Уйғур елидики чәктин ашқан сийасәтләр хәлқарадики көзәткүчиләрниң диққитини қозғимақта

Мухбиримиз ирадә
2017-10-04
Елхәт
Пикир
Һәмбәһр
Принт
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Пикир
  • Елхәт
Хитай сақчилириниң һейтгаһ мәсчитиниң әтрапидики кечилик базарни чарлап йүргән көрүнүши. 2017-Йили 25-Ийун, қәшқәр.
Хитай сақчилириниң һейтгаһ мәсчитиниң әтрапидики кечилик базарни чарлап йүргән көрүнүши. 2017-Йили 25-Ийун, қәшқәр.
AFP

Нөвәттә уйғур елидә йүргүзүлүватқан чекидин ашқан қаттиқ қоллуқ сийасәтләр хәлқара ахбаратларниңму диққитини қозғимақта.

Бу һәқтә елан қилиниватқан мақалиләрдә, хитай һөкүмитиниң уйғурларға йүргүзүватқан бесим сийаситини йәрликтики башқа милләтләргиму кеңәйтиши һәм шундақла сийасий идийә тәрбийә мәркәзлириниң хитай һөкүмитиниң исламға қарши сийасити һәм шундақла чен чүәнгониң сийасий муддиаси билән болған бағлиниши мулаһизә қилинған.

Бүгүн «асийа хәвәрлири» торида «хитайниң узақ ғәрбидики исламға қарши залим сийасәтләр кеңәймәктә» мавзулуқ бир мақалә елан қилинди. Униңда хитай һөкүмитиниң уйғурлар нишан қилинған нурғун бихәтәрлик тәдбирлири билән бирликтә йәнә, бир қанчә айдин буйан сийасий тәрбийәләш мәркәзлирини йолға қойғанлиқи, кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң бундақ мәркәзләрдә тутуп турулуватқанларниң санини бир қанчә миң дәп қарайдиғанлиқини билдүргән.

Мақалидә йәнә, хитай һөкүмитиниң уйғур елидики қазақ, қирғиз қатарлиқ башқа түркий милләтләргиму бесим қилип, чәтәлгә чиқип киргәнләр йаки қазақистан тоғрулуқ параң қилғанларни тутқун қилип, уларниму йуқиридикидәк тәрбийәләш мәркәзлиригә әвәтиватқанлиқини байан қилған. Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң тәтқиқатчиси майа ваң «асийа хәвәрлири» гезитигә қилған сөзидә, хитай һөкүмитиниң әзәлдин уйғурларниң чәтәл билән болған алақилирини кесишкә урунуп кәлгәнликини билдүргән. У буниң сәвәби үстидә тохтилип «хитай һөкүмити уйғурлар вә башқа түркий хәлқләрни һөкүмәткә вә милләтләр иттипақлиқи сийаситигә садиқ әмәс, улар өзлирини чәтәлләрдики мусулманлар вә түркий милләтләргә бәкрәк йеқин тутиду, дәп гуманлиниду» дегән. У сөзидә, хитай һөкүмити уйғур елидики муқимлиқни сақлаш һалитини әң йуқири пәллигә чиқарғанлиқтин тәбиий һалда буниң тәсиригә қазақ, қирғизларниңму учраватқанлиқини әскәрткән.

Америкадики әркинлик сарийи тәтқиқатчиси сараһ кук ханим болса хитай һөкүмитиниң һазир уйғур дийарини башқурушта қоллиниватқан тәдбирлириниң көпинчисиниң өзи бекиткән қанунларға хилаплиқини билдүрди. У мундақ деди: «биз бир қанчә йилдин бери хитайниң шинҗаңдики башқурушта қолланған тәдбирлиридә нурғун қанунсизлиқларни көрдуқ. Мәсилән, улар бир туйуқсизла бир қисим исламчә исимларни балиларға қойуштин чәкләйду. Һалбуки, бу исимларниң бәзилири хитай һөкүмити өзи елан қилған китабларда мақулланған исимлар. Йәнә бир күни хитай һөкүмити туйуқсизла кишиләрниң кийимлиригә арилишиду йаки бирәр кишини һарақ ичмисәң болмайду, дәйду. Буларниң һәммиси интайин қанунниң сиртида әп бериливатқан, өз мәйличә һәрикәтләр. Әгәр хитай һөкүмити шинҗаңда радикаллишиш хәвпидин әнсиригән тәқдирдиму, уни бу усуллар арқилиқ һәл қилмаслиқи керәк».

«Асийа хәвәрлири» гезити мақалисидә, хитай даирилириниң уйғур елидә җиһад идийәсиниң тарқилишидин әнсиригәнлики үчүн ғулҗа вә алтай қатарлиқ җайларда паспортларни йиғивалғанлиқи вә уйғур дийарида нурғун кишиләрни намаз оқуғанлиқи, бурут қойғанлиқи йаки рози тутқанлиқи үчүн тутқун қиливатқанлиқини байан қилған.

Уйғур көзәткүчиләрниң қаришичә, паспорт йиғивелиш, намаз оқушни чәкләш вә сақал қойғанларни тутқун қилиш вә башқа чәклимиләр уйғур дийариниң җәнубида, асаслиқи уйғурлар зич олтурақлашқан җайларда кәң йолға қойулуп кәлмәктә. Хәлқара кәчүрүм тәшкилатиниң хитай ишлири тәтқиқатчиси вилйам ни «асийа хәвәрлири» гә сөз қилип «хитай һөкүмитиниң нәччә вақиттин бери уйғурларға вә тибәтләргә йүргүзүп кәлгән залим сийасәтлири уларни йуртини ташлап қечишқа мәҗбурлиди. Әмди бу сийасәтләр қазақ, қирғизларғиму кеңәйди» дегән. У йәнә «қазақ қирғизларға қилинған бу туйуқсиз һуҗумни хитайниң исламға қаратқан бесим сийаситиниң һәм шундақла аталмиш ‹чәтәл күчлириниң суқунуп кириши› ни чәкләш һәрикитиниң бир қисми, дәп қараймән. Әмма буниң мәнтиқлиқ асаси йаки нәзәрийәви асаси йоқ» дегән.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати тәтқиқатчиси майа ваң сөзидә, хитай һөкүмитиниң уйғур елидики қаттиқ қоллуқ тәдбирлирини чәтәл күчлириниң суқунуп киришигә һәм шундақла уйғурларни чәтәлләрдики террорлуқ тәшкилатлириға четип чүшәндүрүш арқилиқ өзиниң һәрикәтлирини ақлап кәлгән болсиму, әмма хитай һөкүмитиниң террорлуқ тәһдити һәққидә илгири сүргәнлирини испатлашниң мумкин болмайватқанлиқини ейтқан.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай ишлири директори доктор софи ричардсон болса хитай һөкүмитиниң «террорлуқ» дегән сөзни суйиистемал қиливатқанлиқини билдүрди. У: «мәнчә хитай һөкүмитиниң террорлуқ дегән теримни ишлитишкә шәрти тошмайду. Чүнки у бу сөзни бәкла еғир дәриҗидә суйиистемал қилип кәтти. Хитай һөкүмити үчүн мәйли тинчлиқпәрвәр болсун, мәйли зораван һәрикәт болсун, йаки һөкүмәт тәнқид қилинип ейтилған сөз болсун һәммиси террорлуқ һесаблиниду. Әң қисқиси униңға қанунлириңни иҗра қил, дейишму террорлуқ һесаблиниду» деди.

«Асийа хәвәрлири» гезити өз мақалисидә, көзәткүчи майа ваңниң сөзини нәқил қилип туруп, уйғур аптоном райони партком секретари чен чүәнгониң хитай компартийәсиниң 19-Қурултийида сийасий бйуроға даимий әза болуп кириш арзуси униң уйғур елини бундақ қаттиқ идарә қилиштики сәвәбләрниң бири болуши мумкинликини, униң мушу сийасий мәқсити үчүн «чәтәл күчлириниң суқунуп кириши» ни баһанә қилип туруп, уйғур елини сақчи дөлитигә айландурувәткәнликини байан қилған һәм бу йил 61 йашқа киргән чен чүәнгониң 19-Қурултайда әң диққәт қозғаватқан бир шәхс икәнликини ейтқан.

Пикирләр (0)
  • Принт
  • Һәмбәһр
  • Елхәт
Толуқ бәт