Uyghurlar diyaridiki toqunushlar we «ikkinchi pelestin» chüshenchisi (3)

Muxbirimiz eziz
2017-08-30
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Héytgah meschiti aldida héyt namizigha kéliwatqan uyghurlarni bashquruwatqan xitay saqchi. 2017-Yili 26-Iyun, qeshqer.
Héytgah meschiti aldida héyt namizigha kéliwatqan uyghurlarni bashquruwatqan xitay saqchi. 2017-Yili 26-Iyun, qeshqer.
AFP

Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyetning yilséri éghirliship méngishi bilen bir qisim mutexessisler rayon tewesidiki milliy ziddiyetning yuqiri pellige chiqishi bu jayni «ikkinchi pelestin» ge aylandurup qoyushi mumkin, dep qiyas qilishmaqta. Bu heqtiki alaqidar mesililer boyiche ziyaritimizni qobul qilghan bir qisim chetel mutexessisliri öz qarashlirini otturigha qoyup, bu xil qiyasning asassiz emeslikini tekitlidi.

Pelestin-Israiliye toqunushining izchil dunya axbaratining diqqet merkizide bolup kéliwatqanliqigha uzun yillar boldi. Emma xitay hökümitining uchur menbeliri heqqidiki sansizlighan qamalliri seweblik mahiyette emeliy ehwali ottura sherqtiki bu toqunush rayonidin nechche hesse nachar bolghan uyghurlar diyari xelqara jamaet arisida unchilik diqqet qozghiyalmay kelmekte.

Mushu seweblik mezkur rayondiki mesililer köpligen kishilerge «ushshaq-Chüshek» ishlar qatarida melum bolup turmaqta. Israiliyening ishghaliyet siyasiti bilen ishghaliyet astida turuwatqan uyghurlar diyarining ehwalini sélishturush uyghurlar diyaridiki weziyet bilen tonushluq bolghan chetel mutexessisliri üchünmu yat bolmighan ehwal hésablinidu.

Amérikidiki pamona uniwérsitétining proféssori dru gladnéy buningdin on besh yil ilgirila «shinjang xitayning kelgüsidiki ‹gherbiy qirghaq' imu?» serlewhilik maqalisini élan qilip, «eger xitay hökümiti zulum, cheklime we meblegh sélishtin bashqini untughan halda shinjangni mejburiy yosunda xitayning bir qismigha aylandurushqa urunsa, shuningdek bu jeryanida otturigha chiqiwatqan mesililerni dadilliq bilen tonup yetmise, milyonlighan uyghurlar yeklinip shinjang uzungha qalmay ikkinchi ‹gherbiy qirghaq' (yeni israiliye ishghal qilip turuwatqan pelestin zémini) qa aylinip qalidu» dégen idi.

Proféssor dru gladnéyning qarishiche ottura sherqtiki pelestin-Israiliye toqunushida tekitliniwatqan islam dini bilen uyghurlar diyarining «ikkinchi pelestin» ge aylinip qélishida xitay hökümitining hujum nishanigha aylinip qalghan islam dini oxshash bolmighan rollarni oynimaqta. Buningdiki eng qiziqarliq bir nuqta héchqachan «esebiy» bolmighan uyghurlardiki islam dinining «11-Séntebir weqesi» din bashlap bashqiche xaraktérge ége bolup qélishi iken.
U bu heqte mundaq deydu: «emma shinjangda ehwal tamamen bashqiche. Chünki hökümet bu jayda islamni, bolupmu islam dinigha ashkara étiqad qilishni bir türlük tehdit, dep hés qilidu. Shuning üchün bu mesilini siyasiy nuqtidin hel qilmaqchi bolghaniken, xitay hökümitige jezmen islam dinining özi bilen robiro bolushqa toghra kélidu. Derweqe yer shari miqyasidin élip éytqanda islam dinining özide bezi özgirishler wujudqa chiqiwatqan, mesilen, ‹daish' (isis islam döliti) ge oxshash teshkilatlar islam namida bash kötürüwatqan ehwalda xitay hökümiti buningdin wehime yéyishke bashlidi.

Uyghurlar üchün bu heqiqetenmu yürekni échishturidighan bir ish boldi. Némishqa désingiz uyghurlar ilgiriki waqitlarda izchil halda ‹tolimu mötidil musulmanlar' dep qarilip kelgen idi. Ular sufizimning, shuningdek ottura asiyadiki islam eqidilirining tesirige uchrap kelgen idi. Yene kélip omumen qilip éytqanda ular héchqachan islam esebiyliki yaki islam konsérwatipliqning tesirige uchrap baqmighan. Emma bu ishlarning hemmisi hazir özgirip kétiwatidu. Siz éytqandek buningdin on besh yillar ilgiri nurghun kishiler bu heqte bezi qiyaslarni otturigha qoyup xitay hökümitining siyasetliri özgermestin bir xilda dawam qiliwerse héchqandaq chiqish yoli qalmighanliqini körgen bir qisim uyghur yashliri belkim esebiylikke mehliya bolup qélishi mumkin, déyishken. Xuddi mushu qiyasta éytilghandek ilgiri héchqachan bu rayondiki térrorluq heqqide söz qilip baqmighan xitay hökümiti ‹11-Séntebir weqesi' din kéyin birdinla kishilerni térrorluq mesilisi boyiche agahlandurushqa bashlidi.»

Proféssor dru gladnéy uyghurlar diyaridiki qarshiliq heriketliri kölem we xaraktér jehettin xelqarada boluwatqan «térrorluq» heriketliridin zor derijide perqlensimu, xitay hökümitining hazir mushuni bahane qilip «bixeterlik» namida uyghurlar diyarini bir saqchi dölitige aylandurup qoyghanliqini, emeliyette buningmu «pelestinlishish» tiki bir basquch ikenlikini tekitleydu.

U bu heqte mundaq deydu: «hazir derweqe biz bezi éship bériwatqan weqelerge shahit bolmaqtimiz. Bu weqelerning kölimi bekla kichik, ishletken qoralliri bolsa asasen palta-Pichaq yaki öyide yasiwalghan bomba dégendek azghine nersiler bilenla cheklinidu. Bular héchqachan biz yawropada, sherqiy jenubiy asiyada yaki hindistan, pakistanda körgendek zor kölemlik hemde özara herbiy jehettin maslashqan hujumlar sheklide otturigha chiqqini yoq.
Ehwal shundaq tursimu xitay hökümiti toxtimastin uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditliri heqqide wez éytiwatidu. Bu hal bizge mundaq bir heqiqiy réalliqni, yeni ilgiri xelq ichidiki naraziliq sheklide otturigha chiqqan hadisiler hemde insan heqliri depsendichiliklirining mushu birnechche yildin buyan xitay hökümiti üchün bir zor ‹chataq' qa aylinip qéliwatqanliqini ishare qilidu. Bolupmu kunming poyiz istansisidiki pichaqliq hujum hemde tyenenmén meydanidiki jip mashina hujumidin kéyin bu xildiki yüzlinish roshenliship qaldi. Mendin bu ehwallar toghriliq qandaq oylawatisiz, dep sorisingiz, men shuni deymenki uyghurlar hazir mangargha yol tapalmay qéliwatidu, ümidsizlik ularni qattiq chirmiwalghan. Buning bilen bir qisim uyghurlar ilajsiz térrorluq yoligha méngishqa mejbur boldi. Emma shuninggha ishenchim kamilki bu heriketlerning héchqaysisi chetellerdiki qandaqtur birer teshkilatning buyruqliri bilen otturigha chiqqini yaki zor kölemlik xelq qarshiliqi sheklide partlighini yoq. Mundaqche éytqanda bu heriketlerning beziliri hetta shexsiy öchmenlik sewebidin kélip chiqqan, yene kélip ular kemdin kem xitay puqralirigha hujum qilghan, köpinche ehwalda ular hökümet binasi yaki saqchixanilar hujum nishani bolghan. Buning bilen xitay hökümiti ‹herbiyleshtürüsh' ni yolgha qoydi. Buni beziler ‹saqchi döliti bixeterliki' depmu atawatidu. Buningda oxshash bolmighan namdiki herxil bixeterlik qisimliri bu rayongha kelkündek éqip kélishke bashlidi. Toqunushlar toxtawsiz shekilde küchiyiwatqan rayon üchün bu derweqe heyran qalarliq hadise emes.»
Uyghurlar diyaridiki siyasiy weziyetni yéqindin közitip kéliwatqan chetel mutexessisliridin awstraliye döletlik uniwérsitétining dotsénti doktor maykil klark uyghurlar diyaridiki weziyet eger mushu yosunda dawam qilsa bu rayonning yéqin kelgüside «ikkinchi pelestin» bolup qélishigha ishinidighanliqini bildürdi.

Uningche «ikkinchi pelestin» ning zahir bolushi hazirche unche roshen bolmighan bilen uning haman shekillinishini mundaq üch nuqtidin körüp yétishke bolidiken. Birinchi, xitay merkiziy hökümitining ‹zulum, cheklime we meblegh sélish' sheklidiki istratégiyisi tüpeylidin uyghurlar diyaridiki uyghurlar, xitaylar hemde xitay kompartiyesidin ibaret bu üch yadroluq amil otturisidiki milliy we siyasiy chégralar hazir barghanséri xirisqa tolmaqta؛ ikkinchi, uyghurlar diyarida yéqinqi birnechche yilda otturigha chiqqan zorluq heriketliride bir qisim uyghur yashlirining ottura sherqtiki térrorchi küchler qollanghan bezi taktikilarni qollanghanliqi roshen közge chéliqidu؛ üchinchi, ‹11-Séntebir weqesi' din kéyinki «térrorluqqa qarshi turush» ning diplomatiyelik paydisini közlewatqan xitay hökümitining bir qatar «tirishchanliqi» arqiliq uyghurlar bilen xitay dölitining toqunushi hazir xelqaralishishqa yüz tutmaqta.

Maykil klark xitay yolgha qoyuwatqan milliy siyasetler keltürüp chiqiriwatqan selbiy aqiwetlerning öz nöwitide xitayning özini aqlishidiki bir seweb bolup qalghanliqini alahide tekitleydu. Buning eng tipik misali uyghurlar diyarida héchqachan ishlitilip baqmighan «térrorluq» atalghusining «11-Séntebir weqesi» din kéyin birdinla otturigha chiqishi hemde uyghurlarni tézdin xelqaragha melumluq térrorluq paaliyetlirige baghlashqa urunush bolghan. U bu heqte mundaq deydu: «bu mezgil öz nöwitide xitay hökümiti islahat we ishikni échiwétish siyasitini dawam qilduruwatqan waqit bilen parallél chiqidu. Buninggha mas halda bu mezgillerde shinjang rayonidimu ottura asiya rayonigha qaritilghan échiwétish yolgha qoyuldi. Buning bilen ottura asiyaning hemde shu arqiliq bashqa keng dairidiki makanning tesiri kirishke bashlidi. Halbuki ‹11-Séntebir weqesi' din kéyin bolsa tolimu wekillik xaraktérge ige siyasetler otturigha chiqishqa bashlidi.

Buning biri xitayning ‹uyghur térrorluqi' heqqidiki shikayetlirini otturigha qoyushi boldi. Bu shikayette uyghurlar térrorchi, esebiy, shundaqla düshmenlik neziri tolimu küchlük bolghan tashqi küchler, yeni ‹baza' teshkilati bilen baghlinishliq qilip teswirlendi. Bu xil shikayetlerde shübhisizki birtereplimilik ehwali mewjut idi. Bu bir tereplimilik kéyin köp qétim ispatlandi. Yeni uyghurlarning afghanistandiki taliban qoralliq küchlirige egiship düshmenlik heriketlirige ishtirak qilghanliqi, hetta kéyinche ‹özbékistan islam herikiti' ge uyghurlarningmu ishtirak qilghanliqi heqqidiki bayanlarning hemmisi mana mushundaq boldi.»

Maykil klarkning qarishiche, uyghurlar diyaridiki ehwallarda gerche her xil oxshash bolmighan yüzlinish otturigha chiqqandek körünsimu, xitay dölitining omumi istratégiyisi özgermestin ijra bolghan. Bolupmu yéqinqi yigirme yilliq dölet siyasiti izchil halda uyghurlar diyarini xitayning ajralmas bir terkibi qismi qiliwétishke bekrek merkezleshken. Buning bilen otturigha chiqiwatqan «tosuq» lar her ikki terep köz tikiwatqan nuqtilargha aylinip qalghan.
U bu heqte mundaq deydu: «bolupmu ‹11-Séntebir weqesi' din kéyin xitay hökümiti uyghur milliy kimlikide eks étiwatqan siyasiy amillardin wehime yéyishke bashlidi. Ijtimaiy we iqtisadiy tereqqiyatlarning bir izda toxtap qéliwatqanliqidek réalliqmu buninggha jor boldi. Derweqe bular oxshash bolmighan birnechche amillar arqiliq ipadilendi. Soghuq urush axirlashqan mezgillerde xitay hökümiti shinjangda échiwétishni qoshlap ishqa ashurmaqchi boldi. Yeni buningda bir yaqtin shinjangni xitay döliti bilen mejburiy yosunda bir gewdileshtürüshke urunsa yene bir yaqtin shinjangni uninggha qoshna bolghan döletlerge, bolupmu ottura asiya döletlirige échiwétishni tézleshtürdi. Netijide xitayning ottura asiyadiki diplomatik paaliyetliri birdinla janlinip ketti. Buninggha mas halda ‹tereqqiyat' shinjangdiki bash wezipe bolup qaldi hemde birnechche heywetlik shuarsiman atalghular otturigha chiqti. Mesilen, 2000-Yilliri yeni jang zémin dewride ‹gherbiy rayonni keng kölemde échish' siyasiti otturigha qoyulup bir qatar ‹tereqqiyat' largha seweb bolghan bolsa, emdilikte shi jinping otturigha qoyghan ‹bir belwagh bir yol qurulushi' shinjangning yawro-Asiya quruqluqi bilen xitay otturisidiki iqtisadiy we siyasiy alaqide tügünlük roli oynashtek rolini alahide roshenleshtürdi. Shuning bilen bir waqitta mushu siyasetlerning ijra bolushi heqqidiki muhakimiler shuni ishare qiliduki milliy medeniyet, bolupmu islam dini xitay yolgha qoyuwatqan ‹zamaniwiliq' we ‹bir gewdileshtürüsh' tiki asasliq tosuq ikenliki ayan boldi.»

Melum bolushiche, xitay hökümitining uyghurlar mesilisini xelqara térrorluqqa baghlash urunushliri öz nöwitide qosh yüzlük toqmaqqa oxshap qalmaqta iken: u bir yaqtin uyghurlarni qattiq basturushtiki siyasetlerge bahane bolsa yene bir yaqtin uyghurlardiki medeniyet we diniy étiqad paaliyetlirini chekleshke arqa tirek bolmaqta iken.

Toluq bet