Uyghurlar diyaridiki toqunushlar we "ikkinchi pelestin" chüshenchisi (2)

Muxbirimiz eziz
2017-08-29
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
"xelqqe qulayliq" saqchi ponkitlirining biride qarawulluqta turuwatqan xitay qoralliq saqchiliri. 2017-Yili awghust. (cpj.org Torbétidiki munasiwetlik maqalidin süretke élin'ghan)
Photo: RFA

Nöwette uyghurlar diyarida otturigha chiqiwatqan türlük hadisiler rayon miqyasidiki omumiy weziyetning selbiy yüzlinishke qarap méngiwatqanliqini ishare qilmaqta. Shuning bilen birge, milliy ziddiyet hemde siyasiy heriketlerning ewj élishi bolsa uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki hangning zoriyishi bilen ong tanasip bolmaqta. Bu halning bir qisim kishilerni oygha séliwatqanliqi hemde uyghurlar rayonining pelestin'ge oxshash toqunush makanigha aylinip qélishidin endishe qozghawatqanliqi melum. Bu munasiwet bilen pelestin hemde pelestin-isra'iliye toqunushi bilen yaxshi tonushluq bolghan mutexessisler ziyaritimizni qobul qildi. Ular söhbet jeryanida uyghurlar diyari bilen pelestin mesilisi heqqidiki oxshashliqlar we perqler heqqide özlirining qarashlirini bayan qildi.

Herqaysi axbarat wasitiliri we uchur menbeliri uyghurlar diyarida nöwette ijra boluwatqan siyasiy, iqtisad we medeniyet tedbirlirining yerlik xelqning tüp arzusigha xilap halda ijra boluwatqanliqini körsitidu. Buning bilen bir qisim mutexessisler uyghurlar jemiyitide otturigha chiqiwatqan zorluq hemde qarshiliq heriketlirini siyasiy jehette hoquqsiz, iqtisadiy jehette namrat we medeniyet jehette yeklen'gen uyghur jemiyitining barliq ishikler taqalghan haldiki ümidsizlik rohiyitining bir türlük inkasi, dep xulasiligen idi. Yene beziler bolsa, bu xil qarshiliqlar heqqide pikir qilip, xitayning zulum xaraktérlik siyasiti ashqanséri uyghurlardiki yashlardin hayat qélishtin köre ölümni arzu qilidighanlarning sani ashidu, bu bolsa uyghurlar diyarining ikkinchi pelestin'ge aylinishidiki muhim basquch, dep xulase chiqarghan idi. Emma, isra'iliye-pelestin toqunushi heqqide biwasite sawatqa ige bolghan bezi ziyaliylar bolsa, bu ikki rayondiki mewjut mesililerdiki bezi tüplük perqler heqqide toxtilishning muhimliqini tekitleydu.

Xitay yazghuchiliridin tang denxung yillardin buyan isra'iliyening paytexti tél awiw shehiride xizmet qilip kelmekte. U bu heqtiki ziyaritimizni xushalliq bilen qobul qilip, isra'iliye yolgha qoyuwatqan siyasetler bilen xitay da'iriliri ijra qiliwatqan tedbirlerge qarap chiqti. Uning qarishiche, isra'iliye bilen uyghurlar diyarini sélishturush toghra kelse, aldi bilen ularning hoquq jehettiki perqi bekmu roshen közge chéliqidiken. U bu heqte mundaq dédi:
"men shexsen sherqiy türkistan'gha bérip baqmighan, emma tibetke köp qétim barghan idim. Shunga méning sherqiy türkistanning hazirqi ehwali heqqidiki bilimim asasiy jehettin herqaysi axbarat wasitiliride eks etken melumatlar asasida toplan'ghan. Shundaq bolsimu men özüm yashawatqan isra'iliye bilen sherqiy türkistanni sélishtursam, bu jehettiki perqni bekmu zor déyishke bolidu. Chünki, isra'iliyening özidiki diniy étiqad, saylam, metbu'at erkinlikini sherqiy türkistandiki alaqidar ehwallar bilen sélishturush hergizmu mumkin emes. Yene kélip isra'iliyening özide isra'iliye puqrasi bolghan kishining ereb yaki yehudiy bolushidin qetiynezer bayatin tilgha alghan asasliq hoquqliri qanun teripidin heqiqiy yosunda qoghdilidu hemde kapaletke ége qilinidu. Bolupmu isra'iliye tewelikidiki ereb millitining bu hoquqlardin ensirishining héchqandaq zörüriyiti yoq."

Tang denxungning pikriche, herqaysi milletlerning nopus jehettiki perqide saqliniwatqan mesililer ularning adil mu'amilige uchrishigha seweb qilinsa, bu tolimu külkilik hadise bolup qalidu. Uningche, isra'iliye bu mesilini nahayiti addiy we ongushluq hel qilghan. U bu heqte mundaq dédi:
"mesilen alayluq, isra'iliye dölitidiki musulmanlarning nopusi omumiy dölet nopusining 17.5% Ni igileydu. Buni sherqiy türkistandiki uyghurlar bilen xitaylarning nopus nisbiti bilen sélishturghanda perq méningche bek chong bolushi mumkin. Emma isra'iliyediki bu musulmanlarning diniy étiqad erkinliki toluq kapaletke ige. Yeni ularning perzentliri mekteplerde omumiy ma'aripni qobul qilishtin bashqa, eger xalisa musulmanche mekteplerde ma'arip terbiyisi alsimu boluwéridu. Méningche, sherqiy türkistanda bu xil ehwal mewjut emes."

Yazghuchi tang denxungni bu jehette hemmidinmu bek heyran qaldurghan hadise herqaysi axbarat wasitiliride xewer qilin'ghan uyghurlarning kiyim-kéchek we saqal-burutliri heqqidiki cheklimiler bolghan. Uningche bu mesililer pütünley shexsiyning tallishi bolup, hökümetning bu ishlargha qopalliq bilen arilishishini pütünley bimenilik déyishke bolidiken. U bu heqte mundaq dédi:
"isra'iliyediki musulmanlar elwette kiyim-kéchek erkinlikige ige. Yeni yaghliq yaki romal salamdu we yaki özlirining uzun diniy libaslirini kiyemdu héchkimning buning bilen chatiqi yoq. Yene ular xalighan jayda yaki herqandaq ammiwi sorunlarda namaz oqusa boluwéridu. Shexsen men tél awiwning déngiz boylirida yaki téz süretlik yolda kétiwatqan waqitlirimda musulmanlarning namaz oquwatqanliqini köp qétim körgenmen. Isra'iliye hökümiti héchqachan bu xildiki diniy pa'aliyetlerge yaki meschitlerdiki diniy étiqad ishlirigha arilashmaydu. Mundaqche éytqanda, arilishimen depmu arilishalmaydu. Chünki, isra'iliyeliklerning özidimu din'gha étiqad qilidighanlar we étiqad qilmaydighanlarning sani xéli bar. Shunga din'gha hökümetning arilishishi herqachan tolimu nazuk mesile hésablinidu, yene kélip puqralar hökümetning diniy étiqadqa cheklime qoyushini omumen qobul qilmaydu. Shunga isra'iliyening dölet qanunida köp xotunluq bolush meni qilin'ghan bolsimu, isra'iliye puqrasi bolghan musulmanlarning töt xotun élishigha qanun yol qoyidu."

Uyghurlar diyarida ijra bolush aldida turuwatqan mekteplerdiki uyghur tilini cheklesh tedbirliri bilen isra'iliyening til siyasitini sélishturghan tang denxung xitay hökümitining bu xil tedbirlirini "yolsizliq we muttehemlik" dep eyiblidi. U bu heqte mundaq dédi:
"til erkinliki jehettin alsaq, ereb tili isra'iliyediki musulmanlarning ana tili, yene kélip isra'iliyede hökümet ishlirida qollinidighan resmiy tillarning biri. Méningche, bu ehwalni sherqiy türkistan yaki tibet rayonida xitay tilining mejburiy yosunda hökümet tili qilip békitilishi hemde yerlik tillarning ikkinchi tilgha aylinip qélishi yaki pütünley meni qilinishi bilen sélishturghili bolmaydu. Chünki, isra'iliyede bundaq ehwalning yüz bérishige qanun hergizmu yol qoymaydu. Hetta eng ongchil bolghan ademmu isra'iliyede bu xildiki diniy yaki medeniyet ishlirigha arilishishni we yaki hökümetning birer tedbir qollinip musulmanlarning kiyim-kéchek, til-yéziq erkinlikige qol tiqishini qollashqa jüret qilalmaydu. Shuningdek bu mesililer heqqide birer munazire soruni hazirlashqimu bolmaydu, omumen bundaq ishlarning héchqaysisigha bu yerde yol qoyulmaydu."

Tunggan musulmanliridin yétilip chiqqan aktip tor yazghuchisi, amérikidiki jorjiya uniwérsitétining ximiye penliri aspiranti sulayman yigu (Sulaiman Yigu) bu mesile heqqide uzundin buyan oylinip kéliwatqan ziyaliylarning biri. Uningche, uyghurlar diyari bilen pelestin toghriliq söz qilish toghra kelse, bezi oxshashliqlarni we perqlerni alahide tekitlesh toghra kélidu. U bu toghriliq mundaq dédi:
"pelestinlikler we uyghurlar birdek özliri tajawuzchi we ishghalchi küchler, dep qarawatqanlarning hökümranliqida mewjut bolup turmaqta. Ular urush jarahetliri, ana wetinidin ayrilip qélish, milliy öchmenlik qatarliqlardimu ortaqliqqa ige. Derweqe mezmunining qanchilik tiren we keng bolushidin qetiynezer isra'iliyede démokratiye asasidiki asasiy qanun mewjut. Bu asasiy qanun pelestinliklerni diniy étiqadini dawam ettürüshke, öz medeniyitini saqlap qélishqa, söz qilish, namayish qilish we saylamgha bélet tashlash dégenlerge ishtirak qilishqa muyesser qilghan. Halbuki, kommunist hakimiyiti bésip yatqan sherqiy türkistanda bolsa buningdin nechche hesse éghir bolghan zulum we qabahet höküm sürmekte. Uniwérsitétning proféssorliri we axbaratchilar tutqun qilinmaqta. Ata-anilar we perzentler bolsa xudagha séghinip turup, zalim hökümet üstidin shikayet qilmaqta. Uyghurlar hazir hoquqsiz puqralardur. Ular heqqidiki uchurlar qattiq kontrol qilin'ghan, ularning öyliri we meschitliri qattiq nazaret astida. Shuning üchün uyghurlar özlirining barliq hoquqlardin mehrum qalghanliqini, zulum aldida ümidsiz we mudapi'esiz halda turuwatqanliqini tonup yetmekte."

Emma, uni hemmidinmu bekrek heyran qaldurghini, dunyadiki nurghun kishilerning pelestin mesilisi heqqide haman belgilik chüshenchige ige ikenliki, emma siyasiy, iqtisad, medeniyet we bashqa jehetlerdiki ehwali pelestindin nechche hesse éghir bolghan uyghurlar toghrisida bolsa tashqi dunyaning köp nerse bilmesliki bolghan. Uning pikriche, buningdiki asasliq seweb bu mesile heqqide söz qilishtiki "bixeterlik" chüshenchisi iken. U bu heqte mundaq dédi:
"nurghun kishiler emeliyette sherqiy türkistanda zadi némilerning boluwatqanliqini bilip ketmeydu, emma bashqa jaylar heqqide bolsa ular hemmidin xewerdar. Xitay hökümitining xilmu-xil süzgüchliri we teshwiqatliri arqisida dunyadiki nurghun insanlar xitaylar kötürüp chiqqan bu 'semimiy' menzirige ishinidu: bu körünüshte xitaylar uyghurlargha yardem qilish bilen bir waqitta yene, bölgünchi we térrorchilarni yoqatmaqta. Emma heqiqiy ehwaldin xewerdar kishiler bolsa, wijdan nuqtisidin uyghurlargha hésdashliq qilidu. Men bir dostumni misal alsam, u herqachan pelestindiki chetel tajawuzi heqqide ghezep bilen sözleydu, emma sherqiy türkistandiki musulmanlargha qaritilghan türlük cheklimilerni bolsa 'zörür tedbirler' dep qaraydu. Chünki, bu siyasetler we cheklimilerni uning öz hökümiti tüzüp chiqqan. Yeni u isra'iliyeni eyibleshning xetersiz ikenlikini, emma uyghurlar heqqide söz qilishning özige balayi'apet bolidighanliqini yaxshi bilidu. Diqqet qilsam, u dostum gerche nahayiti bixeter bolghan bir memlikette yashawatqan bolsimu, uningdiki özimizning musulman qérindashlirimizgha zulum séliwatqan xitay hökümitige bolghan ghezep alliqachan ghayib bolghan iken."

Halbuki, uyghurlar mesilisi bilen yaxshi tonushluq bolghan bir qisim chetel mutexessisliri bolsa, uyghurlar diyarining ikkinchi pelestin bolup qélish éhtimalliqi heqqide bashqiche qarashlarni otturigha qoymaqta.

Toluq bet