«Миллий-Хәнзу оқуғучилар бирләшмә йатиқи» уйғур елидики мәктәпләрдә мәҗбурий омумлаштурулмақта

Мухбиримиз гүлчеһрә
2017-09-20
Елхәт
Пикир
Һәмбәһр
Принт
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Пикир
  • Елхәт
Хитайниң «миллий-Хәнзу оқуғучилар бирләшмә йатиқи» ни тәшвиқ қилған мақалисидин сүрәткә елинған. 2015-Йили 26-Ийун.
Хитайниң «миллий-Хәнзу оқуғучилар бирләшмә йатиқи» ни тәшвиқ қилған мақалисидин сүрәткә елинған. 2015-Йили 26-Ийун.
Photo: RFA

Илгирики күнләрдә аңлиғучиларниң инкаслириға асасән уйғур елидики бир қисим алий мәктәпләргә қаратқан телефон зийарәтлиримиздин, һазир барлиқ алий билим йуртлириниң мусулман оқуғучилар ашханилири билән хитай ашханилириниң бирләштүрүлгәнлики дәлилләнгән иди, бу җәрйандики учур издәш давамида алий мәктәпләрдә хитай оқуғучилар билән башқа милләт балилири оттурисидики бошлуқни тарайтиш үчүн елиниватқан тәдбирләр ичидә «миллий-Хәнзу оқуғучилар бирләшмә йатиқи» ни омумлаштурушниңму интайин җиддий йолға қойулуватқанлиқи ашкариланди.

Йәни, шинҗаң университети вә педагогика университети, тарим университети, йеза игилик университети қатарлиқ алий билим йуртлириниң тор бәтлиридики учурларға қариғанда, бу мәктәпләрдә «миллий-Хәнзу оқуғучилар бирләшмә йатиқи» омумлаштурулуп болған. 

Уйғур елиниң маарип учурлиридин мәлум болушичә, уйғур аптоном районлуқ маарип назарити 2014-Йили 1-Нойабир «алий мәктәп вә оттура техником мәктәплиридә миллий-Хәнзу оқуғучилар бирләшмә йатиқини омумлаштуруш уқтуруши» ни тарқатқан болуп, уқтурушқа асасән 2015-Йиллиқ биринчи оқуш мәвсумидин башлап, уйғур елидики хитай вә башқа милләтләр арилишип оқуйдиған барлиқ мәктәпләрниң йатақлириниң бирләшмә йатақ қилип өзгәртилиши тәләп қилинған икән. Шундақла бу тәдбирни пүтүн район миқйасидики оттура вә алий техником вә алий билим йуртлирида омумлаштурушни 2018-Йили кириштин бурун тамамлаш шәрт қилинған.

«Шинҗаң университети тори» тарқатқан учурға қариғанда, 2015-Йили 7-Айниң 2-Күни мәзкур университетта,аптоном районлуқ партком вә маарип назаритиниң орунлаштурмиси билән «миллий оқуғучилар билән хәнзу оқуғучилар арилишип йатидиған бирләшмә йатақларни кеңәйтиш хизмити мәхсус йиғини» ечилған болуп, йиғинда «оқуғучилар йатиқини арилаш орунлаштурушниң милләтләр иттипақлиқини күчәйтиш һәр қайси милләтләр өз-Ара өрп-Адитини өгиниш, чүшинишни, достлуқини чоңқурлаштуридиған муһим тәдбир» дәп оттуриға қойулған вә буниң һөкүмәт тармақлириниң пиланлиқ орунлаштуруш, нуқтиларда синақ қилиш, оқуғучиларниң биллә оқуш турмуш, өрп-Адәт җәһәтләрдә өз ара сиңишиш әһвалини вә тәсири һәмдә буниңға қарита оқуғучиларниң инкаслири, өзгиришлирини игиләш, рай синаш һәмдә инчикә тәтқиқ қилиш арқилиқ елинған қарар икәнлики көрситилгән.

Дәрвәқә, хитайчә «милләтләр маарипи тәтқиқати» журнилида 2009-Йилидин башлап «миллий-Хәнзу оқуғучилар бирләшмә йатиқи» темисидики нәччә онлиған тәтқиқат мақалилири елан қилинғанлиқини тор сәһипилиридин һазирму күтүш мумкин. Буниңдин башқа йәнә хитай даирилириниң һәтта уйғур аптоном районидики студентларға қарита мәхсус «шинҗаңдики хәнзу вә миллий студентлар мунасивитини тәкшүрүш җәдвили» ни тарқитип рай синаш елип бериватқанлиқи ашкариланди.

Вәһаләнки, инкаслардин мәктәпләрдә барғанчә күчәйтип елип бериливатқан бу хил тәдбирләрниң оқуғучиларниң диний әркинлики, өрп-Адити, кишилик һоқуқи, қануний һәқ-Һоқуқлирини дәпсәндә қилиш бәдилигә йүргүзүлүватқанлиқи мәлум. Йеқинда америкиға кәлгән бир уйғур студент қиз, илгири өзиниңму мәктәп тарқатқан шундақ рай синашқа қатнашқанлиқини билдүрди. Бу қиз уйғур елидә алий мәктәптә оқуш җәрйанида турмуш адәтлири вә көз қарашлири түптин пәрқлиқ хитай оқуғучилар билән бир йатақта йетишқа мәҗбурий орунлаштурулған икән. Униң сөзләп беришичә, йатақта уйғур оқуғучилар билән башқа аз санлиқ милләт оқуғучилири арисида һечқандақ ихтилап көрүлмисиму, әмма бу хил бирләшмә йатақларда хитай оқуғучилар уйғур вә башқа милләтләрни пәқәтла чүшәнмәйдиған вә уларниң өрп-Адәтлиригә һөрмәт қилмай һәтта кәмситидиғанлиқи үчүн ихтилап, наразилиқ үзүлмәйдикән. Һалбуки бу тәдбирни мәҗбурий йүргүзүватқан мәктәп тәшкили болса «миллий-Хәнзу оқуғучилар бирләшмә йатиқида» чиққан ихтилап вә оқуғучиларниң наразилиқлирини адаләтсизлик билән бастуруп кәлмәктә икән. Бу қиз студент йәнә милләтләр иттипақлиқини ишқа ашуримиз дәп сүний һалда йолға қойған бу хил тәдбир бәлгилимә студентларниң турмуши, өгиниши, кәйпийати вә роһий сағламлиқиғиму тәсир көрситидиғанлиқини, шундақла өз ара һөрмәтләш вә чүшинишни асас қилмиған бу хил мәҗбурий бирләштүрүшниң әмәлийәттә милләтләр арисидики зиддийәтләрниң мәнбәси болуватқанлиқини билдүрди. 

Бу қиз оқуғучиниң ейтқанлириниң дәл әксичә, хитай даирилириниң «миллий-Хәнзу оқуғучилар бирләшмә йатиқи» ни күчәйтиш тәшвиқатлирида болса бу тәдбирниң һәр милләт оқуғучилири оттурисидики арилиқни азайтип, һәр милләт оқуғучилириниң хитай тилини өгинишини илгири сүрүшигә. Уларниң бир аилә кишилиридәк биллә еҗил- Инақ болушиға түрткә болуватқанлиқини тәшвиқ қилмақта икән. «Хәлқ тори» ниң бу һәқтики 2015-Йили 26-Ийун тарқатқан «бир тизиқ марҗан, бир дәстә гүлдәк өтүватқан савақдашлар» дәп тема қойған йүрүшлүк хәвиридә, хотән педагогика алий техникоминиң «миллий-Хәнзу оқуғучилар бирләшмә йатиқи» ни йолға қойуш әһвали тонуштурулған болуп, илгири арилаш йатақлар 5% киму бармайдиған бу мәктәптә, шу йили «һәр милләт оқуғучилири арилаш йетиш» әһдинамисини түзүп, бу тәдбирни омумйүзлүк кеңәйткәндин кейин болса бирләшмә йатақ 255 кә йетип, 50% оқуғучиниң арилаш йатидиған болғанлиқи көрситилгән. Хәвәрдә йәнә арилаш йатақта уйғур оқуғучиларниң хитай оқуғучилар билән бир йатақта йетиш җәрйанида, хитай тили сәвийиси өсүп нәзәр даириси кеңәйди дәп хитай оқуғучиларниң уйғур оқуғучиларға иҗабий тәсир көрсәткәнлики тәшвиқ қилинған болсиму, әмма уйғур оқуғучиларниң хитай оқуғучиларға болған тәсири һәққидә болса пәқәт «шәң шйа, гәнсулуқ болуп, нан, қой гөши вә ләңмән йәп көнмигән. Уйғурлар билән бир йатақта турғандин кейин шең шйа даим гүлсәнәм, ханзөһрә, зумрәтләр билән биллә тамақ йәп, бир мәзгил өткәндин кейин қой гөши билән ләңмәнгә амрақ болуп қалған» дәп җүмлә қистуруп қойған.

Уйғур көзәткүчиләрдин, канададики уйғур зийалийси руқийә турдуш ханим, илгири хитайда алий мәктәптә оқуш җәрйанида, хитай оқуғучилар билән бир йатақта йетип оқушқа мәҗбур болған уйғур студентниң бири. Руқийә ханим алий мәктәпләрдә һәр милләт оқуғучилирини бирләшмә йатаққа орунлаштуруш тәдбирини хитай һөкүмитиниң уйғур вә башқа милләтләргә қаратқан ассимилйатсийә сийасити билән бағлап мулаһизә қилип, «миллий мәдәнийәт вә өрп-Адәт, дини етиқад җәһәттин һечқандақ бир охшашлиқи болмиған, һәтта һоқуқ җәһәттин баравәр болмиған икки милләтни сүний һалда туғқан болисән, дост болисән дейиш һечқандақ иҗабий унум бәрмәйду» дегән қарашлирини байан қилди.

Пикирләр (0)
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Елхәт
Толуқ бәт