Analizchilar: dairilerning uyghur ziyaliylarning tesirini cheklishige, ensiresh seweb boldi

Muxbirimiz méhriban
2017-03-04
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Sürette, (soldin onggha) ilshat hesenning xitaylar pichaq tiqip olturuwetken inisi imam hüseyin, anisi rahile, buda tutqun qilinghan singlisi ilnur, quchiqidiki qizi, we dadisi hesen turap.
Sürette, (soldin onggha) ilshat hesenning xitaylar pichaq tiqip olturuwetken inisi imam hüseyin, anisi rahile, buda tutqun qilinghan singlisi ilnur, quchiqidiki qizi, we dadisi hesen turap.
Photo: RFA


Radiyomizgha kelgen inkaslardin melum bolushiche, uyghur diyarida qattiq basturushni dawamlashturuwatqan xitay dairiliri, muhajirette yashawatqan uyghurlar we ularning uyghur diyaridiki uruq-Tughqanlirigha qaritilghan bésim we teqipni ilgiriki yillardin hessilep kücheytken. Weziyet analizchilirining jiddiy diqqitini qozghighan nuqtilarning biri, dairiler ilgiri chetellerdiki xitaygha qarshi paaliyetchilerning uyghur diyaridiki uruq-Tughqanlirigha qaritilghan bésimlarni kücheytken bolsa, endi chetellerdiki tonulghan uyghur ziyaliyliri, hetta chetel puqraliqigha ötken uyghurlargha qeder kéngeytiwatqanliqi melum bolmaqta.

Xitay dairilirining uyghur diyarida muqimliqni qoghdash namida barghanche kücheytiwatqan qattiq bixeterlik tedbirliri we teqip qilishlar xelqara taratqular we weziyet anallizchilirining jiddiy diqqitini qozghap kelgen mesililerning biri idi.

Emma, dairilerning yéqinqi yillardin buyan yene her xil sewebler bilen chetellerde olturaqliship qalghan we özi turuwatqan döletlerning dölet tewelikige ötüp, shu döletning pasportini élip bolghan uyghurlarning wetendiki uruq-Tughqanlirigha qaritilghan nararet we teqip qilishni kücheytish arqiliq muhajirette yashawatqan uyghurlargha qarita oxshimighan halettiki zerbe bérish usullirini qollinishi weziyet analizchilirining diqqitini qozghidi.

Xitay hökümitining uyghur siyasitini üzlüksiz tenqidlep kéliwatqan siyasiy paaliyetchilerdin amérika uyghur birlikining reisi siyasiy analizchi élshat hesen ependining bildürüshiche, uyghur diyaridiki yerlik hökümet dairilirining uning wetende qalghan ata-Anisi we bir tughqan qérindashlirigha qaratqan nazariti we türlük bésimliri, hetta uning bilen téléfon alaqisini dawamlashturup kéliwatqan singlisining dairiler teripidin tutqun qilinish weqesi yüz bergendin kéyin, uning ata-Anisi, uruq-Tughqanliri élshat ependining ulargha téléfon qilmasliqini telep qilghan.

Élshat ependining qarishiche, nöwette xitay dairiliri muhajirettiki uyghurlargha qaritilghan cheklime-Teqip we bésimlarni yéqinqi birqanche yildin buyan yenimu kücheytken. Bolupmu dairilerning bu xil cheklime-Belgilimilerni xitay we uyghur weziyiti tetqiqati bilen shughullinidighan chetellik mutexessisler, muxbirlarning wiza iltimasini ret qilghangha qeder kéngeytishi, barghanche keskinlishiwatqan uyghur weziyitining xitay hökümitini endishige salghanliqining we xitay hökümitining uyghur siyasitining meghlubiyitining ipadisi.

Melum bolushiche, fransiyilik muxbir ursula xanimning bultur xitayda dawamliq muxbirliq qilishi cheklinip, uning wiza iltimasining ret qilinishigha, ursula xanimning aldinqi yili 9-Ay mezgilide uyghur diyarining bay nahiyiside yüz bergen uyghurlarning xitay igidarchiliqidiki kömürkangha we xitay saqchilirigha qarshi élip barghan hujum weqesi heqqidiki xewiride, mezkur weqeni térrorluq hujumi déyishni ret qilghanliqi seweb bolghan. Ötken ayda nyuyork shehiride wapat bolghan tibet tetqiqatchisi we ilham toxtigha erkinlik telep qilish herikitining yétekchisi amérika indiana uniwérsitétining tibetshunash proféssori élliot spirling ependi hayat chéghidiki tetqiqatlirida köp qétim tibet rayonigha tekshürüshke barghan. Emma élliot spirling ependi 2014-Yili 15-Yanwar yüz bergen, uyghur ziyaliysi ilham toxtining tutqun qilinish weqeside xitay hökümitini eyibligini üchün, uning tibetler rayonigha qayta bérip tekshürüsh tetqiqat élip bérish iltimasi xitay dairiliri teripidin ret qilinghan idi.

Bu xil ehwallarning sewebi heqqide toxtalghan uyghur ziyaliyliridin amérika alem qatnishi idarisining aliy injinéri doktor erkin sidiq ependi yéqinqi birqanche yildin buyan öz ailisi we wetendiki uruq-Tughqanliriningmu her xil bésimlargha uchrawatqanliqini neqil élip, dairilerning uyghur diyarida basturushni kücheytip, chetellerde muhajirette yashawatqan uyghurlar, hetta uyghurlargha hésdashliq qilghuchi chetellik mutexessisler, muxbirlarnimu öch élish nishanigha aylandurushigha, xitay hököümitining uyghur weziyitidin ensirishi seweb boluwatqanliqini bildürdi.

Doktor erkin sidiq ependining qarishiche, xelqarada xitay iqtisadiy we siyasiy jehettin dawalghush halitide turuwatqanliqi munazire témisi boluwatqan weziyette, dairilerning uyghur diyarini pütkül xitay weziyitining muqimliqigha tesir körsitidighan sezgür rayonlarning biri dep ensirishi we bu zémindiki uyghurlarning chetellerdiki uruq-Tughqanliri bilen bolghan normal alaqisinimu ularning idéologiye jehettin xitay hökümitining rayonda yürgüzüwatqan milliy siyasitige qarshi naraziliq keypiyatining küchiyishige seweb bolidu dep qarishidek köp xil amillar, xitay hökümitining uyghurlargha qarita ichki we sirtqi siyasitide qattiq qol bolushi we bu xil siyasetni dawamliq kücheytishige seweb bolghan.

Toluq bet