégen.

U, buning üchün teshwiqat paaliyitini kücheytip, mezkur rayondiki xelq ammisigha yighinda otturigha qoyulghan halqiliq nuqtilarni singdürüshni, bu mesililerde partiye kadirlirigha, ziyaliylargha we diniy sahedikilerge terbiye élip bérishni tekitligen. Yü jingshéng bu sözlerni 12‏-Séntebir béyjingda ötküzülen «shinjangdiki bir qanche tarixiy mesile» namliq söhbet yighinida qilghan.

Bezi analizchilar, bu yighinning bu yil 11‏-Ayda chaqirilidighan kompartiye 19 ‏-Qurultiyi harpisida échilishi diqqet qozghaydighanliqni bildürdi. Amérikidiki prinsiton uniwérsitétining tetqiqatsisi, xitay weziyet analichisi chén kuydé ependining peyshenbe küni muxbirimizgha bildürüshiche, xitay kompartiyesi bu yighin arqiliq uyghur aptonom rayonidiki xelqlerge özining «shinjang mesilisi»diki resmiy siyasitide özgirish bolmaydighanliqini ipadiligen.

U mundaq deydu: «hazirqi ehwaldin qarighanda, bu yighinning béridighan signali shinjanggha qaratqan resmiy siyasetimizde héchqandaq özgirish bolmaydu, dégenni bildürüshtur. Biz buni asasiy jehettin mundaq chüshensek yaki mölcherlisek bolidu. Kompartiye burun yolgha qoyup kelgen intayin qattiq qol, intayin zorawan basturush xaraktérlik siyaset dawam qilidu. Az sanliq milletlerning tili, diniy étiqadi, medeniyitini bikar qilish yaki ajizlashturush dawamlishidu, dégenni ipadileydu.»

Mezkur «söhbet yighini»gha xitay kompartiyesi we hökümitining achquchluq organliridiki halqiliq shexsler qatnashqan bolup, ular jang chünshyen, su jenshu, gu shunkün, sün chünlen, du chinglin, yang jing qatarliq kompartiye merkizi komitéti, j x ministirliqi, merkizi birliksep bölümi, dölet kabinéti we xitay memliketlik siyasiy kéngeshtiki achquchluq orunlarni igilep turghan hoquqdarlarni öz ichige alidu.

Lékin xitay axbarat wasitilirining bu heqtiki xewerliride, «shinjangdiki bir qanche tarixiy mesile heqqide söhbet yighini» dep atalghan bu yighinda, konkrét «qaysi tarixiy mesililer»ning muzakire qilinghanliqi tilgha élinmighan bolsimu, biraq mezkur rayonning din, tarix, milletler, medeniyet mesililiride qandaq meydanda turush kérekliki alahide tekitlengen.

Yighinda yü jingshing uyghur aptonom rayonining köp milletlik, köp xil din we köp xil medeniyet teng mewjut bolup turghan rayon ikenlikini eskertip, uyghur aptonom rayoni xitayning chin, xen sulaliliridin béri xitay zémini ikenliki, bu rayondiki her qaysi milletler we mediniyetler jungxua milliti we jungxua medeniyitining parchisi ikenlikini, uyghur aptonom rayoni köp xil dinlar teng mewjut bolup turghan rayon ikenlikini tekitligen. Lékin kompartiyening bu qarishi bezi tarixchilarning tenqidige uchridi.

Amérikidiki xitay tarixchi ju shöyüen ependining körsitishiche, yü jingshingning sözide bir tarixiy izchilliq yoqken. U mundaq deydu: «uning sözide öz-Özige nisbeten nahayiti zor bir éniqsizliq bar. Shunga uning sözining bir izchilliqi yoq. Uning sözi kompartiyening shinjangni bashqurush tarixini öz-Ara bir birige baghliyalmighan. Méningche, uning bu sözliride zor mesile bar. Mesilen, uning diniy siyasiti, kompartiye shinjangni idare qilghan deslepki 20-30 Yilda ularning diniy siyasiti bu derijige bérip baqmighanghu! ejeba, bügün uning burunqi diniy siyasiti xata bolup chiqamdu. Qedimiy tarixni alsaq, qedimde jenubiy shinjang türkliship, uyghur millitining shekillinishini tézletti. Ejeba, siz bu tarixni inkar qilalamsiz. Ular aldi bilen uzundin béri mewjut bolup kelgen xata idiye dégen bu sözni chüshendürsun, uzundin béri mewjut bolup kelgen xata idiye qandaq idiye. Ejeba, shinjangning 1000 yilliq islam étiqadi xata tarixmu. Eger sen buni xataliq déseng bizning sanga deydighan gépimiz qalmaydu.»

Ju shöyüenning körsitishiche, xitay kompartiyesi uyghurlarning mezkur rayonndiki yerlik xelq ikenlikini étirap qilishi kérek. U mundaq deydu: «shinjangda xenzulardin bashqa uyghurlar asasliq orunni igilleydu. Az sanliq milletler ichide uyghurlar mutleq asasi gewde. Buni étirap qilishi kérek. Elwette, 1949‏-Yildin kéyin zor kölemlik armiye we boz yer özleshtürüsh qisimliri shinjanggha kirip, nopus tengpuqliqini özgertiwetti. Biraq uyghurlar bilen mezkur rayondiki bashqa az sanliq milletler otturisidiki nopus tengpuqliqida chong özgirish bolmidi. Shunga, shinjangdiki asasliq yerlik xelq uyghurlardur. Biz uqumni aydinglashturuishimiz we étirap qilishimiz kérek. Xitayning köchmenler siyasiti nishanliq bir siyasiy heriket. Shinjangdiki nopus özgirishini hergiz tebiiy yötkilish keltürüp chiqarmighan, belki uni kompartiyening siyasiti peyda qilghan.»

Biraq prinsiton uniwérsitétidiki chén kuydé ependining qarishiche, xitay kompartiyesining bu qétim béyjingda ötküzülgen yighini uyghurlargha asta-Asta «ular shinjangdiki asasliq millet emes,» dégen signalni béridiken.

Chén kuydé: mundaq deydu: «ular bu qétimqi yighinda otturigha qoyghan keskin qarashlirigha héchqandaq qayil qilarliq bir seweb kersetmigen. Ularning qandaqtur köp millet, köp medeniyet dégen uqumlarni otturigha qoyushidiki meqsiti shinjang emdi siler uyghurlarning rayoni emes. Burun ular étirap qilghan uyghur aptonom rayoni hazir mewjut emes. Shinjanggha köplep xitaylar kélip olturaqliship, hazir uyghurlar az sanliq orungha chüshüp qaldi. Xitaylar asasliq millet ornigha ötti, dégen nersige jamaet pikri teyyarlashtin ibaret.»

Lékin chén kuydi ependining qarishiche, xitay hökümiti mezkur mesilide ghelibe qazinalmaydiken. U, xitay kompartiyesining mezkur mesilide uyghurlarni qayil qilalmaydighanliqini bildürüp, uyghurlarning küchlük medeniyet yiltizi barliqini tekitlidi.

Toluq bet