Misir türmisidin 16 uyghurning ghayib bolghanliqi ilgiri sürülmekte

Muxbirimiz gülchéhre
2017-09-21
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Misir amanliq qoghdash qisimlirining qahire uniwérsitéti derwazisidin ötken aptomobillarni tekshürüwatqan körünüsh.
Misir amanliq qoghdash qisimlirining qahire uniwérsitéti derwazisidin ötken aptomobillarni tekshürüwatqan körünüsh.
AFP

Qoyup bérilgenler az dégende 25 ke yetti

Bu yil 4-Iyuldin bashlap qahirede bashlanghan misir saqchiliri bilen xitay bixeterlik tarmaqliri hemkarliqidiki tuyuqsiz tutqun qilish herikitide ilgiri‏-Axir 200 yüzge yéqin uyghurning tutqun qilinghanliqi ilgiri sürülgen idi. Biraq «ottura sherqni közitish» torining xewiride, hazir 113 dek uyghurning dawamliq tutup turuluwatqanliqi ilgiri sürülgen. Misir dairilirimu hazirgha qeder tutqundiki uyghurlarning sani we ehwali heqqide melumatlarni yoshurup kelmekte.

Weqe heqqidiki xewerler, uyghurlarning naraziliqliri shundaqla xelqara kishilik hoquq teshkilatlirining bayanatliri xelqaraliq metbuatlardin keng orun élip, ghulghula qozghalmaqta. 9-Séntebir küni«ottura sherqni közitish» namliq tor géziti misirdiki tutqun qilinghan uyghurlardin az dégende 12 kishining 1-Séntebir künide qoyup bérilgenlikini xewer qildi. Adwokat izzet ghunemning mezkur gézitke bildürüshiche, qoyup bérilgen uyghurlar el-Ezher uniwérsitétigha tizimgha aldurghan oqughuchilar iken. Xewerde kelgüsi bir qanche hepte ichide téximu köp uyghur tutqunning qoyup bérilishi mumkinlikini ilgiri sürgen.

16 Bala ayrim élip kétildi

Misirdiki uyghurlardin alghan uchurlirimizgha qarighanda, 20-Séntebirge qeder, tura türmisidin qoyup bérilgen uyghurlar az dégende 25 ke yetken bolushi mumkin. Misir hökümiti hazirgha qeder tutqunlardin zadi qanche kishini xitaygha ötküzüp bergenliki toghrisida héchqandaq uchur bermigen bolsimu, emma qoyup bérilgen uyghur oqughuchilar tura türmisige solanghan 16 uyghur sepdishining uyghurlardin ayrip élip chiqip kétilgenlikini we hazirghiche iz-Dériki bolmighanliqini inkas qilmaqta. Bu weqe del héytning harpisi, yeni bir qisim uyghurlar qoyup bérilishtin bir kün burun yüz bergen iken.

Tura türmisidin qoyup bérilgen, emma özi heqqidiki uchurlarni ashkarilimasliq sherti bilen melumat bergen bir uyghur yashning bildürüshiche, tura türmisige qamalghan 100din artuq uyghur ikki kamérgha bölünüp solanghan. Türmige kélipla téléfonliri tartiwélinghan we deslep misir saqchiliri teripidin soraq qilinghan. Misir saqchiliri deslep bu balilargha siliq muamilide bolghan we soraq jeryanida: «qorqmanglar, biz silerni xitay terepning bu uyghurlar ‹térrorchi› dégen telipige asasen tuttuq, emma silerning héchqaysinglardin térrorluqqa chétilidighan bir nerse tapalmiduq, bir mezgildin kéyin qoyup bérilisiler, bu ikki dölet otturisidiki chong siyasiy oyun,» dégen iken.

Nu uyghur yene uyghur 31-Awghust küni kamérda yüz bergen ensiz weqeni eslep: mundaq dédi: «54 uyghur bala solanghan kamérgha tuyuqsiz qoralliq basturup kirgen saqchilar erebche ‹hemming tamgha qarap turush !› dédi. Arqidinla balilardin bir qanchini qolini qayrip kishen sélip élip chiqip ketti. Biz yochuqtin sanap bilduq, ikki kamérdin élip chiqip ketken balilar jemiy 16. Bilishimizche, bu balilar qizil katégoriyege kirgüzülgen balilar iken. Türme saqchiliridin ularning nege élip kétilgenlikini sürüshte qilduq, emma ular dep bermidi.»

7-Ayning axirqi künliride tura türmisidin bir amal qilip misirdiki sepdashlirigha xewer yetküzgen uyghurlarning wasitisi arqiliq qahirediki tura türmisige qamalghan uyghurlarning 100 din ashidighanliqini, shu künlerde xitay dölet xewpsizlik xadimlirining kélip ularning béshigha qara xalta kiydürüp soraq qiliwatqanliqi heqqide qisqiche melumat bergen iduq.

Tura türmiside uyghurlar 3 katégoriyege ayrilghan

Yéqinqi künlerde tura türmisidin qoyup bérilgen uyghur balilardin 3ücheylen, misirdiki tutqun qilish herikitige we tura türmisidiki soraqqa xitay amanliq xadimlirining qatnashqanliqini ilgiri sürdi. Ularning bildürüshiche, tura türmiside uyghurlar xitay dölet xewpsizlik xadimliri teripidin soraq qilinghandin kéyin, barliq uchurliri xatirilengen jedwelge qol qoyghuzghan. Bu jedweller qizil, sériq, yéshil üch xil rengde belge qoyulup katégoriyege ayrilghan iken.

Yéqinqi künlerde misir türmisidin qoyup bérilgen balilardin biri nam sheripini ashkarilimasliq sherti bilen munularni bildürdi: «men ezherning oqughuchisi. Misirda turushluq qanuniy resmiyetlirim toluq, héchqandaq jinayet artalmighanliqi üchün bolsa kérek, yéshil katégoriyege ayrildim. Misirda turuwatqan, emma turush yaki oqush resmiyetliri toluq bolmighan yene bir qisim uyghurlar sériq katégoriyege kirgüzülgenliki melum boldi. Qalghan bir qismi bolsa qizil katégoriye qilip ayrilghan iken. Bilishimche, hazirghiche qoyup bérilgen 25 che balining ichide yéshillirimiz misirgha qoyup bérilduq. Bu jayning turghuchilikimu qalmidi. Emma endishe qiliwatqinimiz qizil katégoriyege ayrilghan balilar 3 hepte boldi, ular heqqide héchqandaq shepe anglimiduq, ghayib boldi.»

Tura türmisidin qoyup bérilgenlerning qérindash we dostliri we ularning ehwalidin xewerdar qahirediki uyghurlarning ilgiri sürüshiche, türmidin chiqqan uyghurlar bir yerge kélip sürüshtürüsh, söhbetlishish jeryanida eng deslep qoyup bérilgenlerning yéshil katégoriyedikiler ikenliki éniq bolghan. Kéyinki künlerde sériq katégoriyege ayrilghanlarmu qoyup bérilishke bashlighan. Emma hazirgha qeder, balilar qoyup bérilishke bashlighan kündin bir kün awwal béshigha qara xalta kiydürüp, qollirigha kishen sélip ayrip élip chiqip kétilgen 16 balidin birimu qoyup bérilmigen shundaqla bu balilarning qeyerde ikenliki melum bolmighan.

Misirgha kona bir uyghur öz awazini anglatmasliq sherti bilen munularni bildürdi: «hazirghiche uyghurlargha yardem qilip kéliwatqan birdin-Bir misirliq adwokat izzet ghunem yéqinqi künlerde misir türmisidin 7-8 Uyghurning qahirediki dölet bixeterlik türmisige yötkelgenlikidin xewer tapqan, emma u jaygha bérip tekshürüsh ruxsitige téxi ige bolalmighan iken. Bu 16 balining ichide 17 yashliq bir oqughuchi uzun yildin buyan bir yaqtin oqush yene bir yaqtin dukan échip halal ishlep jénini qamdawatqan idi. Ularning ichide yashlar, yéngi aile qurghanlar we dada bolghan yashlar bar idi. Biz bek endishe qiliwatimiz. Adem müshüki yütüp ketsimu izdeydighu, qarap turup 16 yash bala yoqap ketse qandaq qarap turghuluq, biz dunya jamaitining bu balilarning iz-Dérikini qilishini soraymiz.»

Tura türmisidin üchinchi bir döletke kétish sherti bilen qoyup bérilgen uyghurlardin yéqinqi künlerde ongushluq halda istanbulgha yétip kelgen bir uyghur oqughuchining bildürüshige qarighanda, u 4-Iyun misir saqchiliri teripidin yatiqidin tutup kétilgen we tura türmisige qamalghan. Eyni waqitta xitay elchixanisi waqtida ispat chiqirip bermigenliki üchün iqamitini uzartalmighan iken. Tutulghandin kéyin iqamiti toshup ketkenliki seweblik u qol qoyghan arxip jedwilige sériq belge qoyulghan iken. Ismini ashkarilashni xalimighan bu oqughuchi gerche türmidin qutulghan bolsimu, lékin özining yenila endishidin qutulalmighanliqini tekitlidi:

«Men qorqup kettim, bashta biz balilar bille iduq, hemmimiz 100 din ashattuq. Kéyin ikkige böldi, men solanghan kamirida 54 miz bar iduq, saqchilar ten jazasi bermidi. Emma qachan bizni xitaygha élip kéter, teqdirimiz qandaq bolar dégen endishe yamanken. Xitaylar béshimizgha qara xalta kiydürüp, ‹néme üchün misirgha kelding? misirgha kelgendin kéyimn qaysi teshkilatqa qatnashting?› dégendek soraqlarni qildi. Axiri men we manga oxshash sériq katégoriyege kirgüzgen balilardin bir qanchimiz héyttin kéyin qoyup bérilduq. Uning aldida ‹peqet ezherde tizimlatqan we iqamiti barlar qoyup bérilidiken› dégen mish-Mish gep bolghan idi. Menmu qoyup bérildim. Shuninggha qarighanda sériq belge qoyulghanlarmu qoyup bérilidighan oxshaydu.»

Ejeba 16 uyghur xitaygha ötküzülüp bérildimu?

Gerche amérika hökümiti, xelqara diniy erkinlik komitéti, gérmaniyediki «xeter astidiki xelqler teshkilati» qatarliq kishilik hoquq teshkilatliri we uyghur teshkilatliri arqa-Arqidin bayanat élan qilip, misir dairilirini gunahsiz uyghur oqughuchilarni tutqun qilish mesiliside ashkara bolushqa, tutqunlarning aqiwitige dair uchurlar bilen teminleshke chaqiriq qiliwatqan bolsimu, emma misir hökümiti hazirgha qeder uyghur tutqunlarning teqdirige alaqidar héchqandaq melumat élan qilmidi. Nöwette iz-Dériki bolmighan 16 neper uyghur tutqunning tura türmisidin qeyerge élip kétilgenliki heqqidimu héchqandaq uchur yoq.

Ziyaritimizni qobul qilghan misirdiki uyghurlar we yéngi türmidin qoyup bérilgen uyghurlar birdek 3 heptidin buyan iz-Dériki yoq bu 16 neper uyghur oqughuchining xitaygha qayturulghanliq éhtimalliqidin endishe qilmaqta iken.

Roytérs agéntliqi, «misirliqlar kochisi» we s n n xewerleridin melum bolushiche, misir prézidénti sisining 31-Awghusttin 4-Séntebirgiche xitayda ötküzlgen 9-Nöwetlik xitay-Ereb döletliri körgezmisi yighinigha qatnishipsh üchün 2 -Séntebir shyamén shehirige yétip kelgenliki melum.

Bu heqtiki xewerlerde xitayning misirgha salghan meblighining 5 milyard dollardin éship ketkenliki shundaqla xitayning néfitlik échish, eynek tala, mashinisazliq, yem-Xeshek qatarliq köp xil sahelergiche singip kirgenliki körsilmekte.

Toluq bet