Türkiye tashqi ishlar ministirining xitayda qilghan bayanatini qandaq chüshinish kérek?

Muxbirimiz irade
2017-08-09
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghlu xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen qizghin qol éliship körüshmekte. 2016-Yili 27-Aprél, béyjing.
Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghlu xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen qizghin qol éliship körüshmekte. 2016-Yili 27-Aprél, béyjing.
AFP

Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghlu yéqinda xitaygha qaratqan resmiy ziyariti mezgilide xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen ortaq bayanat bérip, «biz türkiyede xitayni nishan qilghan yaki xitaygha qarshi bolghan herqandaq bir heriketke yol qoymaymiz, axbaratlardiki xitaygha qarshi xewerlernimu yoqitimiz» dégen idi. Uning bu sözi bashta dunya uyghur qurultiyining aliy reisi rabiye qadir xanim we chetellerdiki uyghur jamaitining küchlük tenqidige uchridi. Rabiye qadir xanim, chawushoghlu bu sözi arqiliq aldi bilen türk xelqining iradisidin chetnep ketti, dédi. Chawushoghluning xitayda qilghan sözi némidin dérek béridu? bu türkiyening bundin kéyinki siyasitini eks ettüremdu?

Uyghur élining partkom sékrétari chén chüengo uyghur élida wezipige olturghandin béri rayondiki eslidila intayin qattiq ijra qiliniwatqan bixeterlik tedbirlirini yenimu chingitip, uyghurlarning asasiy kishilik hoquq erkinliki, tili, medeniyiti we diniy erkinlikige qaritilghan bésimni yenimu ashuruwetken idi. Xitay hökümitining yene öz chégraliridin halqip, misirda oquwatqan uyghur oqughuchilarnimu misir saqchi dairilirining qoli bilen tutqun qilip, mejburiy yosunda qayturup kétish heriketliri bolsa, rayondiki bésimning eng yarqin ipadisi bolup qalghan we küchlük ghulghula peyda qilghan idi.

Del mana mushundaq bir peytte, türkiye tashqi ishlar ministiri mewlud chawushoghlu xitayda resmiy ziyarette bolup, xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen körüshken we ikki terep ortaq bayanatida chawushoghlu bayanat bérip «xitayning bixeterliki bizning bixeterlikimiz. Biz türkiyede xitayni nishan qilghan yaki xitaygha qarshi bolghan herqandaq bir heriketke yol qoymaymiz, axbaratlardiki xitaygha qarshi xewer chiqishiningmu aldini alimiz» dédi.

Uning bu bayanati chetellerdiki uyghur jamaiti arisida küchlük inkas peyda qildi. Chetellerdiki uyghurlarning eng chong teshkilati bolghan dunya uyghur qurultiyi aliy rehbiri rabiye qadir xanim bu heqte mexsus bayanat élan qilip, türkiye tashqi ishlar ministirining sözini tenqid qildi. Rabiye qadir xanim sözide, chawushoghluning sözlirining aldi bilen türkiyening démokratiyisige xilapliqini éytti.

Türkiye tashqi ishlar ministiri chawushoghluning yuqiridiki sözi roytérs agéntliqi qatarliq xelqara axbaratlardimu keng xewer qilindi. Bezi kishilik hoquq organlirining tetqiqatchiliri bu xewerge qarita inkas qayturup, «xitay özige yéngi bir ölke qoshuwaldimu?» dégendek inkaslarni bildürüshken we türkiyening bu mesilidiki meydanini tenqid qilghan idi. Amérikidiki kaliforniye uniwérsitéti panoma instituti oqutquchisi doktor dru glednéy ependi bu heqte toxtilip, türkiyediki axbarat erkinlikidiki chékinish mesilisi we shundaqla uning xitay bilen yéqin munasiwet ornitip «bir belwagh, bir yol istratégiyisi» de rol élishtin ibaret her ikki yüzlinish arisida uyghurlarning qisilip qéliwatqanliqini éytti. U mundaq dédi: «menche bu birinchidin, türkiyede hazir éship bériwatqan axbaratni kontrol qilishni kücheytish éqimining bir parchisi. Hazir erdoghan hökümiti ottura sherqtiki bashqa hökümetlerge oxshash öz hoquqini kéngeytishke tirishiwatidu. Ikkinchidin, türkiye hazir xitay bilen bolghan munasiwetlirini yaxshilap bir belwagh, bir yol istratégiyisi ichide yer élishqa tirishiwatidu. Türkiyede hazir mana bu ikki xil éqim bar. Qiziqarliqi, uyghurlar her ikkila éqimning otturida qéliwatidu. Yeni bir menidin éytqanda, bu uyghurlarning hem shundaqla sherqiy türkistanning yaki shinjangning bir ötüshme yol ikenlikini körsitip béridu. Bu xewerni körgende méning ésimge 1958-Yili yazghuchi alén wayitning teripidin yézilghan «shinjang péchkimu yaki shahmu» mawzuluq kitabi ésimge keldi. Mana aridin 70 yil ötüpmu uyghur éli hélihem xitayning ottura sherq bilen bolghan munasiwitide hel qilghuch rol oynawatqanliqini körsitip béridu.

Türkiyening kütahya shehiri dulumpinar uniwérsitétining xelqara munasiwetler we siyaset penliri oqutquchisi, doktor barish adibelli ependi bügün bu heqtiki ziyaritimizni qobul qildi. U türkiye tashqi ishlar ministiri chawushoghluning sözini shexsen türkiye hökümitining siyasitini eks ettüridu, dep qarimisimu, emma chawushoghluning bir dölet epkari bolush süpiti bilen bundaq éniqsiz términlarni qollinishini xata, dep qaraydighanliqini éytti. U mundaq dédi: «türkiye hökümiti bir qanche yildin béri mushu xildiki sözlerni ishlitip kelgen. Emma bu qétimqisi alahide diqqet qozghidi. Tashqi ishlar ministirimiz chawushoghlu sözide, türkiyede xitaygha qarshi paaliyetlerge yol qoymaymiz, dédi. Bu yerde türkiye bir éniq gep qilishi kérek. Bu paaliyetler dégenning ichige qandaq paaliyetler kiridu? chawushoghlu sözide kimni démekchi bolghinini hem qandaq paaliyetlerni közde tutuwatqanliqini démidi. Eslide, türkiye buning bir chégrasini békitishi kérek. Türkiyede hemmimiz bilgendek, nurghun sherqiy türkistan jemiyet-Dernekliri bar, axbaratlar bar. Chawushoghlu bu yerde türkiyediki uyghur diyasporasini dewatamdu yaki süriye qatarliq jaylarda bir qisim radikal teshkilatlar qarmiqida heriket qiliwatqan uyghurlarni dewatamdu? chawushoghlu sözide buni éniq ipade qilishi kérek idi. Eger undaq qilmay, yuqiriqidek omumiy atalghu bilen gep qilidiken, bu ishlarni nahayiti xeterlik bir jeryangha sörep kiridu. Yeni bu ta 1950-Yillardin tartipla türkiyede yashap kéliwatqan uyghur qérindashlirimizni, jümlidin türkiyening bir parchisigha aylinip bolghan uyghur qérindashlirimizni isharet qilghanliq bolup qalidu. Menche uyghur mesilisi türkiye eng diqqet qilishi kérek bolghan we mushundaq yochuq qoyidighan sözlerni ishlitip qoyushtin eng éhtiyat qilishi kérek bolghan bir mesile. Chünki, türkiye yochuq qoyup qoysa xitay derhal u yochuqtin paydilinidu.»

Biz türkiye tashqi ishlar ministiri chawushoghlining bu sözining türkiye siyasitidiki bir özgirishtin dérek bérip-Bermeydighanliqini sorash üchün türkiyening amérika paytexti washinggtonda turushluq bash elchixanisining inkasini almaqchi bolup, elchixanigha téléfon qilghan bolsaqmu elchixana xadimi nöwette bu soalimizgha jawab béreleydighan birining yoqluqini éytti.

Türkiye tashqi ishlar ministirining béyjingda bergen bayanati türkiyede istiqamet qiliwatqan yaki tinchliq bilen uyghur milliy dawasini qiliwatqan uyghurlar arisidimu endishe peyda qilghan. Türkiyede aktip paaliyet körsitiwatqan sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyiti bashliqi hidayetulla hajim bu heqtiki endishilirini ipade qilip, tashqi ishlar ministiri chawushoghluning bayanatining özlirige oxshash türkiyede uyghur milliy dawasini qiliwatqan paaliyetchilerni qarangghuluqta qoyghanliqini éytti.

2009-Yilidiki ürümchi weqesi yüz bergende, eyni waqittiki türkiye bash ministiri we hazirqi jumhur reisi rejep tayyip erdoghan bu weqege eng qattiq inkas qayturghan birdin-Bir dölet rehbiri idi. Erdoghan eyni chaghda xitay hökümitining uyghurlargha qiliwatqan muamilisini qattiq eyibligen hemde özlirining bu mesile üstide b d t gha erz sunidighanliqini jakarlighan. Buning bilen xitay hökümiti arqa-Arqilap türkiyege heyet ewetish arqiliq türkiyening «könglini alghan». Kéyinki yillarda uyghur élida yüz bergen lükchün weqesi qatarliq weqelerdimu eyni chaghdiki tashqi ishlar ministiri ehmed dawutoghlu xitay terep bilen bolghan uchrishishlirida uyghurlarning xatirjem weziyette yashishining özliri üchün muhimliqini tekitligen.

Doktor barish adibelli ependi 2014-Yilida taylandqa qéchip kelgen uyghurlarni türkiyege ekélish üchün zor tirishchanliqlarni körsetken türkiye hökümiti bilen yene shu oxshash türkiye hökümitining tashqi ishlar ministiri mewlud chawushoghluning emdi qiliwatqan sözi arisidiki zitliqning özinimu heyran qaldurghanliqini éytip, türkiyening emdi uyghur mesiliside bir éniq dölet siyasiti ornitishi kéreklikini éytti: «menmu tashqi ishlar ministirining bayanatini heyranliq ichide kördüm. Menche bu nahayiti aldiraqsanliq bilen qilinghan bir söz. Méning qarishimche, türkiyening uyghurlargha we xitaygha nisbeten éniq bir dölet siyasiti yoq. Türkiye emdi künlük siyaset yürgüzüshni toxtitishi kérek. Uyghur mesilisi ta 1950-Yillardin tartip türk diplomatiyiside bir mesile bolup kéliwatqan iken, türkiyening buninggha bir éniq siyaset belgileydighan waqti kélip éship ketti. Türkiye pelestin mesilisi, shimaliy siprus mesililiride keskin dölet siyasiti bolghandek, uyghur mesilisidimu bu ishning mutexessisliri bilen körüshüp, ular bilen olturup bir asasiy siyasetni belgilep chiqishi kérek. Bundaq künlük siyasetler bir chong döletke yarashmaydu. Men chawushoghlu xitaygha barghanda bir yaxshi gep qilip qoyay dep shundaq sözni qildi, dep qaraymen. U hergizmu uyghurlargha tutqan pozitsiyisining özgiridighanliqini ipade qilmaydu.»

Dru glednéy ependimu xuddi yuqirida doktor barish ependi éytqandek, chawushoghluning bu sözni xitayning quliqigha xosh yaqidighan qilip éytqanliqini, emma uning bir siyaset özgirishidin dérek bermeydighanliqini éytti. U mundaq dédi: «men türkiyening uyghur mesilisidiki siyasitini özgertidu, dep qarimaymen. Türkiye bir tereptin xitay bilen bolghan iqtisadiy munasiwetlirini yéqinlashturushni, yene bir yaqtin uyghurlarni qollashnimu arzu qilidu. Shunga bu ikki terepte bir tengpungluqni saqlashqa tirishiwatidu. Elwette bu türkiye üchün intayin qéyin ish. Mewlud chawushoghluning bayanati peqet xitayning quliqighila xitab qilishni meqset qilghan bir bayan. Türkiyening xitay bilen munasiwitini yaxshilash üchün bundaq isharetlerni bérishi heyran qalarliq emes. Hökümet axbaratni kontrol qilalishi mumkin. Emma u kochilardiki xelqni kontrol qilalmaydu. Men nurghun türkler bilen bu mesile heqqide sözleshken. Türkiyede uyghurlargha nisbeten zor hésdashliq we qollash bar. Ular uyghurlarning derdini bek obdan chüshinidu. Ulargha hésdashliq qilidu hem shuning bilen birge, xitayning uyghurlargha qiliwatqan zulumidin qattiq nepretlinidu. Türkiye hökümiti omumning héssiyatigha sel qarawatidu. Bu hökümetning özige ziyanliq. Chünki men hökümetni xelqning héssiyatini özgerteleydu, dep qarimaymen.»

Melum bolushiche, nöwette türkiyede paaliyet körsitiwatqan uyghur teshkilatliri we uyghur milliy dawasini qollap kéliwatqan türk teshkilatliri chawushoghluning bu sözige inkas qayturush üchün öz paaliyetlirini kücheytken bolup, ular uyghur milliy dawasigha bolghan qollashning hökümetlerning siyasiti emes, belki türkiyening dölet enenisi ikenlikini tekitleshni közlimektiken.

Toluq bet