Yazghuchi ézra kronféld: "uyghur diyaridiki ziyankeshlik fashizm dewrini eslitidu!"

Muxbirimiz eziz
2017-10-12
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 17-féwral, qeshqer.
Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 17-féwral, qeshqer.
Imaginechina

Uyghur diyaridiki éghir siyasiy buruqtumluq we uyghurlar bashtin kechürüwatqan müshkülatlar heqqide herqaysi axbarat wasitiliri élan qilghan uchurlar öz nöwitide bir qisim kishilerni uyghurlar hemde ularning hazirqi ehwali heqqide mu'eyyen sawatlargha ige qiliwatqanliqi melum. Isra'iliyelik yazghuchi ézra kronféld (Ezra Kronfeld) ene shularning biridur.

Ézraning bu heqtiki tesiratliri amérikidiki "qayturma musht" torida "xitaylarning uyghurlarni basturushi" serlewhilik maqale sheklide élan qilin'ghan. U maqaliside aldi bilen uyghurlar heqqide qisqiche chüshenche bergendin kéyin, uyghurlarning ötken birnechche yil mabeynide diniy étiqadtin bashqa izchil halda xitay hökümitining qattiq milliy kemsitish we medeniyet jehettiki éghir basturushlirigha duch kéliwatqanliqini tekitleydu. Ziyaret jeryanida ézra del mushu mesililerning öz diqqitini qozghighanliqini, buning bilen uyghurlar heqqide téximu köprek chüshenchige ige bolush üchün izden'genlikini éytti. U bu heqte mundaq dédi:

"men bir yazghuchi hemde natsist gérmaniyesining fashistik ziyankeshlikini biwasite bashtin kechürgen yehudilarning perzenti bolush süpitim bilen zamanimizdiki diktator hakimiyetke qarshi küresh qiliwatqan étnik guruppilarning weqelikige bekmu qiziqattim. Shundaq künlerning biride uyghurlarning xuddi mushundaq bir küreshke baghlinip qalghanliqi heqqide bir parche chong xewerni oqudum. Bu maqale méni bekla özige jelp qiliwaldi. Shuning bilen izdinip baqsam bu heqte téximu köp maqaliler chiqti. Shuning bilen mushu asasta siz tilgha alghan maqalini yézip chiqtim."

Ézra maqaliside uyghur edebiyati, uyghur shéiriyiti qatarliq senet shekilliriningmu hazir siyasiy basturushning obyékti boluwatqanliqini, qelem sahiblirining ziyankeshlikke uchrawatqanliqini bayan qilidu. Uning pikriche, uyghurlar medeniyet we til saheside uchrawatqan bésimlar mahiyette mol mezmunluq uyghur medeniyitini weyran qilidighan eng asasliq sewebler iken. U bu heqte mundaq deydu:

"men üchün bular heqiqetenmu irqchiliq bilen tolghan, shuningdek bekmu qabahetlik hadise bolup tuyuldi. Uyghurlarning medeniyiti, ularning muzika we edebiyati mol mezmunlargha toyun'ghan bolup, bular eslide chén chu'en'gogha oxshash zalim emeldarlarning qolida weyran bolmasliqi lazim idi. Men bu xatalarni herqanche qilipmu eqlimge sighduralmidim shundaqla bularni anglighinimda shürkünüp kettim. Mundaqche éytqanda aylinip kettim, désemmu bolidu."

U nöwette uyghurlarning barche sahede hujum nishanigha aylinip qalghan turuqluq tashqi dunyagha anche bek tonulup ketmigenlikige diqqet qilghan. Uning pikriche herqaysi jehetlerdiki ehwali pelestin musulmanliridinmu better bolghan uyghurlarni dunyaning yaxshi bilmeslikide axbarat sahesining, shuningdek bashqa amillarning roli chong boluwétiptu. U bu heqte mundaq dédi.

"axbarat sahesi kishilerning diqqitini xitaylar bilen uyghurlarning munasiwiti yaki xitaylar bilen tibetlerning munasiwiti heqqide estayidil oylinip béqishtin köre pelestin-isra'iliye toqunushi sahesige jelp qilishta bekmu zor rol oynap kétiwatidu. Shunga méningche uyghurlarning mushu xildiki ehwali xelqara axbarat saheside köplep yer alalishi lazim. Men erkin asiya radiyosini bu jehette nahayiti yaxshi xizmet qiliwatidu, dep oylaymen. Ular uyghurlar duch kéliwatqan köpligen mesililerni höjjetleshtürüshte bekmu yaxshi rol oynawatidu. Xuddi sizning xewiringiz bolghinidek uyghurlar bilen oxshash qismetke muptila boluwatqan tibetler bu jehettiki bezi mesililerni gherb dunyasidiki cholpanlar arqiliq yaki amérikidiki dangliq shexslerning éghzidin shuningdek axbarat sahesining qelimidin bayan qilish arqiliq bekmu köp kishilerge yetküzüwatidu. Shunga uyghurlarning ziyankeshlikke uchrishi melum menidin alghanda, pelestinliklerning kürishidin perqsiz yaki ulardinmu better dégüdek bolghanliqi üchün bu jezmen téximu köp kishilerning diqqitini tartishi lazim, qaraymen."

Uyghurlar duch kéliwatqan siyasiy, medeniyet we din saheliridiki bésimlarni ézra xitaylarning milliy xaraktéri bilenmu melum derijide munasiwetlik dep qaraydu. Uning pikriche, yiraq sherqte nechche ming yillap melum bir milletning étnik üstünlüki hemmini belgilesh yüzlinishi mewjut bolup kelgen, bu sewebtin ashu milletlerde özlirini dunyaning "serkisi" yaki "merkizi" dep qarash xahishi herqachan üstünlükni igilep kelgen. Netijide ularning milliy xaraktéri köp qirliq yaki renggareng bolghan héchqandaq hadisini özige sighduralmastin ularni bir xillishishqa mejburlaydu. Mana mushu sewebtin uyghur milliy mewjutluqining her bir amili hazir xitay hökümitining yoqitish obyékti bolup qalghan. U, bu yoqitish heriketlirini "xaraktér we kölem jehette ikkinchi dunya urushi mezgilide hitlér gérmaniyesining yehudilargha qaratqan irqiy siyasetlirige oxshash shekil almaqta," dep qaraydighanliqini bildürdi. U bu heqte mundaq dédi:

"shundaq, meyli kishilerning ilahiyet yaki siyaset saheside qandaq mewqege mensup bolushidin qetiynezer her bir wijdanliq kishi özlirining kimlikini qoghdap qélish üchün küresh qiliwatqan bir xelqqe hésdashliq qilishi hemde ular üchün yaqa yirtalaydighan bolushi lazim. Bayatin men sizge éytqandek shexsen özümni élip éytsam, men natsistlarning qirghinchiliqidin aman qalghanlarning ewladi. Hazir qarisam, uyghurlar nöwette duch kéliwatqan mu'amile mundaqche qilip éytqanda yawropa fashizmi(meyli qara köngleklik italiye fashistliri bolsun yaki hitlérning géstapochiliri bolsun) eyni waqitta yehudilargha we bashqa xelqlerge qollan'ghan mu'amilige neqeder oxshaydighanliqini hés qildim. Bolupmu mushu mesililer heqqide köp nersilerni oqughanséri diktator hakimiyetlerning herqachan yazghuchilarni we ziyaliylarni ujuqturuwétishtek bir ortaqliqqa shérik ikenlikini bayqidim. Mesilen alsaq, uyghurlardin chiqqan ilham toxti téxi yéqinda ömürlük qamaqqa höküm qilindi. Xitay hökümitining oxshash bolmighan sahelerde tesis qilghan süzgüchliri herqachan 'yat' pikirlerni süzüwatidu. Eyni waqitta natsistlar hakimiyitimu xuddi mushu usulni qollan'ghan idi. Sizge melum bolghan kitab köydürüsh, kolléktip qirghinchiliq qatarliqlardinmu nurghunlighan oxshashliqlarni tépip chiqalaysiz."

Ézraning pikriche, xitay hökümiti uyghurlarning arzusigha pütünley xilap halda ijra qiliwatqan bu xildiki siyasetlerni hazir heqdadigha yetküzüp emeliyleshtürüwatqan chén chu'en'go bolsun yaki uningdin ilgiri wezipe ötigen wang léchu'en bolsun ularning qilmishliri tüpeylidin ularni qilche ikkilenmestin "fashistik yerlik hökümranlar" déyishke bolidiken. U bu heqte mundaq dédi:

"méningche chén (chu'en'go) normal adem sheklidiki bir fashist. Uning hazir qilghan-etkenliri natsist gérmaniyesi eyni waqitta gérmaniyede qilghan ishlargha bekmu oxshaydu, bolupmu uning bu ishlardiki mewqesi xuddi shundaq boluwatidu. Uningdin mensep jehette yuqiri bolghan emeldarlar bolsun yaki uning qol astida ishlewatqan her derijilik xadimlar bolsun ularning hemmisi herwaqit mensepke esebiylerche teshna boluwatqan insanlardur. Mensepke bolghan bu xil tengdashsiz hérismenlik eyni waqitta natsist qirghinchiliqigha oxshash tiragédiyelerge seweb bolghan idi. Bu jehette men siz bilen oxshash pikirde."

Uyghur diyarida mushu xildiki siyasetler dawam qiliwerse uning qandaq aqiwet élip kélishi heqqide söz qilghanda isra'iliyediki hayfa uniwérsitétining proféssori, xelqarada "xitayshunas" dep tonulghan yitzak shixor (Yitzhak Shichor) buningda bashqiche qarashta. U özining élxet arqiliq bergen jawabida bu toghriliq mundaq deydu:

"méning shinjanggha bérip baqmighinimgha 15 yilche bolup qaldi. Emma közitishimche, hazir shinjangning muqimliqigha gep ketmeydu. Bolupmu shinjangning kölimi hemde bashqa memliketlerde némiler boluwatqanliqini nezerde tutqanda téximu shundaq. Chünki xitay hökümiti hazir weziyetni mustehkem kontrol qiliwatidu. Shunga méningche yéqin kelgüside shinjangda birer zor qalaymiqanchiliq otturigha chiqmasliqi mumkin, dep qaraymen. Xitayning siyasetliri heqqide sorisingiz, ularning shinjangdiki milliy mesililerni, shuningdek atalmish (melum menidin alghanda azraq tehdit sheklidiki) bölgünchilik we musteqilliq teleplirini 'basturush' sheklide hel qilmaqchi bolushini elwette bir türlük xataliq, dep qaraymen. Nawada azghine uyghurlar sherqiy türkistanning musteqilliqi choqum emelge ashidu, dep qarisa u halda bu xitay üchün bir chet yaqidin kéliwatqan tehdit bolup qalghusi. Yene bir yaqtin alghanda uyghurlarning medeniyiti, tili we dini hazir bekmu éghir mesililerge duch kéliwatidu. Halbuki bu mesililer emeliyette siliq-sipaye shekilde hel qilishqa bolidighan ishlar idi. Shunga medeniyet we diniy ziyankeshlikler zor sandiki uyghurlargha tesir körsitishi hemde tolimu ziyanliq netijilerni wujudqa chiqirishi mumkin dep qaralsimu, uning ghayet zor malimanchiliq peyda qilish éhtimalliqi yoq."

Melum bolushiche, uyghur diyaridiki siyasiy weziyet herqachan mutexessisler muhakime qiliwatqan qiziq nuqtilardin bolup, bu heqte oxshash bolmighan qarashlar otturigha chiqiwatqanliqi melum.

Toluq bet