Derrén baylér: «xelq urushi qaynimidiki uyghur yéza yashlirining muhebbiti we qayghusi» (1)

Muxbirimiz irade
2017-11-29
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Töt yashliq balining 6 awwal tutulup ketken dadisining resimini soyup turghan süriti. Darren Byler Ning maqalisidin süretke élinghan.
Töt yashliq balining 6 awwal tutulup ketken dadisining resimini soyup turghan süriti. Darren Byler Ning maqalisidin süretke élinghan.
Photo: RFA

Amérikidiki washington shtatliq uniwérsitétining doktor aspiranti derrén baylér amérikidiki «yash éqim» tor zhurnilida élan qilghan maqalisige «xelq urushi qaynimidiki uyghur yéza yashlirining muhebbiti we qayghusi» dep nam bergen. Bu uning xelq urushi we uning uyghurlar hayatigha körsitiwatqan tesirliri heqqide yazghan maqalisining ikkinchi bölümi bolup, uning birinchisi «xitayning ‹xelq urushi' qaynimidiki uyghur köchme nopuslirining sheher hayati» mawzusida öktebir éyida élan qilinghan idi. U maqalisining bu qismida uyghur yashlirining béshigha kelgen «xelq urushi» külpiti, «qayta özgertip terbiyelesh merkezliri» ge tutulghan uyghurlarning yétim qalghan baliliri, ailining iqtisadiy yükini zimmisige élishqa mejbur boluwatqan uyghur ayalliri heqqide oqurmenlerge muhim uchurlarni bergen.

U maqalisini töwendikidek bashlighan:
«2014-Yili mayda atalmish ‹térrorluqqa qarshi xelq urushi' bashlanghandin buyan uyghurlarning kündilik hayati küchlük bixeterlik tedbirliri, öy axturush we yash uyghurlarning atalmish dini radikalliq gumani bilen zor kölemlik tutqun qilinishi seweblik özgirip ketti. Nurghun yash uyghurlar islam dinigha normal yosunda ishinidu. Ular süniy mezhipining xanefiy guruppisigha tewe. Emma xitay hökümiti ularni döletning igilik hoquqigha bir tehdit, dep qarap, ulardin peqet hökümet kadirliri we saqchilarning nazariti astida dingha ishinishni telep qildi. Maarip siyasetliri we dini siyaset-Tüzümlerdin körünüp turuptiki, dölet uyghurlarning xitay medeniyiti we qimmet qarishini özige singdürüp, özining esirlerdin béri ishinip kelgen islam dinini untup kétishini arzu qiliwatidu.

Aptor derrén baylérning bayan qilishiche, mana bu xil arzu boyiche uyghur jemiyiti üstidin élip bériliwatqan «qayta özgertip yasash qurulushi» uyghurlarning ana yurtini bir «saqchi döliti» ge aylanduruwetken. Sheherlerdiki yéziliq uyghurlar mejburiy yézilirigha qayturulghan. Pütün kochilar qizil bayraqqa tolduruwétilgen. Her bir öy we dukan igisidin bayraq ésip, bayraq chiqirip döletke bolghan sadaqitini eksiche dinning «yaman» tesirliri we siyasiy idiyelerge qarshi bolghan nepritini ipadilesh telep qilinghan. Herbir yézining, herbir bazarning, herbir ahaliler olturaq rayonlirining kirish éghizida tekshürüsh ponkitliri qurulghan. Qolida qanunluq kimliki bolmighanlarning bu ponkitliridin yol qoyulmighan. Aptor bu heqte mundaq deydu : «bu dégenlik sheherning bir teripide olturidighan uyghurlar sheherning yene bir teripige bérip tughqinini yoqliyalmaydu, nerse-Kérek sétiwalghili baralmaydu, dégenlik. Emma xitay köchmenler we sayahetchiler bolsa bundaq tekshürüsh ponkitliridin tosalghusiz öteleydu.»

Mezkur maqalide yene, fotograf élinor mosmén teripidin bu yil yazda uyghur élide tartilghan süretlermu bérilgen bolup, bu süretler arqiliq aptorning bayanliri téximu ochuq yorutup bérilgen. U xoten we turpan qatarliq jaylarda körgen ehwallirigha asasen weziyetni bayan qilip: «turpan we xoten qatarliq jaylardiki nurghun déhqan uyghur aililirining erliri, oghulliri yaki dadiliri xitayning qamaqlirida iken. Buning bilen ailini qamdaydighan wezipe asasen ayallarning yaki téxi dairiler teripidin bayqalmay qep qalghan erlerning zimmisige chüshüptu. Téxi dölet teripidin ep kétilmigen yashlar bolsa alliqachan ep kétilgen yaki yoqap ketken yéqinlirining hazisini tutidiken. Ular téximu köp yéqinlirini yoqitip qoyushtin ensirep qayghuridiken. Saqchi dölitining tesirliri uyghurlar hayatining eng xususiy qisimlirighiche öz tesirini körsitiptu» dégen.

Maqalide otturigha qoyulghan muhim mesililerning biri, mushu siyasetlerning qurbanigha ayliniwatqan uyghur balilirining mesilisidur. Aptorning bayan qilishiche, hazir uyghurlarning eng chong qayghusi mushundaq sharaitta ösüp chong boluwatqan uyghur balilirining kelgüside uyghur jemiyitige körsitidighan tesiri iken. Aptor bu heqte mundaq dep bayan qilghan:
«2014- We 2017-Yillirida uyghur élide qilghan biwasite tekshürüshlirimiz jeryanida nurghun uyghurlar bizge hazir tashlinip qalghan we perwishsiz chong boluwatqan uyghur balilirining sanining barghanséri köpiyiwatqanliqi we bu balilarning kelgüside uyghur jemiyitige weyran qilish xaraktérlik tesir körsitidighanliqidin qattiq qayghuruwatqanliqini éytti. Bir ailide ata-Anining biri tutulup ketkendin kéyinla adette dölet xizmetchiliri kélip balini élip kétidiken. Ular bu ailide ‹dini radikalliq'' idiyisi barliqini ilgiri sürüp turup, balini ailidin uzaqlashturudiken we uni dölet himayisi astida dep turup chong qilidiken. Yene bir xil weqede bolsa, bir öyde dada tutup kétilgendin kéyin, ular bu balini ‹dölettin' qoghdap qélish üchün derhal tughqanlirining yénigha ewetiwétidiken. Köpinche ehwallarda namratliq bu balilarni kochilarda ishlesh arqiliq özining yeydighinini özi tépishqa mejbur qilidiken. Döletning yétim balilarni béqish merkezliri bolsa ata-Aniliri terbiyilesh merkezlirige élip kétilgen balilar bilen toshup ketken. Nurghun uyghurlar balilarning bu orunlarda haywanlardek béqilidighanliqini déyishmekte. Biz sözleshken er-Ayal uyghurlarning bizge éytishiche, ularning eng chong qayghusi balilirining ep kétilishi yaki yétim bolup kochida qélishi iken»

Amérikidiki méditsina penliri doktori jüret obul ependi nöwette uyghur baliliri duch kéliwatqan bu weziyetning ularning saghlam ösüp yétilishi üchün tolimu ziyanliq ikenlikini bildürdi. U bir balining jismaniy we rohiy jehettin saghlam ösüp yétilishi üchün bir ailining eng muhim orunda turidighanliqini nezerde tutqanda, ige-Chaqisiz qéliwatqan bu balilarning kélechekte uyghur jemiyitige körsitidighan tesiriningmu éghir bolidighanliqini bildürdi.

Radiyomiz muxbirliri ilgiri xotendiki bir qisim nahiyelerdin igiligen uchurlardimu yuqiridiki ehwallar delillengen idi. Muxbirimizning éniqlashliridin melum bolushiche, qaraqash nahiyisining yawa yézisida ige-Chaqisiz qalghan bir türküm balilarning beziliri yéziliq merkizi bashlanghuch mektep, yene beziliri yesliler teripidin béqiwélinghan. Qaraqash nahiyilik j x idarisi bu heqte melumat bérishni qetiy ret qilghan bolsimu, yawa yézisi we jüme bazar kentidiki saqchixanilardin igilengen uchurlardin terbiyileshke er-Ayal we qérindashliri bilen ketken aililerning baliliridin bezilirining ikki tughqanlirigha béqishqa bérilgenlikini, pütünley ige-Chaqisiz bir türküm balilarning yéziliq merkizi bashlanghuch mektep teripidin béqiliwatqanliqini pash qilghan. Qoday kentining amanliq mudiri, öz kentidin 7 neper ige-Chaqisiz balining yeslide béqiliwatqanliqini bildürgen. Béqiliwatqan balilarning 2 yashtin 4 yash arisida ikenlikini bayan qilghan bu sékrétar, ziyaret qobul qilmasliq heqqide uqturush barliqini eskertip, ilgirilep sorighan soallirimizgha, jümlidin ikki yashtin kichik, yeni quchaqtiki bowaqlarning aqiwiti heqqidiki soallirimizgha jawab bérishni ret qilghan.

Amérikidiki uyghur ziyaliysi, amérika-Uyghur birleshmisi reisi ilshat hesen ependi uyghur ata-Aniliri we baliliri uchrawatqan yuqiridiki weziyet üstide toxtilip, buni «tarixta körülmigen échinishliq pajie», dédi.

Maqalide bérilgen resimlerdin biride bir kichik balining dadisining resimige söyüp turghan körünüsh bar bolup, aptorning éytishiche, resimdiki bu bala dadisini körmigili 6 aydin ashqan. Bu balining dadisi meschitte namaz oqughanliqi üchün terbiyilesh merkizige ep kétilgen. Uning qachan qoyup bérilidighanliqi hetta qoyup bérilip-Bermeydighanliqimu éniq emes iken. Derrén baylir mana mushundaq chong boluwatqan uyghur baliliri heqqide toxtilip: «nurghun uyghur baliliri ata-Anisining biri yaki her ikkilisi we yéqin uruq-Tughqanliri yoq sharaitlarda chong bolmaqta. Eger ular ailisining yénida bolsa u halda ular teleylik hésablinidiken. Uyghur diyaridiki barliq balilar hazir xitayche oqutulidighan mekteplerge baridu. Oqutquchiliri dawamliq halda balilardin ata-Anilirining ehwalini sorap turidu. Nurghun ata-Anilar kéyinki bir ewlad uyghurlarning uyghur tilini sözliyelmeydighan yaki uyghur medeniyiti we dinini qedirlimeydighan bolup qélishidin endishe qilmaqta. Shuning bilen bir waqitta, bu balilar öz béshidin ötküzüwatqan bu qattiq kechürmishler ularning döletning küchini chongqur derijide tonup yétishige sewebchi boldi. Shunga ularmu xuddi ata-Anilirigha oxshashla wehime ichide» dep yazghan.

Amérikidiki erkinlik sariyi tetqiqatchisi sarah kuk xanim bolsa xitayning birleshken döletler teshkilatining balilar hoquqi kélishimige qol qoyghan bir döletlikini eskertip turup, uyghur baliliri uchrawatqan bu mesilini b d t gha kötürüp chiqilishi kéreklikini bildürdi.

U mundaq dédi:
«Menche bu éghir kishilik hoquq depsendichiliki. Xitay hökümiti birleshken döletler teshkilatining balilar hoquqi ehdinamisige qol qoyghan bir dölet. Shunga uyghur baliliri uchrawatqan yuqiridiki hadisiler bu kélishimdiki maddilargha xilap. Menche buni kishilik hoquq aktipliri erkinlik sariyi we kishilik hoquqni közitish teshkilatidin bashqa biwasite halda birleshken döletler teshkilatigha doklat qilip, ularning diqqitini qozghishi kérek. Peqet ula emes, birleshken döletler teshkilati qarmiqidiki balilar fondi jemiyiti yeni UNICEF kimu ehwalni melum qilish kérek. Bu teshkilatlarmu herqaysi döletlerde balilar xizmetliri üchün paaliyet qiliwatqan teshkilatlar. Menche bu teshkilatlarni uyghur élide yüz bériwatqan mesililerdin xewerdar qilish we ular arqiliq xitaygha bésim ishlitish téximu ünümlük dep qaraymen».

Biz kéyinki programmimizda derrén baylérning maqalisidiki mezmunlar heqqide dawamliq melumat bérimiz.

Toluq bet