Uyghurlarning chetellerdiki xitay konsulxanilirida pasport uzartishi qiyinlashqan

Muxbirimiz gülchéhre
2017-10-31
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Xitayning yéngi pasporti. 2012-Yili 8-May, shényang.
Xitayning yéngi pasporti. 2012-Yili 8-May, shényang.
Imaginechina

Xitay hökümitining bésimi tüpeyli 4-Aylarda éri wetinige qaytip ketkenche xewiri kelmigenliktin, amalsiz qahirede turup qalghan elezher uniwérsitétining bir uyghur oqughuchisi, xitay dairilirining misirda oquwatqan, turuwatqan uyghurlarni yurtigha qaytishqa zorlash we misir dairilirining hemkarliqida ularni keng kölemde tutqun qilish weqeliri bésiqqandek körünsimu, emma qaytmay özige oxshash dawamliq misirda qalghanlarning pasportini yéngilap bermeslik we yaki ularning misirda tughulghan balilirigha pasport béjirip bermselik ehwalini sadir qilwatqanliqini bildürdi.

Xitayning bu yilning béshidin bashlanghan, misirla emes türkiye we dunyaning bashqa jaylirida oquwatqan uyghurlarni yurtigha qayturup kétish üchün hélihem her türlük chare qolliniwatqanliqi melum. Amérika we kanada qatarliq ellerdiki bir qisim özini ashkarilashni xalimighan uyghur oqughuchilarning bildürüshige qarighanda, xitay hökümiti ularning yurtidiki aile-Tawabiatlirini görüge élish arqiliq qayturup kélishke urunghandin sirt, hetta pasport waqti toshup qalghan oqughuchilargha, pasportini uzartish yaki yéngilash mulazimitini béjirip bermey, ularni amalsiz qaldurmaqta iken.

Bu oqughuchilar pasportini uzartalmighanda, cheteldiki qanunluq wiza we oqush resmiyetlirimu bikar qilinish éhtimali yuqiri, eger qaytqan teqdirde xitay hökümitining ulargha qandaq muamilide bolidighlanliqi éniq emes. Chünki ilgiriki aylarda chetellerdin uyghur élige qaytqanlarning ayroportlardila dairiler teripidin tutup kétilip ghayib boluwatqanliqi yaki öginish merkezlirige élip kétiliwatqanliqidek weqeler ashkarilanghan idi.

Bügün tokyodin ismini ashkarilashni xalimighan yene bir uyghur oqughuchi, yaponiyede oquwatqan uyghur oqughuchilarningmu oxshash qismetke duch kéliwatqanliqini inkas qildi.

Dubeydin özini melum bir sayahet shirkitining xizmetchisi dep tonushturghan bir uyghur qiz radiomizgha inkas qilip, 10-Ay kirishi bilen dubeyde turuwatqan we tijaret qiliwatqan nurghun uyghurlarning özidin pasport ishi bilen yardem sorap kelgenlikini, bu uyghurlarning pasportini uzartish üchün xitay konsulxanisigha barghanda, pasportlirining tartiwélinip, «pasportingni nedin alghan bolsaq shu yerge qaytip yéngila, biz yéngilap bérelmeymiz » dep qoligha tötlük nomur tutquzup qoyuwatqanliqini bildürdi. U yene bu uyghurlar pasportsiz qalghanda, dubeydiki soda we iqamet ishliriningmu dexlige uchraydighanliqini bildürdi.

Türkiyediki bir oqughuchimu del shundaq pasport mesilisige duch kelgen. Pasport mulazimiti, konsulxanilarning shu dölette turuwatqan puqralirigha béjirishke tégishlik normal mulazimet türining biri, adette chetellerde turuwatqan xitay pasportidikiler pasportini yéngilash, yaki bashqidin pasport ishlitish ishlirini, xitaygha qaytmay turupmu, xitay konsulxaniliri arqiliq béjireleydu. Pasport mulazimiti xitayning amérkidiki konsulxanisining tor bétide, mulazimet türliri tertipide, wiza béjirishtin kéyin ikkinchi muhim mulazimet ikenliki körsitilgen. Pasport yéngilash iltimasi sunghuchilarning 25 dollar, mulazimet heqqi töligendin kéyin 15 kün ichide yéngi pasportni qolgha alalaydighanliqi yaki jawablinidighanliqi körsitilgen.

Halbuki yéqinqi aylardin buyan amérika, kanada qatarliq döletlerdiki oqughuchilarmu özlirining xitay konsulxanilirigha sunghan pasportini yéngilash iltimasining ret qilinghanliqi inkas qilmaqta.

Xitay dairilirining, chetellerdiki xitay pasportigha ige uyghurlargha qaritilghan pasport mulazimiti toxtitishning sewebini sürüshte qilish üchün xitayning istanbul, washington we toruntodiki elchixanilirigha téléfon qilduq, emma téléfon peqetla aptomatik qobullighuchqa ulanghandin bashqa melumat élish mumkin bolmidi.

Chetellerdiki uyghurlar uchrawatqan mezkur mesilidin xewiri barliqini bildürgen merkizi washingtondiki xelqara kishilik hoquq qurulushining mesul xadimliridin nékol mogért xanim, xitay hökümitining dunyaning oxshimighan jaylirida oquwatqan uyghur oqughuchilarni qayturup kétish we kontrol qilish üchün ularning aile-Tawabiatlirini bésim astigha élish we mushuninggha oxshash pasport mulazimetlirini toxtitip ularni amalsiz qalduruwatqanliqidin xewiri barliqini, buningdin xitayning chetellerdiki uyghur jamaitining küchiyishidin endishe qiliwatqanliqini körüwélishqa bolidu dep qaraydighanliqini bildürdi. Nékol xanimning éytishiche xitay konsulxanilirining uyghurlargha mulazimet qilmasliqi, chetellerdiki uyghurlarni qayturup kétish siyasiti bilen mas halda élip bériwatqan tedbiri. Emma buning bilen téximu jiq uyghurlar chetellerde qélishqa mejbur bolidu. Uyghur kishilik hoquq qurulushi, xelqara miqyasida uyghurlar uchrawatqan kishilik hoquq mesililirini anglitish yolida xizmet qiliwatqan organ bolush süpiti bilen, xitay konsulxanilirining uyghurlarni jazalash yaki kontrol qilish üchün yaritiwatqan weziyetke shu dölet hökümetliride jiddiy inkas qozghashqa tégishlik muhim mesile dep qaraydu we bu mesilini ünümlük anglitish yollirini izdimekte. Halbuki yuqiriqi mesililerge uchrighan uyghurlar özliri we aile-Tawabiatlirining bixeterlikidin qattiq endishe qiliwatqanliqi üchün mesilining pakitliq yoritilishi riqabetke uchrimaqta.

Biz chetellerdiki xitay konsulxanilirining pasport mulaziminit toxtitishi peqet uyghurlarnila nishan qilghanmu? buninggha jawab élish üchün, xitaygha qarshi öktichi teshkilatlardin merkizi washingtondiki puqralar küchi teshkilatti bilen alaqilashtuq, teshkilat qurghuchisi yang jyenli ependi ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: « xitay konsulxanilirining siz dewatqan oqughuchilarning pasport mulazimitini ret qilishi gerche xitaylarmu uchrap kéliwatqan mesile bolsimu uyghurlargha sélishturghanda nahayiti tar dairide déyishke bolidu, chünki xitay hökümiti manga oxshash chetellerdiki özige qarshi aktplar yaki kishilik hoquq paaliyetchilirige wiza bermeslik, pasport mulazimiti qilmasliq bilen ularni jazalap keldi. Mesilen menmu bashqa dölet puqraliqini özlükümdin qobul qilmighanliqim üchün, dawamliq xitay pasportini qollinip kéliwatimen. Méning xitay pasportimning waqti bu yil 6-Ayda toshidu. Men 4-Ayda pasportimni yéngilash iltimasini tapshurghan bolsammu hazirgha qeder béjirip bermidi we béjirmeslik sewebigimu chüshendürüsh bermidi. Iltimasimning ret qilinghanliqidin dérek béridu. Pasportimni bermeslik arqiliq méni jazalawatqanliqi éniq. Chetellerdiki nurghun manga oxshash jazalanghan xitaylar xitay pasportidin waz kéchip shu turuwatqan döletlerge bash urushqa mejbur bolmaqta. Emma xitayning uyghurlargha qaratqan basturushi xitaylargha qarighanda éghir bolghachqa chetellerdiki uyghurlarning bu mesilidimu xitaylardin éghir tesirge uchrawatqanliqi éniq».

Yang jyenli ependi xitayning puqralarni bu xil jazalash usulini  «xitayning özining asasiy qanuni, pasport qanunigha xilap bolupla qalmay, puqralarning kishilik hoquqigha qilinghan éghir dexli-Terz» dep chüshendürdi. U mundaq dédi: «biz, chetellerde yashawatqan uyghurlarning yéqindin buyan xitayning biwasite we wasitilik parakendichilik tehditlirige uchrawatqanliqi, chetellerdin wetinige mejburi qayturup ketkenlerningmu éghir jazalinip, türmilerge éliwatqanliqi, ghayib qiliniwétilgenlikidinmu xewirimiz bar. Xitay hökümitining qesten pasport mulazimitini qilmay puqralarni jazalishi, özining munasiwetlik qanunlirigha xilap, epsus xitay héchqachan özining qanunlirigha emel qilghan emes. Uyghurlar duch kéliwatqan basturtushlar hetta chetellerdiki uyghurlarningmu xitay seweblik qiyin weziyette qaldurulushi bu qanuniy mesile bolupla qalmay, insan heqlirige xilap éghir mesile, shunga choqum dunyaning jiddiy diqqitini we inkasini qozghishi kérek dep qaraymen».

Toluq bet