Uyghurlarning xeterlik weziyiti ziyaliylarni oz millitining teqdiri heqqide oylandurmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2017-10-04
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Türkiyede yashawatqan uyghur ziyaliy doktor perhat tengritaghli. 2015-Yili mart, türkiye.
Türkiyede yashawatqan uyghur ziyaliy doktor perhat tengritaghli. 2015-Yili mart, türkiye.
RFA/Arslan

Yéqinqi mezgillerde, uyghurlar yoluquwatqan réal mesililer we ularning teqdir-Qismetliri yorutulghan, xitay kommunist hökümitining naheq siyasetliri delillik pash qilinghan, uyghur ziyaliylar teripidin yézilghan maqaliler, chetel metbuatlirida arqa-Arqidin élan qilinmaqta.

Türkiyede köp tarqitilidighan «xeber ajanda» zhurnilining 9-Ayliq sanida élan qilinghan, marmara uniwérsitéti türkologiye kespide doktorluq unwanigha érishken ferhat qurban tengritaghli ependining «sherqiy türkistan dewasi milliy heq-Hoquq we erkinlik kürishi» mawzuluq maqalisi, yéqinqi mezgillerde uyghur ziyaliyliri arisidimu bir qeder tesir qozghighan maqalilerning biri.

Mezkur maqalide xitayning burmilashqa tirishiwatqan sherqiy türkistan dewasining xitay hökümiti ilgiri sürüwatqandek térrorluq paaliyiti bolmastin, belki milliy heq-Hoquq we erkinlik kürishi ikenlikidek ötkür siyasiy köz qarash otturigha qoyulghan.

Ferhat qurban tengritaghli ependi bu maqalisi arqiliq «uyghurlarning uyghur milliy kimlikide birlishishi kéreklikini» teshebbus qilghan uyghur ziyaliylarning biri. Bügün söhbitimizge qatnashqan ferhat ependi aldi bilen «ziyaliy» dégen atalghugha tebir bérip, ziyaliy uqumi her xil dölet we milletlerning ehwali we sharaitigha asasen chüshendürülüsh bilen bir waqitta, «uyghurlargha nisbeten, eng keskin bir weziyette turuwatqan bu dewrde, heqiqiy menidiki uyghur millitining ziyaliyliri atilishi üchün birer kesipte netije hasil qilishningla kupaye qilmaydighanliqini, ziyaliy bolushning muhim sherti kindik qéni tökülgen tupraqlarning istiqbaligha bash qaturushtin ibaret insaniy wezipisini ada qilish dep chüshinidighanliqi» ni otturigha qoydi. U yene, uyghur ziyaliyliri özining kespide utuqluq bolushning sirtida uyghurlarning istiqbali üchün bash qaturushi kérek dégen teshebbusini tekitlidi.

Bügünki söhbitimizge yene amérikadiki kolombiye uniwérsitétida tébbiy dorigerlik saheside tetqiqat élip bériwatqan doktor memet imin ependini teklip qilduq.

Uyghur ziyaliylarning millitining bügünki siyasiy réalliqidiki ümidsizlikige qarshi «men néme qilalaymen?», «biz birlikte yene néme qilalaymiz?» dégen soallar üstide oyliniwatqanliqining özi yaxshi bir bashlinish dep körsetken memet imin ependi yene, uyghur millitidek kelgüsi mewjutluq mesilisi eng muhim mesilige aylinip qalghan millette tartishidighan nersilerning bek köp bolup kétishining emeliyette milletning mewjutluqigha paydisiz dep qaraydighanliqinimu otturigha qoydi.

Uning qarishiche, bir milletning mewjut bolushi üchün eng kéreklik köpligen amillarning ichide muhimliridin biri nishan belgilesh. U: «emma tarix we tejribilerni yekünligende, uyghur ziyaliylar eng aldi bilen téxnika we kesip, idiye, köz qarashtiki perqlerni bösüp tashlap, heqiqiy bilim igiligen kishilerdek réal mesililerge réal pozitsiye tutidighan, aghrinish, eyiblesh, shikayet qilishqa oxshash xahishlarni tügitip, mesililerge héssiyatqa tayanmay, eqli delillerge tayinip baha béridighan we bir birini étirap qilidighan qobul qilidighan bolghandila, uyghur ziyaliylar yuqiriqi nishan belgileshning aldinqi shertini hazirliyalighan bolidu» dégen qarashlirini otturigha qoydi.

Toluq bet