Xitay köchmenlirining uyghur diyaridiki «muqimliq tedbirliri» ge bolghan inkasliri

Muxbirimiz méhriban
2017-10-03
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Ürümchide uyghurlar topliship yashawatqan rayonlarning kochilirigha qoyulghan qoralliq saqchilar. 2013-Yili 30-Iyun, ürümchi.
Ürümchide uyghurlar topliship yashawatqan rayonlarning kochilirigha qoyulghan qoralliq saqchilar. 2013-Yili 30-Iyun, ürümchi.
AFP

Xitayning 1-Öktebirdiki dölet bayrimi mezgilide uyghur diyarida barghanche küchiyiwatqan «muqimliq tedbirliri» ge qarita rayondiki puqralarning inkasini bilish üchün qeshqer, xoten qatarliq jaylardin ehwal igileshke tirishtuq.

Xotendiki xuayi méhmanxanisidin téléfonimizni alghan xitay ayal mulazimetchi xadim xotende qattiq bixeterlik tedbirliri yolgha qoyulghanliqini bildürdi.

Ayal mulazimetchi xadim: bu yerning amanliq tedbirliri intayin yaxshi.

Muxbir: anglishimizche u yerdiki qattiq bixeterlik tedbirliri silerning tijaritinglargha tesir yetküzüptu, siler bu weziyetni qobul qilalamsiler?
Ayal mulazimetchi: konkrét ehwallarni menmu sizge éytalmaymen, emma hazir köp mesile yoq, bizmu bu ehwalgha könüp qalduq.

Muxbir: hazirqi qattiq tekshürüsh silerning tijaritinglargha passip tesir körsetmidimu?
Ayal mulazimetchi: yaq, yaq, héchqandaq passip tesir körsetmidi.

Muxbir: anglishimizche, her 200 métirda saqchi munari bar iken. Saqchilarmu köp iken.
Ayal mulazimetchi: shundaq, u saqchi qarawulxanisi. Méhmanxanimizning udulidila bir saqchi qarawulxanisi bar, qarawulxanida 24 saet saqchilar nöwetchilik qilidu. Herbir kochida saqchi aptomobilliri charlap yüridu.

Muxbir: sizningche hazirqi weziyette mushundaq tedbir qollinish lazimmu?
Ayal mulazimetchi: méning qarishimmu? men bu yerlik, méningche, bu yerning amanliq ehwali hazir intayin yaxshi. Köp mesile yoq.

Muxbir: sizningche puqralar buni qobul qilalamdu?
Ayal mulazimetchi: méni sorisingiz, men qobul qilalaymen, emma peqet men özümgila wekillik qilalaymen.

Muxbir: sizningche, hökümet mushundaq qattiq tedbir qollinishi kérekmu?
Ayal mulazimetchi: men bundaq qilishi kérek démidim, men peqet ularning bundaq qilishida ularning özlirining melum asasi bar dep bilimen. Men bir addiy puqra, men némimu déyeleymen?!

Muxbir: ilgirikige sélishturghanda, hazir qandaq perq bar dep qaraysiz?
Ayal mulazimetchi: méni désingiz, men bu ishlar bizge tesir qilmaydu, dep qaraymen. Méning démekchi bolghinim, men shexsen qobul qilalaymen, emma ular (uyghurlarni démekchi) buninggha qandaq qaraydu, buni men bilmeymen.

Qeshqer konasheherlik nahiyelik méhmanxanidin téléfonimizni alghan xitay mulazimetchiliri hökümetning rayonda yolgha qoyuwatqan muqimliq tedbirlirini qobul qilalaydighanliqini we bu weziyettin razi ikenlikini bildürdi.

Téléfonimizni deslep bir ayal mulazim aldi, uningdin nöwettiki qattiq muqimliq tedbirlirige inkasini sorighinimizda u bu xil qattiq tedbirlerni qobul qalalaydighanliqini bildürdi.

Muxbir: men nöwette yolgha qoyuluwatqan qattiq muqimliq tedbirlirige qarita xitaylarning inkasini bilmekchi idim.
Xitay mulazimetchi ayal: biz hemmimiz bu ehwalgha könüp kettuq, bu xil weziyettin qorqush tuyghusimu yoq bizde. Bu xil weziyetni biz qobul qilalaymiz.

Muxbir: undaqta sizning qarishingiz qandaq? siz bundaq qattiq tedbir élishni toghra dep qaramsiz yaki xata boldi dep qarawatamsiz?sizningche hazirqi siyaset qattiq bolup ketmidimu?
Xitay mulazimetchi ayal: siyasette qattiq tedbirlerning qollinishi bizni qoghdash üchün boluwatidu.

Muxbir: siz mushundaq qilish toghra dep qaraydikensiz. Undaqta, saqchilar yoq bolsa qandaq qilisiler?siz bu xil qattiq bashqurush ularni(uyghurlarni) renjitidu dep qarimamsiz? siler bu xil naraziliq keypiyatidin ensirimemsiler? sizningche téximu köp saqchilar silerni qoghdishi kérekmu?

Emma téléfonda deslepki soallirimizgha jawab bergen bu ayal mulazimetchi bu soallargha jawab bermidi. Shu chaghda ayal mulazimetchi bilen sözlishiwatqan meydanda xitay millitidin bolghan yene bir er kishining uninggha téléfonni qoyuwétish heqqide dégen gepliri anglandi.

Namelum er: gep qilma, téléfonni üzüwet!

Ayal mulazimetchi sözlishiwatqan téléfonni er kishige bergendin kéyin, xitay er xizmetchisi rayondiki «muqimliq tedbirliri» ge qandaq qaraydighanliqi heqqidiki soallirimizgha rayon weziyitining nahayiti yaxshi ikenlikini tekitlep, éhtiyatchanliq bilen jawab berdi.

Muxbir: siz xenzu millitidin bolghan bir puqraliq salahiyitingiz bilen hazir shinjangda yürgüzülüwatqan alahide siyasetke qandaq qaraysiz?
Xitay xadim: nahayiti yaxshi dep qaraymen.

Muxbir: igilishimizche, ichkiri ölkilerdin perqliq halda rayonda saqchilar intayin jiq iken, bolupmu rayonda uyghurlargha qaritilghan bashqurush intayin ching iken. Siz bir xenzu bolush süpitingiz bilen buninggha nisbeten qandaq keypiyatta boluwatisiz?
Xitay xadim: keypiyatim intayin yaxshi.

Muxbir: saqchila intayin köpken. Anglishimizche, her 200 métirda birdin saqchi qarawulxanisi bar deydu. Bundaq ehwalda qandaq tuyghuda boluwatisiz?
Xitay xadim: chégra rayondiki siyasette bu! normal ehwal dep qaraymen.

Muxbir: siz bu xil qattiq bashqurushni normal dep qaramsiz?
Xitay xadim: nahayiti normal dep qaraymen. Méningche, bu tedbirler bolidu.

Söhbet jeryanida bu xitay xadim téléfonning amérikadin kelgenlikini we özining «erkin asiya radiyosi» ning muxbiri bilen paranglishiwatqanliqini bilgendin kéyin, pozitsiyesini keskinlik bilen özgertti. Shuning bilen bir waqitta u yene nahayiti qetiylik bilen bashqa dölet muxbirlirining xitayning ichki ishlirigha arilashmasliqini agahlandurdi.

Muxbir: bizge rayondiki bashqurushning qattiqliqi heqqide uchurlar kelgen, shunga ehwal igilep baqay dégen idim.
Xitay xadim: siz qeyerning adimi? siz qaysi tarmaqta ishleysiz?

Muxbir: men amérikidiki «erkin asiya radiyosi» ning muxbiri.
Xitay xadim: sizning bizning ishlirimizgha arilishish heqqingiz yoq.

Muxbir: bu ichki ishlargha arilishish emes. Biz peqet xitay puqralirining bu xil siyasetke qarita inkasini igilep baqmaqchi. Yeni démekchi bolghinim, rayonda tijaret qiliwatqan xitay karxanichiliri, méhmanxana-Réstoran xojayinlirining hazir yürgüzülüwatqan bu yuqiri bésimliq siyasetke qarita inkasini bilip baqay dégen idim.
Xitay xadim: bular toghriliq uchur bérishke bolmaydu.

Muxbir: némishqa? sewebini bilsem bolamdu?
Xitay xadim: bularni sanga désem bolmaydu. Bu ichki qisimdiki ehwallar.

Muxbir: emma uyghurlar buningdin narazi iken, xenzularning bu heqtiki qarishini bilsem deymen.
Xitay xadim: bu tüzümdin kim rahetsiz iken?

Muxbir: uyghurlarning intayin narazi ikenliki melum.
Xitay xadim: ular naraziliqini sanga éyttimu? u kim iken?

Muxbir: shundaq, ular inkas qildi, bir muxbir bolush salahiyitim bilen sizning qarishingizni bilip baqay deymen.
Xitay xadim: bu ehwallarni ashkarilashqa bolmaydu, sewebini sanga désem téximu bolmaydu.

Muxbir: undaqta, shexsen özingizning qarishi qandaq? siz bu xil qattiq bashqurush tedbirliridin qorqush hés qilmamsiz?
Xitay xadim: méning keypiyatim bekla yaxshi.

Muxbir: chünki saqchilar sizni qoghdaydu, shundaqmu?
Xitay xadim: bashqilarnimu qoghdaydu, uyghurlarmu xitay puqrasi.

Muxbir: emma uyghurlar méhmanxanilarda yatalmaydiken, uyghurlar qeyergila barsa tekshürüshtin ötidiken shundaqla bu tekshürüsh bekla qattiq iken. Inkaslarda ular özlirining 2-Derijilik puqra muamilisige uchrawatqanliqidin shikayet qiptu.
Xitay xadim: bundaq ehwal yoq. Biz xenzularmu oxshashla qattiq tekshürüshtin ötimiz.

Muxbir: siler xenzularmu tekshürüshtin ötidikensiler. Siler bu ehwallardin awarichilik hés qilmamsiler?
Xitay xadim: yaq, awarichilik hés qilmaymiz, chégra rayonda yolgha qoyulghan siyaset bolghachqa chüshinishke bolidu.

Muxbir: yeni hökümetning rayonda yolgha qoyuwatqan bu xil qattiq qol siyasetlirini qobul qilishqa bolidu, dep qaraysiz, shundaqmu? men shundaq xewer bersem bolamdu?
Xitay xadim: toghra, shundaq démekchimen.

Halbuki bu yil 9- Ayning béshida qeshqerning qaghiliq nahiyesidin ziyaritimizni qobul qilghan bir xitay sodiger nöwette uyghur diyarida yolgha qoyuluwatqan bu xil «muqimliq tedbirliri» ni uyghurlargha qaritilghan «radikal basturush siyasiti» dep eyibligen idi.

U eyni waqittiki ziyaritimiz jeryanida mundaq dégen idi: «men shinjangdiki bixeterlik tedbirliri ziyade mukemmel we qattiq dep qaraymen. Hazir yerlikning siyasiti hemmide muqimliqni tekitlesh, muqimliq xizmitini ching tutush. Ular üchün iqtisadiy qurulush mesile emes. Méningche, dairiler hazir bu jayda muqimliqni saqlashni ziyade tekitligenliki seweblik ziddiyet barghanche ötkürleshken bir weziyetni özi peyda qiliwatidu. Hemme jayda közitish esliheliri yeni kaméraliri bar. Bizning shirkitimizning qilidighan ishimu alaqe üsküniliri, közitish kamérasi we bixeterlik eswablirini ornitish.»

Eyni chaghda bu xitay sodiger yene hökümet dairilirining ulargha oxshash xitay tijaretchilirining rayon weziyiti heqqidiki naraziliq teleplirini qobul qilmaywatqanliqidin shikayet qilghan idi.

Xitay sodiger öz naraziliqini bildürüp mundaq dégen idi: «hey, némisini deysiz. Hazir yerlikning siyasiti hemmide muqimliqni tekitlesh, muqimliq xizmitini ching tutush. Ular üchün iqtisadiy qurulush mesile emes. Uyghurlar teqib astigha élinip, xalighan jaylargha bérip ishlesh erkinlikidinmu mehrum qilinmaqta. Bu xil qattiq siyaset bizge oxshash tijaret qiliwatqan, shirket échiwatqan xitaylarning uyghurlarni yallap ishlitishige qiyinchiliq shekillendürüwatidu. Biz hazir tijarette éghir ziyan tartiwatimiz.»

Bu xitay tijaretchi uyghur diyaridiki qattiq basturush weziyitige qarita endishisini bildürüp: «men shinjanggha kelginimge 10 yil bolay dédi. Deslep kelgen chaghlarni séghinish ichide esleymen. U chaghlarda uyghurlar bilen xenzular azade paranglishattuq, psixik jehettimu tosalghular yoq idi. Hazir bashqilar (uyghurlarni démekchi) sen bilen sözlishishke jüret qilalmaydu, rast gépini qilmaydu! méningche, bu xil ehwal yerlik uyghurlarda wehime we qorqunch tuyghusi qozghaydu. Hés qilishimche, naraziliq keypiyati küchlük, düshmenlik nezirini ularning közidin körüsh mumkin, emma, ular sizge buni éytmaydu. Hazir uyghurlardiki naraziliq keypiyati barghanche küchiyiwatidu, bu méni ensiritidu.» Dégen idi.

Toluq bet