Xitay ürümchidiki chong türmilerni bir rayongha merkezleshtürüp sistémiliq bashqurmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2016-09-20
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Ürümchi sheherlik 1-Türme. 2014-Yili 24-Séntebir, ürümchi.
Ürümchi sheherlik 1-Türme. 2014-Yili 24-Séntebir, ürümchi.
RFA

Teywendiki bir qisim ijtimaiy alaqe torliri tordash li chénglin ismi bilen uchur tarqatquchining sözini neqil élip, «xitay hökümitining 8 yil teyyarliq qilip axiri uyghur aptonom rayonining ürümchi shehirige 5-Türme namida zor sanda adem sighduralaydighan zor kölemlik türme yasap chiqqanliqi we buning yéqinda ishqa kirishtürülgenliki» ge ait uchur tarqatti.

Bu uchurda yene mezkur türmining «sherqiy türkistan we tibet bölgünchiliridin bashqa teywen we xongkong musteqilliqini terghib qilghan atalmish, döletni parchilashqa urunush, dölet bixeterlikige tehdit élip kélishke oxshash jinayetler bilen qolgha élinghan, xitay hakimiyitige qarshi siyasiygha chétishliq mehbuslarni bir yerge toplap, ulargha muntizim we sistémiliq siyasiy idiyiwi özgertish terbiyisi élip bérish üchün qurulghanliqi» qeyt qilinghan. Bu xewer keng dairide qolliniliwatqan feysbokta tarqalghandin kéyin, uyghur tor qollanghuchiliri arisidimu téz tarqaldi we belgilik tesir peyda qildi.

5-Türme heqqidiki xitay tarqatqan xewer arxipliridin ürümchidiki uyghur aptonom rayonluq 5-Türmining yéngi bir türme bolmastin, belki 1997-Yili öktebirdin bashlapla ishqa kirishtürülgen, qurulghinigha 20 yil bolay dégen türme ikenliki melum.

Biz shundaqtimu ghulghula qozghighan bu uchurni delillesh yüzisidin uyghur élidiki türme bashqurush bash idarisige téléfon uliduq, bash apparattiki téléfonist, 5-Türme namining adrési we téléfon nomurini éytip berdi. Uning bergen uchurigha qarighanda aptonom rayonluq 5-Türmining organ apparatining orni ürümchi sheher sherqiy wogzal yoli 1066-Nomur. Emma, bu téléfonistning 5-Türmige ulighan téléfonini alghan xadim, soalimizgha jawab bérishni ret qildi we téléfon ikkinchi ulanmidi.

Uyghur aptonom rayonluq ijtimaiy jinayetchiler türmisi dep atalghan türmige qilghan téléfonimizgha biri jawab berdi. Bu xitay türme bashqurghuchi xadimning chüshendürüshiche, bu türmining orni ürümchi shehirining yéngi sheher rayoni, sherqiy qeshqer yolida bolup, bu türmige yandash yene aptonom rayonluq 1-, 2-, 3-, 4-, 5- We 6-Türmiler öz ara qoshna bolup, bir türmiler rayonini hasil qilghan.

Dairilerning ürümchidiki türmilerni bir yerge merkezleshtürüp bashqurushni 2010-Yildin kéyin bashlighan bolup, hazir bu yette chong türme bir rayongha jaylashturulghandin bashqa oxshash tüzülmide, oxshash sistémiliq bir tutash bashqurulidiken.

Biz uningdin qaysi türmide siyasiy jinayetchiler merkezlik qamalghanliqini sorighinimizda u hemmiside bar dep jawab berdi. Emma konkrét ehwallar heqqide uchur bérelmeydighanliqini, eger ziyaret qilmaqchi bolsaq,26-Séntebirdin kéyin mumkin bolidighanliqini, chünki hazir ürümchi yawro-Asiya yermenkisi munasiwiti bilen barliq türmiler ikki hepte jiddiy tedbir alghanliqini eskertti.

Démek xitay hökümitining ürümchide 5-Türme namida bir yéngi türme qurghanliqidek uchurning özi delillenmigen bolsimu, emma dairilerning barliq türmilerni bir orungha merkezleshtürüp, ürümchide bir türmiler rayonini berpa qilghanliqi melum. Xitay hökümiti bashqurushidiki uchur menbeliride türme qurulushigha ait yéqinqi uchurlardin dairilerning uyghur aptonom rayonidiki türmilerni bashqurushni mukemmelleshtürüshke heriket qiliwatqanliqi melum.

«Xelq tori» ning 2015-Yili 25-Dékabir xewiride uyghur aptonom rayoni türme islahatining 13-Besh yilliq pilangha kirgüzülgenliki we üch yildin besh yilghiche ariliqta memliket boyiche eng ilghar we bir tutash bashqurushi sistémilashqan, her jehettin mukemmelleshken, memliket boyiche ilghar türme qurup chiqidighanliqi bildürülgen.

Bu yil «xelq tori» ning 26-Féwral xewiride «shinjang türme sistémisi» gha 100 neperdin artuq mexsus siyasiy idiye terbiye élip baridighan xadimlar qoshuni qurulushini élip baridu, déyilgen.
«Shinjang türme zhurnili» 19-Iyul tarqatqan sanida, bu yil dölet memurliqigha imtihan bergüchilerdin türme bashqurush kespige jemiyettin 700 din köprek xadim tallinidighanliqi heqqide uqturush chiqarghan.

«Xelq tori» ning 1-Séntebir xewiride, 24-Awghust yéngidin kéngeytip yasalghan 5-Türmide türme saqchilirining aile-Tawabiatlirini türmini ziyaret qildurush paaliyiti élip barghanliqi, bu arqiliq türme xadimlirining xizmet bésimi wezipisini ularning ailidikilirige toghra chüshendürüp, türme saqchilirigha rohiy jehettin righbetlendürüshni, azade muhit yaritishni qolgha keltürüshni meqset qilghanliqi xewer qilinghan.

Gerche, bu xewerlerde 5-Türmining kölimi we meqsiti heqqide éniq uchur bérilmigen bolsimu, dairilerning ürümchide türmilerni kéngeytish, kücheytish we türme xizmetchilirini köpeytish toghrisida jiddiy tedbirler éliwatqanliqini ipadilengen.

Xitay hökümitining yéqinqi yillarda ürümchidiki türmilerni bir rayongha merkezleshtürgenliki yene bir shahit teripidinmu delillengen idi. Yeni hayatining 18 yilini uyghur diyaridiki türmide ötküzüp axiri chetelge chiqip kétishke mejbur bolghan adil abdughupur, yéqinda istansimizgha xitay qarangghu türmiliridiki siyasiy jinayetchiler uchrawatqan qiyin-Qistaqlar heqqide shahitliq bergen idi. U, ürümchi yéngi sheher tereqqiyat rayonida 7 türmidin terkib tapqan türmiler shehiri barliqini, özining shu türmiler ichidiki birinchi türmide jaza mudditini ötigenlikini éytqan idi:

Eger, xitay dairiliri uyghur élide mexsus siyasiy jinayetchilerni qamaydighan türmini qurghan teqdirde közetküchilerde buning endishe qozghawatqan terepliri qaysilar? bu heqte xitayning asasiy qanuni üstide musteqil tetqiqat élip bériwatqan nyu-York uniwérsitétining aspiranti téng byawni ziyaret qilduq.

Ting byaw, öziningmu ijtimaiy alaqe wasitiliridiki bu uchurgha közi chüshkenlikini bayan qilip, gerche éniq ispatlanmisimu emma xitayning bundaq bir teyyarliqi bar dep qaraydighanliqini otturigha qoydi, uning qarishiche, «xitayning ichki weziyiti intayin dawalghush halette, ijtimaiy siyasiy jehetlerdin xelq qarshiliq heriketliri üzülmey yüz bermekte, xitay hökümiti elwette bu xildiki heriketlerning zor kölemdiki bir qarshiliq herikitige aylinip qélishining aldini élish üchün tedbir alidu we eger shundaq bir weqe yüz bergende oxshash basturidu, tutidu solaydu. Shunga xitayning bundaq bir zor kölemlik türmige éhtiyaji bar we choqum teyyarliqi bar.»

Ting byaw ependi yene mundaq dédi: «xitayning asasiy qanunida, ‹siyasiy jinayetchi› dégen uqum bolmisimu, hakimiyetke qarshi chiqquchilar oxshimighan pikirdikilerge ‹dölet mexpiyetlikini ashkarilash, döletke tehdit yaritish› dégendek jinayetlerni békitip éghir jazalap kelmekte idi. Nöwette emdi térrorluqqa qarshi turushni bahane qilip téximu qattiq basturush élip barmaqta, bolupmu uyghur we tibet rayonlirida qoralsiz kishilerge eng qattiq zorawan wasitiler bilen qanliq basturush élip barmaqta. Bu xil basturush dawamlashqanséri shinjangning weziyitini téximu keskinleshtürmekte, buning kelgüsi téximu zor qarshiliqni keltürüp chiqiridighanliqi éniq, xitayning bu xil türmini uyghur élide qurushimu eng zor qarshiliqning shu jayda bolidighanliqidin endishe tuyidighanliqidin dep qaraymen.»

Téng byaw endishisini ipadilep: «xitayning edliye sistémisi, türme sistémisining adaletsiz ikenliki dunyaghimu ashkara, eger xitay hökümiti özining hakimiyitining düshmenliri bolghan atalmish siyasiygha chétishliq jinayetchilerni bir yerge yighip bashquridighan bolsa bu türmining ichide yene qandaq qanunsizliq insanliqqa qarshi jinayetlerning xitay hakimiyiti qoli bilen yürgüzidighanliqini qiyas qilishmu tes» dédi.

Toluq bet