Ataqliq türkiye obzorchisi öz hökümitini uyghur weziyitige köngül bölüshke chaqirdi

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2017-10-04
Élxet
Pikir
Hembehr
Print
  • Print
  • Hembehr
  • Pikir
  • Élxet
Türkiyediki eng chong gézitlerdin biri bolghan «yéngichagh» gézitide élan qilinghan «sherqiy türkistanda xitay zulumi tinmay dawamlashmaqta» mawzuluq obzor. (yenicaggazetesi.com.tr Din süretke élinghan)
Türkiyediki eng chong gézitlerdin biri bolghan «yéngichagh» gézitide élan qilinghan «sherqiy türkistanda xitay zulumi tinmay dawamlashmaqta» mawzuluq obzor. (yenicaggazetesi.com.tr Din süretke élinghan)
Photo: RFA

«1-Öktebir» küni xitaylar, xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining 68-Yilliqini tebriklewatqan bügünki künde dunyaning herqaysi jayliridiki uyghur ammiwi teshkilatliri xitayning uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitige naraziliq bildürüsh namayishliri uyushturdi. Bu munasiwet bilen türkiyediki bezi axbarat wasitiliri uyghur mesilisige orun bérip, türkiye hökümitini «uyghurlargha ige chiqmidi» dep tenqid qildi.

2-Öktebir küni türkiyediki eng chong gézitlerdin biri bolghan «yéngichagh» gézitide «sherqiy türkistanda xitay zulumi tinmay dawamlashmaqta» mawzuluq obzor élan qilindi. Zhurnalist ismail shahin ependi yazghan mezkur obzorda, türkiye jamaetchilikining diqqet-Étibari shimaliy iraqtiki kerkük mesilisige merkezleshken bügünki künde «sherqiy türkistan mesilisi» ning közdin saqit qilinghanliqini bayan qilip mundaq dep yazidu: «biz we türk hökümiti kerkük dewasigha köngül bölüwatqan bügünki künde, xitayning sherqiy türkistanliqlargha élip bériwatqan bésim siyasiti chékidin ashti. Elwette bu yéngi bir ish emes, lékin yéqindin buyanqi xitay siyasiti ottura esir dewri tüsini aldi. Ötken künlerde bu xewer türk axbaratliridimu orun aldi. Xitay hökümiti meschitlerde meni qilghan diniy ibadetni, öylerdimu cheklidi. Sherqiy türkistanda öylerde quran we jaynamaz qoyush cheklendi.»

Obzorchi ismail shahin ependi, obzorida xitayning «sherqiy türkistanliqlargha qiliwatqan zulumi bundaq uchigha chiqqan turuqluq, türkiye hökümiti, tashqi ishlar ministirliqi we herqaysi siyasiy partiyelerning bu heqte bayanat élan qilmighanliqi» ni bayan qilip mundaq dep yazidu: «bu heqte türkiye tashqi ishlar ministirliqi, hökümet we herqaysi siyasiy partiyeler bir bayanat élan qildimu? men bundaq bir bayanat anglap baqmidim, anglighanlar bolsa manga ewetsun.»

«Yéngichagh» gézitide 2-Öktebir küni élan qilinghan «sherqiy türkistanda xitay zulumi tinmay dawamlashmaqta» mawzuluq obzorda, xitayning kéyinki 6 ay ichide uyghurlargha élip barghan eqilge sighmaydighan bésim siyasiti qisqiche bayan qilinghan. Ismail shahin ependi, obzorining axirida bu bésimlarning 14-Esirde ming sulalisi dewride emes, 21-Esirge kirgen bügünki künde uyghurlargha élip bériliwatqanliqini tekitligen.

Türkiye hökümiti, tashqi ishlar ministirliqi we herqaysi siyasiy partiyeler xitayning uyghurlargha élip bériwatqan bésim siyasitige qarita kéyinki yillarda bayanat élan qilip, ensireshlirini otturigha qoyghan idi. Mesilen 2015-Yili 6-Ayning 30-Küni türkiye tashqi ishlar ministiri bayanat élan qilghan idi. Bayanatta «xitay xelq jumhuriyitining uyghur aptonom rayonida élip bériwatqan rozi tutushni cheklesh we diniy ibadetni cheklesh siyasiti türk jamaetchilikini endishige salmaqta, bu ensirishimizni xitayning enqerede turushluq elchilikigimu yetküzduq» déyilgen. 2015-Yili milletchi heriket partiyesi, jumhuriyet xelq partiyesimu bu heqte bayanat élan qilghan idi.

Undaqta hazir xitayning bésimi chékidin ashqan bundaq bir peytte néme üchün türkiye hökümiti we siyasiy partiyeler bayanat élan qilmidi. Bu heqte mutexessisler bilen söhbet élip barduq.

Türkiye istratégiyilik chüshenche instituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi uyghurlar éghir bésim körüwatqan bolsimu, türkiye hökümitining xitaygha qarshi bayanat élan qilmasliqidiki sewebning türkiye bilen xitay otturisidiki munasiwetning kücheygenlikidin dérek béridighanliqini, emma dölet reisi rejep tayyip erdoghanning 1-Öktebir küni türkiye parlaméntidiki échilish murasimida uyghur mesilisini tilgha alghanliqini bayan qildi.

Doktor erkin ekrem ependi türk xelqining uyghur mesilisini qollap quwwetleydighanliqini, emma uzun muddette türkiye-Xitay munasiwitining küchiyelmeydighanliqini bayan qildi.

Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghlu xitaygha élip barghan ziyaritide türkiyede xitaygha qarshi paaliyetlerge ruxset qilmaydighanliqini, axbaratlarda xitaygha qarshi xewerlerni élan qildurmaydighanliqini bayan qilghan idi. Buni emeliyleshtürelermu? kütahya dumlipinar uniwérsitéti oqutquchisi doktor barish adibelli ependi bu heqtiki soalimizgha jawab bérip mundaq dédi: «türkiye dölet reisi rejep tayyip erdoghan parlaméntning échilish murasimida sherqiy türkistan mesilisini tilgha aldi. Biz uyghur mesilisi démeymiz sherqiy türkistan mesilisi deymiz. Türkiye tashqi ishlar ministiri mewlut chawushoghluning xitayda démekchi bolghini süriyege baridighan uyghurlarning türkiye arqiliq bérishigha, térrorluq teshkilatlirining paaliyetlirige ruxset qilmaymiz, dédi. Emma xitay buni burmilidi. Menche türkiye uyghurlarning heqliq dewasini tosalmaydu, chünki türk xelqi qérindash uyghur xelqining heqliq dewasini qollaydu».

1-Öktebir küni munasiwiti bilen obzorchi seyfi shahin yazghan «xitayning sherqiy türkistanda quranni cheklishi» mawzuluq obzori «istiqlal» tor gézitide, 1-Öktebir küni türkiyening adana shehiridiki bir guruppa uyghurning xitaygha naraziliq namayishi ötküzgenliki toghrisidiki xewer «xewer» tor gézitide élan qilindi.

Toluq bet