Chậm nhất đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu sẽ hoàn thiện tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng kết với Trung Quốc. Đây là dự án có quy mô xuyên quốc gia, được cả chính phủ hai nước nhìn nhận là một trong những dự án “trọng điểm” có ý nghĩa giao thông và quan hệ thương mại song phương.

Với dự án này, chính quyền Việt Nam đã bắt đầu cho khởi công từ cuối năm 2025, qua các hoạt động giải phóng mặt bằng để làm hạ tầng kết nối ở một số nhà ga của tuyến đường.

Nhưng chưa được bao lâu, dự án này lại bị đội vốn thêm 86.100 tỷ đồng. Quốc hội Việt gần đây vào ngày 24/8 đã thống nhất việc điều chỉnh, nâng tổng vốn đầu tư lên 289.339 tỷ đồng, tăng 42,4% so với tổng dự toán ban đầu.

Nếu quy đổi ra, tổng vốn đầu tư của đại dự án này ở khoảng 10,8 tỷ USD. Trong số này, có khoảng 6,5 tỷ USD là vốn vay của nước ngoài.

Và bên cho vay, không ai khác chính là Trung Quốc. Theo đó, ngân hàng China Eximbank của phía Trung Quốc đang trao đổi với phía Việt Nam về phương án thu xếp khoản vay này.

Đáng chú ý, đây cũng từng là bên cho vay của dự án đường sắt đô thị Cát Linh Hà Đông cùng nhiều dự án lớn khác của Việt Nam đã xuất hiện tình trạng đội vốn trước đó.

Mức độ minh bạch ở dự án này đến đâu?

Đến năm cuối 2024, Ngân hàng Thế giới (World bank) cho biết Việt Nam có 132,907 tỷ USD nợ vay từ nước ngoài.

Suốt quãng thời gian này, từ năm 2000 - 2023, tại một báo cáo khác của AidData, một tổ chức nghiên cứu tại Mỹ, ghi nhận phía Trung Quốc đã cam kết tổng cộng 27 tỷ USD vốn tài trợ chính thức cho Việt Nam thông qua 227 dự án, bao gồm 26,8 tỷ USD dưới dạng các khoản vay tín dụng và khoảng 237 triệu USD là viện trợ không hoàn lại.

Trong số các tổ chức tín dụng đến từ Trung Quốc, China Eximbank là bên chiếm tỷ trọng nợ vay lớn nhất của Trung Quốc đối với Việt Nam. Ngân hàng này đã cam kết cho Việt Nam vay 11,1 tỷ USD qua 45 khoản vay được cam kết chính thức giữa hai nhà nước.

Đây vẫn là dữ liệu gần nhận được ghi nhận đến thời điểm hiện tại.

Trong khi đó, so với dữ liệu quốc tế, Chính phủ Việt Nam rất ít khi công bố thông tin về nợ vay nước ngoài, đặc biệt là với các khoản vay từ Trung Quốc, đối tác thường xuyên tài trợ cho các dự án đầu tư công có quy mô tầm cỡ của Việt Nam.

Tình trạng thiếu minh bạch cũng diễn ra tương tự đối với dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. Ở dự án này, được biết Chính phủ dự kiến sẽ vay 6,5 tỷ USD từ Trung Quốc, còn ngoài ra đối với các khoản thỏa thuận tài chính song phương thì chưa từng công bố cụ thể.

Trao đổi với RFA, tiến sĩ Nguyễn Quang A, thành viên sáng lập Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank), cho rằng vấn đề minh bạch trong các dự án đầu tư công kiểu này là “một đại vấn đề từ trước đến đây”.

“Nhưng thật rất tiếc với những dự án như thế, người dân chỉ biết đó là dự án to, còn những chi tiết khác thì không thể biết gì. Đối với những dự án giao cho công ty tư nhân trong nước cũng vậy thôi. Gọi là xây 5 tuyến metro mà người trúng thầu là ai, quy mô thế nào, nhà nước phải trả ra sao; tất cả đều không rõ. Mặc dù đó là tiền của ngân sách, là tiền thuế của người dân”, tiến sĩ Nguyễn Quang A chia sẻ.

Theo đó, ông cho rằng nhà nước cần bạch hóa những thông tin tài chính liên quan đến dự án cho rộng rãi người dân được biết, và các chuyên gia được quyền tiếp cận, qua đó có thể phân tích được cái hay, dở, hoặc ra là rủi ro để giúp Chính phủ có thể lường trước được.

“Đảng Cộng Sản cùng Chính phủ cần cải thiện trong quá trình thực hiện thông tin, nếu muốn thực hiện lời hứa của dân do dân vì dân”, ông nói.

Trong phạm vi của sự minh bạch, cũng cần phải nói thêm về vấn đề lãi vay ở dự án.

Trước đây, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, nay là Bộ Tài Chính, từng đánh giá một số khoản tín dụng ưu đãi của Trung Quốc có lãi suất khoảng 3%/năm, trong khi một số nước khác có mức lãi suất cho vay thấp hơn nhiều như Nhật Bản (từ 0,4 - 1,2%/năm), Hàn Quốc (dưới 2%/năm) và Ấn Độ (1,75%).

Như vậy, tại sao Việt Nam lại không lựa chọn các quốc gia có lãi vay thấp hơn, để tối ưu cho chi phí từ ngân sách nhà nước, thay vì phải chọn vay với lãi xuất cao hơn từ Trung Quốc?

Theo tiến sĩ Nguyễn Quang A, lãi suất sẽ phụ thuộc vào nhiều thứ, và cũng do tính toán nhiều nên rất khó để có thể so sánh rằng tại sao Việt Nam lại đi vay của ‘China’ mà không phải là một nước khác. Vì việc này còn cần phải tính toán thời hạn vay là bao nhiêu năm, hay xu hướng của đồng tiền vay sẽ diễn biến thế nào.

Ông đưa ra ví dụ, “giả sử đồng tiền đi vay có xu hướng giảm, mất dần giá trị thì lãi suất sẽ khác, tức nợ vay sẽ đẻ thêm lãi, hay là ngược lại. Lúc đó, mình mới có thể xác định được chi phí vốn vay đó là cao hay thấp”.

Vì vậy ở hiện tại, bài toán sẽ lựa chọn bên nào để vay vốn, do đó, để mà đánh giá là “rất khó, mang tính một chiều” vì vốn dĩ thông tin ngay từ đầu của dự án này đã không đầy đủ.

Hay họ chỉ “chăm chăm” vào với mục tiêu tăng trưởng?

Ngoài giá trị thương mại, dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng còn mang theo các khẩu hiệu của mục tiêu chính trị về “một kỷ nguyên vươn mình”, được thể hiện qua mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Theo tiến sĩ Nguyễn Quang A, muốn tăng trưởng thì “phải có thêm được nguồn vốn, thêm chi tiêu Chính phủ, và nguồn lực đó thường được huy đồng từ nguồn vốn trong nước hay vay từ quốc tế”.

Tuy nhiên, ông đưa ra “lưu ý” rằng “ở nước nào cũng vậy, tổng nguồn vốn huy động được, ví dụ trong vòng 5 năm, là một con số hữu hạn. Cho nên huy động vốn như thế nào, bao nhiêu để không để gánh nặng cho các thế hệ tương lai, và huy động làm sao cho nó phát triển để kích thích thêm các ngành khác; đó mới là điều cần bàn luận sâu”.

“Đầu tư vào hạn tầng tức nhiên là tốt, nhưng hạ tầng thì cũng có nhiều loại, mà tốt nhất là hạ tầng cho công nghệ, giáo dục và y tế. Vì vậy nếu mà Chính phủ phân bổ nguồn lực hữu hạn ấy cho những lĩnh vực tiềm năng này thì có tỷ suất sinh lợi cho tương lai”, ông phân tích.

Nói về lý do của việc này, ông nhìn nhận Việt Nam bây giờ “chỉ dừng lại ở một nước lắp ráp, kỹ năng lao động còn yếu”. Vì vậy, muốn thực sự tạo ra động cho phát triển, nhảy lên những nấc thang cao hơn của giá trị toàn cầu, nguồn năng lực, hay nói rõ ra là sự hiểu biết của người dân phải tương xứng. Để được vậy, Chính phủ cần phải đầu tư thêm vào cho giáo dục vì không có một người được học hành tử tế thì làm sao có thể bắt kịp được các trào lưu công nghệ mới. Đó chính là tầm nhìn dài hạn. Tầm nhìn này không thể muốn là có ngay được.

Bên cạnh đó, ông còn chỉ ra hệ lụy của việc của việc “chạy đua” theo mục tiêu tăng trưởng.

“Nếu như chúng ta chỉ nhìn vào tăng trưởng ngắn hạn, ví dụ làm bất động sản, những thứ chỉ cần cốt thép xi măng, ta sẽ có tăng trưởng ngay tầm trong ba tháng. Nhưng nếu mà tính không kỹ, làm xuất hiện nhiều dự án ma, bong bong bất động sản, thì không chỉ ảnh hưởng đến tầm nhìn dài hạn, mà còn lãng phí tiền ngân sách, tiền thuế của dân”.

Chỉ riêng năm 2025, bốn ngân hàng thương mại này đã bảo lãnh vốn vay từ quốc tế cho công ty xe điện VinFast với tổng 860 triệu USD, tương đương hơn 22.226 tỷ đồng.

Trong số này, Ngân hàng Thương mại Cổ phần Kỹ Thương Việt Nam, tức Techcombank, là bên bảo lãnh nhiều nhất qua hai thương vụ với số tiền lên đến 380 triệu USD. (trang 108, 109)

Qua đó, VinFast có đủ điều kiện huy động vốn từ hai tổ chức tín dụng quốc tế là Deutsche Bank và DB International Trust (Singapore) Limited.

Techcombank cũng là đơn vị đã nhiều lần thu xếp vốn và bảo lãnh nợ vay cho VinFast từ trước nay.

Đáng chú ý, còn có một ngân hàng thương mại quốc doanh là VietinBank, tên đầy đủ là Ngân hàng Thương mại Cổ phần Công Thương Việt Nam, cũng đứng nhận trách nhiệm bảo lãnh nợ vay cho VinFast qua hai đợt cách nhau chỉ hai tháng với số tiền trị giá 195 triệu USD. (trang 109, 112)

Bên cho vay là Cargill Financial Services International, Inc và Ngân hàng MUFG Bank, Ltd., Chi nhánh Singapore.

VietinBank thuộc về nhóm các ngân hàng thương mại lớn của nhà nước (Big 4). Đây cũng là đơn vị có số lượng tiền gửi nhiều nhất từ người dân.

Hai ngân hàng còn lại trong danh sách là MB Bank và SHB với tổng vốn bảo lãnh 285 triệu USD do Deutsche Bank AG, Chi nhánh Singapore thu xếp cho vay chính. (trang 111, 112)

MB Bank, theo tên đầy đủ Ngân hàng Thương mại Cổ phần Quân đội, là một ngân hàng thuộc về quân đội.

Và SHB, hay Ngân hàng TMCP Sài Gòn – Hà Nội, là ngân hàng nổi tiếng gắn với tên tuổi của doanh nhân Đỗ Quang Hiển, thường gọi là Bầu Hiển.

Dựa theo luật pháp quốc tế, nếu trường hợp VinFast mất khả năng để trả khoản nợ trên, các bên bảo lãnh phải thế chỗ nghĩa vụ cho công ty này trong phạm vi cam kết.

Ngay cả Luật Các tổ chức tín dụng 2024 của Việt Nam cũng quy định rõ chuyện này. (Điều 4, khoản 2)

Tính đến cuối năm 2025, thống kê cho thấy cả bốn ngân hàng kể trên có khoảng 70,5 triệu khách hàng.

Trong đó khách hàng cá nhân ghi nhận có 35 triệu người ở MB và 18 triệu người ở Techcombank.

Đối với VietinBank, đơn vị này có 12,2 triệu khách hàng cá nhân, 317.000 khách hàng doanh nghiệp. Hai nhóm khách hàng này cũng ghi nhận hơn 5 triệu chủ thể ở SHB.

VinFast là một trong những công ty thuộc hệ sinh thái Vingroup, và cũng là bên nhận nguồn vốn tài trợ đáng kể từ tập đoàn này suốt nhiều năm qua.

Đối với Vingroup, tập đoàn này hằng năm đều phát hành trái phiếu, một công cụ nợ để huy động vốn, qua hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

Một số ngân hàng thương mại, tiêu biểu là Techcombank, bên phát hành trái nợ lớn nhất của Vingroup, còn áp dụng chính sách “bảo lãnh thanh toán” cho các trái chủ.

Cơ chế này cam kết rằng, trong trường hợp tổ chức phát hành không thực hiện nghĩa vụ đúng hạn, Techcombank sẽ thay mặt chi trả đầy đủ cả gốc và lãi trái phiếu cho khách hàng.

Báo cáo tài chính Quý 2/2026 của Vingroup cho thấy Techcombank hiện là đơn vị thu xếp vốn cho tập đoàn này, với tổng giá trị trái phiếu phát hành hơn 73.200 tỷ đồng.

Tính đến 6 tháng đầu năm nay, có đến 27 ngân hàng thương mại có nợ xấu vượt 310.000 tỷ đồng, bao gồm bốn ngân hàng Techcombank, VietinBank, MB Bank và SHB.

Ở một khảo sát trước đó vào tháng 5/2026 của Ngân hàng Thế giới (World Bank) tại nhiều ngân hàng thương mại tại Việt Nam, bức tranh cho thấy hệ số an toàn của nhiều ngân hàng có dấu hiệu suy giảm vì tỷ trọng nợ tín dụng, đặc biệt từ bất động sản, tăng mạnh.

Điều này cũng diễn ra tương tự khi xem xét báo cáo của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD).

Trong khi đó, tại một khảo sát khác của Công ty Xếp hạng Tín nhiệm Đầu tư Việt Nam VISRating lại ghi nhận khả năng trả nợ của nhiều doanh nghiệp bất động sản trong nước lại đang ở mức rất thấp. Tổ chức này cảnh báo rằng các ngân hàng đang đối mặt với rủi ro tiềm ẩn các nếu bên được bảo lãnh mất khả năng thanh toán nợ.

Trước tình trạng này, tổ chức xếp hạng tín dụng S&P Global Ratings nhận định rằng hệ thống tài chính Việt Nam đang vận hành trên một nền tảng quy mô vốn tự có nhỏ, với sự lệ thuộc vào các tập đoàn lớn, vốn đang tạo ra dòng dư nợ cao hơn bao giờ hết cho nền kinh tế.

Sự lệ thuộc này khiến hệ thống ấy dễ rơi vào khả năng sụp đổ trước kịch bản xảy ra khi một tập đoàn lớn trên thị trường lâm vào con đường phá sản.

Lần này là với Green SM (GSM), một hãng taxi điện do gia đình ông Phạm Nhật Vượng lập ra và giữ toàn quyền sở hữu.

Theo lời của người đại diện của GSM được Reuters dẫn lại, công ty này dự kiến sẽ triển khai đội xe ở thị trường Mỹ, Thụy Điển và Hà Lan trước cuối năm 2026, rồi sang các thị trường khác ở Châu Âu trong năm 2027.

Đây không phải là một nguồn tin duy nhất.

Trong một bài đăng trước đó ít lâu trên mạng xã hội Linkedin, GSM cũng cho biết đơn vị này đang trong quá trình “mở rộng kinh doanh sang Thị trường Toàn cầu”, nên có nhu cầu mở đơn ứng tuyển cho các vị trí Giám đốc điều hành (CEO) ở bốn thị trường nước ngoài, bao gồm Mỹ và EU.

Đồng thời với kế hoạch này, ở thị trường Bắc Mỹ, GSM đã có bước chuẩn bị rất sớm khi nộp hồ sơ bảo hộ quyền nhãn hiệu ở Mỹ, và ngoài ra còn có cả Canada, từ hai năm về trước.

Tại thị trường Châu Âu, GSM thành lập website chăm sóc khách hàng ở Hà Lan, và đáng chú ý nhất vào ngày 30/7, công ty này đã chính thức ra mắt dịch vụ xe điện ở Đan Mạch, đánh dấu sự hiện diện đầu tiên của GSM ở EU.

Ở thời điểm hiện tại, theo ghi nhận của RFA, GSM đang tích cực đăng tuyển dụng nhiều vị trí nhân sự ở Mỹ, Hà Lan, Thụy Điển, Đan Mạch cùng nhiều quốc gia khác.

Từ lâu, GSM được ví von như một “mũi nhọn” trong chiến lược kinh doanh dòng xe điện VinFast thuộc hệ sinh thái của Tập đoàn Vingroup của ông Vượng.

Trong năm 2025, riêng thị trường Đông Nam Á, nơi GSM đã có mặt, công ty này đã mang về gần 200 triệu USD doanh thu cho VinFast, trong đó Indonesia chiếm 132,6 triệu USD và Philippines 65 triệu USD.

Đến tháng 5/2026, VinFast tiếp tục ký thỏa thuận sẽ bán khoảng 1 triệu ô tô điện và 4 triệu xe máy điện cho GSM trong giai đoạn 2026 - 2030.

Ở Việt Nam, mặc dù là một doanh nghiệp có quy mô tương đối lớn, chiếm hơn 50 thị phần dịch vụ taxi nội địa, nhưng các công bố về hoạt động kinh doanh của GSM vẫn còn rất hạn chế.

Với các động thái “lấn sân” tiếp theo của mình, GSM có khả năng buộc phải đáp ứng nhiều hơn các tiêu chuẩn về minh bạch tài chính. Đặc biệt là tại thị trường Hồng Kông, nơi GSM đã công bố kế hoạch phát hành cổ phiếu (IPO) vào trước đó.

Việc này tương tự với VinFast, công ty “anh em” của GSM, đã đi đầu trong việc mở rộng hoạt động kinh doanh sang Tây phương, cũng như niêm yết cổ phiếu trên sàn Nasdaq của Mỹ.

Tuy nhiên, câu chuyện chinh phục trời tây của VinFast, lại đang là một thất bại điển hình nhất trong chiến lược kinh doanh của ông Phạm Nhật Vượng.

Trước khi “chuyển mình” sang “trời Tây” từ năm 2021, ông Vượng, lúc này là chủ tịch công ty con VinFast, đã hết lần này đến lần khác kỳ vọng sẽ “chinh phục” được thị trường “khó nhất” này, đặc biệt là ở Mỹ.

“Câu chuyện mấy năm tới không phải kiếm lợi nhuận mà là chiếm lĩnh thị trường, gia tăng thị phần”, ông Vượng nhấn mạnh.

Báo chí Việt Nam thời điểm đó cũng đã hết lời ca ngợi về “giấc mơ Mỹ” của VinFast.

Nhưng trong chưa đầy 3 năm đặt chân đến “vùng đất hứa”, VinFast đã phải “thu mình” lại. Công ty này đã đóng cửa hầu hết showroom bán hàng ở Mỹ, chỉ giữ lại dịch vụ hậu mãi. Hãng này thậm chí đã đánh rơi 400 triệu USD ưu đãi từ bang bang Bắc Carolina do trì hoãn trong việc xây dựng nhà máy sản xuất xe điện, chính quyền bang này thậm chí đang đâm đơn kiện để đòi lại khu đất trước đó đã giao cho Vinfast.

Nguyên nhân khiến VinFast thất bại chủ yếu đến từ chất lượng của xe, và sự thiếu hụt lợi nhuận kinh doanh. Mặc dù trước đó, ông Phạm Nhật Vượng từng cho rằng thế giới đang “rất thiếu xe chứ không thừa”, nên “là thời cơ vàng để xe VinFast có thể chiếm lĩnh thị trường, tạo dựng được thương hiệu”. Theo đó, ông Vượng quả quyết sẽ “thuyết phục từng khách hàng một về chất lượng sản phẩm” vì cho rằng “chỉ cần VinFast có hàng tốt là có thể bán được”.

Theo các văn bản này, đối với mống mắt, mỗi cá nhân khi làm căn cước sẽ được công an kiểm tra để thu nhận bắt buộc dữ liệu xác thực sinh học bằng mống mắt, bên cạnh thực hiện song song với việc thu nhận vân tay và ảnh khuôn mặt.

Mống mắt là bộ phận hình thành ngẫu nhiên từ trong bào thai, ổn định từ 10 tháng tuổi sau khi sinh, và hầu như không thay đổi suốt đời.

Bộ Công An cho rằng do mỗi người có một cấu trúc mống mắt riêng, ngay cả những trường hợp song sinh cũng có mống mắt khác nhau, nên độ chính xác khi nhận dạng mỗi cá nhân có thể đạt mức chính xác tới 99,9%, vượt trội hơn so với nhận dạng vân tay hay bằng khuôn mặt. Để từ đó đạt tính xác thực danh tính “không cần tiếp xúc” và có “tính duy nhất”.

Theo đó, quy trình lấy mống sẽ diễn ra đối với cả hai mắt người. Hệ thống nhận dạng mống mắt hoạt động bằng cách sử dụng camera hồng ngoại gần để ghi lại hình ảnh mống mắt trong điều kiện ánh sáng tối ưu, qua đó mã hóa từng chi tiết như “đường vân, rãnh, đốm sắc tố, và các mẫu phân bố đồng tâm quanh đồng tử” để làm cơ sở đối chiếu nhận dạng.

Còn đối với giọng nói, Bộ Công An đánh giá rằng trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển, bùng nổ theo các phương thức lừa đảo giả mạo tinh vi, nên việc xác thực sinh học qua giọng nói đóng vai trò như một giải pháp kỹ thuật nền tảng để bảo đảm an ninh mạng và xác thực danh tính chính xác hơn.

Với phương thức này, công dân khi làm căn cước sẽ được cán bộ công an đưa vào phòng/cabin thu âm tại cơ sở làm căn cước. Sau đó, công dân sẽ đọc theo các văn bản mẫu được cung cấp, hoặc theo gợi ý của công an. Thời gian thu âm tiêu chuẩn cho một người kéo dài từ 20 - 30 giây, trong đó bắt buộc phải có khoảng lặng không có giọng nói từ 2-3 giây đầu và cuối của đoạn ghi để chuẩn hóa mức độ nhiễu nền.

Các dữ liệu của mống mắt và giọng nói được thu thập đối với mọi công dân từ đủ 6 tuổi trở lên. Dữ liệu sau thu cũng sẽ do Bộ Công An lưu trữ tối thiểu trong vòng 10 năm (đối với mống mắt), hoặc theo quy định khác của cơ quan này.

Đáng chú ý, Bộ Công An không nêu rõ các dữ liệu này sau khi hết thời hạn lưu trữ sẽ được xử lý như thế nào, hoặc vai trò của các cơ quan giám sát độc lập, hay bảo vệ dữ liệu riêng tư của mỗi công dân bên ngoài nào khác Bộ Công an.

Trước đó không lâu, hồi cuối năm 2025, Bộ Công An từng đề xuất triển khai định danh người bằng ADN. Mẫu định danh đầu vào của công dân sẽ bao gồm nhiều dạng khác nhau như máu, niêm mạc miệng, dấu vân tay, nhận diện khuôn mặt, v.v. Tuy nhiên dự thảo này sau đó đã bị bộ này bãi bỏ.

Không khác mấy so với Việt Nam, chính quyền của Đảng Cộng Sản Trung Quốc từ lâu đã triển khai các chính sách sách nhận diện danh tính tương tự về xác thực danh tính qua công nghệ nhận diện giọng nói thông minh và xác thực mống mắt.

Đặc biệt là tại các khu vực được đánh giá nhạy cảm như Tân Cương, Tây Bắc Trung Quốc, nơi sinh sống của hơn 11 triệu người Hồi giáo Duy Ngô Nhĩ. Công an địa phương nơi đây nhận trách nhiệm phải thu nhập định kỳ sinh trắc học của người dân trong độ tuổi 12-65, bao gồm dấu vân tay, ảnh khuôn mặt, mẫu ADN, nhóm máu, giọng nói và quét mống mắt.

Cùng với đó, các chiến dịch với tên gọi “khám sức khỏe cho mọi người” và mạng lưới “trạm công an tiện lợi” cũng là nơi người dân bị buộc phải cung cấp các thông tin về sinh trắc học, rồi thông tin đó bị đưa vào các nền tảng tích hợp dữ liệu, kết nối với camera, thậm chí là lịch sử điện thoại hay hồ sơ pháp lý, để chính quyền theo dõi, phân loại nguy cơ chính trị.

Dựa trên những dữ liệu có được này, chính quyền có thể tạo ra một bộ máy giám sát khổng lồ các hành vi dân sự.

Báo chí Trung Quốc cho biết các việc nhận diện danh tính được dùng cho “chống khủng bố” và “duy trì ổn định” xã hội của nước này. Ví dụ như với công nghệ nhận diện giọng nói, công an Trung Quốc có thể “nghe lén” các cuộc điện thoại để nhận diện “dấu hiệu giọng” từ đó tăng khả năng phát hiện manh mối của nghi phạm.

Trong khi đó, dưới đánh giá của các tổ chức quốc tế, như Liên Hợp Quốc nhận định rằng việc xác thực danh tính làm giảm khả năng ẩn danh, dẫn đến việc người dân ngần ngại hơn trong việc biểu đạt ý tưởng.

Từ năm 2008, Đại Hội đồng xét xử Tòa án Nhân quyền Châu Âu (ECHR) đã cấm việc thu thập và lưu giữ vô thời hạn các mẫu tế bào và hồ sơ ADN để tránh vi phạm Công ước Châu âu về Quyền con người.

Trong thông báo mới đây vào ngày 27/8, Vingroup cho biết Hội đồng quản trị của doanh nghiệp này đã đồng thuận để phê duyệt việc sẽ đem thế chấp/ cầm cố một số tài sản của Vingroup và từ đó đảm khoản vay quốc tế cho VinFast Việt Nam.

Theo đó, khoản vay này sẽ thực hiện với một số ngân hàng ở nước ngoài, được bảo lãnh bởi SACE S.p.A, Tổ chức Tín dụng Xuất khẩu, trực thuộc Bộ Kinh Tế và Tài chính, Cộng hòa Ý.

Vingroup không cho biết VinFast Việt Nam sẽ vay bao nhiêu tiền.

Đáng chú ý, cách đó không lâu, vào giữa tháng Năm năm nay, VinFast đã thực hiện một thương vụ tái cấu trúc chưa từng có.

Tại thương vụ này, VinFast thông báo sẽ chuyển toàn bộ nghĩa vụ nợ của mình cho các bên nhận chuyển nhượng lại tài sản và hoạt động với mô hình nhỏ, nhẹ hơn gọi là “asset-light” với mục tiêu “cải thiện cấu trúc tài chính và giảm nhu cầu chi tiêu vốn trong tương lai”. (trang 18)

Bà Thái Thị Thanh Hải, Phó Tổng giám đốc VinFast, sau đó trả lời truyền thông trong nước nói rằng thương vụ tái cấu trúc nói trên sẽ giúp công ty “không chỉ có lãi sớm hơn dự tính mà còn đảm bảo tương lai ổn định, bền vững hơn”, cũng như giảm đáng kể áp lực tài chính cho Vingroup.

Trong hồ sơ gửi Ủy ban Chứng Khoán Mỹ (SEC), VinFast từng xác nhận vẫn nhận tài trợ tài chính từ ông Phạm Nhật Vượng và Vingroup. (trang 16)

Ngay cả Chủ tịch Phạm Nhật Vượng cũng cho biết “trong tương lai VinFast không phải là nơi tiêu tiền của của Vingroup mà sẽ là một tài sản mang lại giá trị to lớn cho Vingroup”.

Đây không phải là lần đầu tiên VinFast phải nhận đảm bảo vay từ công ty mẹ. Theo thống kê của RFA, kể từ năm 2018 đến nay, Vingroup đã có ít nhất 14 lần đảm bảo nghĩa vụ tài chính cho công ty con này.

Đồng thời trong các báo cáo gửi SEC, VinFast cũng từng tuyên bố rằng sẽ mất hoàn toàn khả năng hoạt động nếu các hỗ trợ tài chính đến từ Vingroup và ông Phạm Nhật Vượng không còn nữa.

Bảng thống kê các lần VinFast nhận đảm bảo cho các khoản nợ từ công ty mẹ

Thay vì được nghỉ phép theo đúng quy định, suốt dịp lễ mùng 2/9, nhiều dân quân cơ động ở TP. HCM bị bắt buộc phải “like”, “share” nhiều bài đăng của chính quyền trên mạng xã hội.

Trao đổi với RFA, một người làm dân quân cơ động (DQCĐ) ở một phường TP.HCM (người này không nói tên phường cụ thể vì lý do an ninh) cho biết anh và các đồng đội của mình liên tục bị cấp trên thúc ép tương tác với các bài đăng liên quan đến lễ Quốc Khánh, và báo cáo KPI, nếu không sẽ chịu kiểm điểm.

Người này còn chia sẻ, hoạt động tương tương tác theo kiểu này diễn ra mỗi ngày vì không chỉ dừng lại ở những sự kiện lớn, như dịp Quốc Khánh, “nhiều bài đăng tuyên truyền cục bộ, hay thậm chí ở những sự kiện khen thưởng cán bộ, chỉ huy phường cũng ép phải chia sẻ, đăng lại”.

“Hãy hình dung rằng, các cơ quan đoàn thể, phường, thành phố hay đăng trên các trang của Đảng, của đoàn hoặc là của quân đội; theo kiểu cách thể hiện lòng yêu nước, sự kiện của nhà nước, điển hình gần đây nhất là vụ 500 ngày truy tìm danh tính; là họ liên tục thúc ép ‘combo’ đi like, share để chụp báo cáo gửi lên nhóm Zalo”, viên dân quan cơ động nói.

“Tôi thường thấy các bài đăng lớn của nhà nước trên Facebook chỉ có lát đát 50 cái like, hầu như không ai quan tâm. Do vậy, họ buộc anh em chúng tôi phải lên đó tương tác, chia sẻ về trang cá nhân. Trong khi tài khoản cá nhân thì là của mình mà mình lại không có quyền tự quyết”.

Về cách thức hoạt động, người này mô tả mỗi phường sau sáp nhập thường sẽ bao gồm nhiều phường cũ gộp thành.

Ở mỗi phường này, lực lượng dân quân sẽ được chia thành các nhóm tương ứng, như trường hợp phường của anh đang hoạt động với 4 nhóm nhỏ.

Tên mỗi nhóm sẽ bắt đầu chữ cái A và xếp dần theo các số thứ tự A1, A2, A3, A4, v.v.

Trưởng của mỗi nhóm sẽ là các dân quân thường trực, mà theo cách gọi của người này, họ là “những chó săn trung thành của cấp chỉ huy”. Cấp chỉ huy là người trực tiếp phê duyệt mọi đề xuất của cán bộ phường, ví dụ như chuyện duyệt điều phối các hoạt động tương tác trên mạng xã hội.

Ngược lại với những công sức bỏ ra nhằm hưởng ứng phong trào “bão tương tác”, người này bức xúc cho biết nhận về mức thu nhập chưa tương xứng, thậm chí là còn xuất hiện tình trạng thiếu minh bạch liên quan đến tiền lương, thù lao của những DQCĐ.

“Tụi tôi hầu như chỉ nhận thu nhập từ hai nguồn chính.

Nguồn thứ nhất là qua lương chính, khoảng 5 - 6 triệu đồng mỗi tháng. Nhưng mỗi khi lương về, toàn bộ lương phải chuyển hết về tài khoản ngân hàng của ‘anh trưởng’, hỏi thì không biết để làm gì, tiền sau đó còn chuyển đi đâu càng không rõ. Nhưng thông thường, họ gộp lại 2-3 tháng như vậy rồi mới gửi trả một lần.

Một kiểu thu nhập khác là đi trực ở những sự kiện lớn của tổ chức, đoàn thể. Những sự kiện kiểu này thì thù lao mỗi lần được 350.000 đồng, nhưng cũng rất lâu tiền thực mới về túi, như sự kiện Tết năm nay hồi tháng Hai mà đến tận tháng Sáu mới cho lấy”.

RFA đã được xem các bằng chứng do người này cung cấp.

Từ lâu trên các nền tảng mạng xã hội như Facebook tồn tại hàng nghìn các fanpage, tài khoản đăng tải các nội dung tương tự nhau, và hầu như việc đăng tải cũng cùng thời điểm với những mốc thời gian cụ thể. Những nội dung này thường chỉ tập trung xoay quanh các sự kiện lớn của chính quyền, hoặc phong trào nội bộ của địa phương.

Các tài khoản này thường ghi chú nội dung giới thiệu của họ là “tổ chức phi lợi nhuận” hay là kênh “tập hợp các bài viết, video clip, hình ảnh của các facebooker phản bác thông tin xấu độc, tin giả, tin sai sự thật”.

Dù vậy, dựa theo số ít tài liệu được công khai cho đến thời điểm này, cho thấy trong số những tài khoản trên, có những kênh truyền thông thuộc về Ban chỉ Đạo 35 (BCĐ 35).

Có tên đầy đủ là Ban Chỉ đạo về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, đây là cơ quan trực tiếp điều hành mạng lưới dư luận viên nhằm định hướng dư luận trên nền tảng số.

Đơn cử như fanpage “Hương Sen Việt” hiện có gần 310.000 lượt theo dõi trên Facebook - đây là fanpage ở “cấp trung ương”. Theo đó, những bài đăng có nội dung tuyên truyền của fanpage “Hương Sen Việt” đều gắn kèm những “hashtag”, một công cụ giúp tăng mức độ hiển thị của chủ đề, rồi được nhiều fanpage khác như “KIẾN THỤY - Hoa của Đất”, “Phường Linh Xuân - Thành phố Hồ Chí Minh”, “Dân Hòa - Hà Nội”, “Sống xanh”, “Sông Hồng Đỏ”, v.v chia sẻ lại, như một cách nhằm nhân rộng luồng thông tin.

Ngoài ra, BCĐ 35 còn có các Fanpage ở cấp tỉnh và cấp cơ sở khác mang những cái tên rất thuần Việt như “Hương Quê”, “Tràm xanh” hay các hội nhóm khác có tên “Chính Sự Phiếm Đàm”.

Các kênh này nhận chỉ thị từ đảng Cộng sản “kết nối” lẫn nhau để “bình luận, chia sẻ, lan tỏa” những thông tin được cho là “tích cực” nhằm “bảo vệ tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch”.

Ở mỗi tổ chức đảng của mỗi cơ quan đều phải thành lập các tài khoản Facebook và các fanpage của đơn vị đó, rồi trình báo cáo đường dẫn (link) của các fanpage và “số điện thoại của đồng chí phụ trách” lên BCĐ 35 để “tổng hợp, theo dõi, chỉ đạo”.

Mỗi lượt theo dõi, lượt thích và bình luận trên mỗi bài đăng trên các trang này cũng được Tổ thư ký của BCĐ 35 kiểm kê cụ thể, và báo cáo thường xuyên, cũng như sẽ truyền đạt lại phản hồi phê bình từ lãnh đạo nếu các lượt tương tác này không đạt số lượng.

*Đính chính: đối tượng phỏng vấn của RFA làm dân quân cơ động tại một phường ở Tp. HCM, không phải cảnh sát cơ động.

Cuộc cải tổ này, vốn bắt đầu từ cuối tháng Sáu theo cách “vừa chạy, vừa xếp hàng”, đang song hành cùng bước chuyển dịch quyền lực tuyên truyền về Ban Tuyên Giáo, mở ra một chương mới trong chiếc lược “công tác tư tưởng” của chính quyền đảng Cộng sản.

Báo chí ở Việt Nam, với danh xưng “báo chí cách mạng”, được chính quyền từ lâu sử dụng như “ngọn cờ đầu” trong việc định hướng dư luận xã hội, đóng vai trò là “chiến sĩ xung kích” trên “mặt trận tư tưởng - văn hóa”.

Nhưng dưới thời kỳ lãnh đạo của ông Tô Lâm, người có xuất thân từ ngành an ninh, nay kiêm chức tổng bí thư và chủ tịch nước, sứ mệnh của “báo chí cách mạng” đã có bước dịch chuyển lớn, và không gian hoạt động cũng trở nên bó hẹp hơn.

Tính từ mốc tháng 8/2024 đến nay, sau khi triệt hạ các đối thủ “nặng ký” để nắm được vị thế người đứng đầu trong Đảng, cựu Bộ trưởng Công an Tô Lâm đã chủ trương đi đầu thực hiện hàng loạt những cuộc cải cách mang tính bước ngoặt.

Nếu xét riêng ở câu chuyện dân vận, ông Tô Lâm đã làm “rất mạnh tay” khi cho khai tử nhiều cơ quan báo chí nhà nước, mà gần đây nhất là sự kiện hàng chục tờ báo ở TP.HCM như Tuổi Trẻ, Thanh Niên, Sài Gòn Giải Phóng, v.v. phải chịu chung số phận này, để trong tương lai dành chỗ cho một “tập đoàn báo chí” chỉ tập trung vào chức năng tuyên truyền chính sách.

Trong bối cảnh không mấy sáng sủa ấy của nền báo chí, vai trò thông tin lại quay trục trọng tâm về Ban Tuyên Giáo.

Vai trò này được định vị rõ trong Nghị quyết số 25-NQ/TW về “Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới” của Bộ Chính trị ký bút vào ngày 22/8.

Ban Tuyên Giáo sẽ là cơ quan là “đi đầu”, làm “đầu mối trung tâm” trong việc “dẫn dắt nhận thức xã hội” và “tạo niềm tin nơi nhân dân” qua cơ chế vận hành mạng lưới tham gia “công tác tư tưởng” trải rộng khắp các cơ quan, tổ chức công quyền.

Theo đó, tại mỗi xã, phường, đặc khu đều sẽ có một cán bộ tuyên giáo cấp cao của Đảng Cộng Sản phụ trách, chỉ đạo lực lượng những người làm “làm công tác tư tưởng”. Theo định hướng, lực lượng cán bộ tuyên giáo cấp cao sẽ lên tới 4.000 - 6.000 người.

Ở cấp nhận sự chỉ đạo là những người làm nhiệm vụ tuyên truyền thông tin, thuộc thành phần của Ban Chỉ đạo, Ban Công tác 35 (BCĐ 35).

BCĐ 35 là tổ chức của Đảng Cộng Sản Việt Nam do ông Trần Cẩm Tú, Thường trực Ban Bí, làm trưởng ban, và cơ quan thường trực nằm ngay trong Ban Tuyên giáo Trung ương.

Đội quân tuyên truyền này được tổ chức rất bài bản, từ cấp trung ương đến cấp cơ sở. Trên thực tế, mọi cơ quan công quyền đều phải thành lập một phòng, ban trực thuộc BCĐ 35, ngay cả trong môi trường giáo dục.

Tuy vậy, cho đến nay, chính quyền chưa bao giờ công bố số liệu cụ thể về những người trong lực lượng BCĐ 35.

Thay vào đó, các con số thường nằm rải rác trong báo cáo giữa các địa phương.

Đơn cử riêng một huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn, BCĐ 35 có 25 thành viên, 40 cộng tác viên, 70 nhóm cơ sở với 1.019 cộng tác viên, và 79 nhóm kín trên Facebook với 1.325 thành viên.

Bên cạnh các lực lượng thường trực, BCĐ 35 còn có thêm đầu mối những người cộng tác từ khắp nơi mà theo cách gọi của họ là “Cộng tác viên 35”. Các cộng tác viên này quy tụ tại nhiều hội nhóm trao đổi kín trên nền tảng Facebook, Zalo và đáng chú ý nhất là ứng dụng Mocha 35, một phiên bản con của ứng dụng nhắn tin Mocha do Viettel Media thuộc Bộ Quốc Phòng phát triển.

Theo một bản ghi sớm nhất tìm thấy trên Apptopia, một công ty tư nhân có trụ sở tại Mỹ, cho thấy Mocha 35 có từ 20/12/2019. Ứng dụng này hiện có mặt cả trên nền tảng iOS, Android. Riêng kênh tải ứng dụng Google Play thuộc nền tảng Android, ứng dụng này đã có hơn 100.000 lượt tải xuống. Một nguồn khác ghi nhận dữ liệu tổng lượt tải về ứng dụng này là 320.000 lượt. Cho đến nay, Viettel vẫn luôn cập nhật, nâng cấp ứng dụng này. Lần cập nhật gần nhất được ghi nhận là vào tháng 6/2026.

Bên cạnh đội ngũ tuyên truyền thông tin của chính quyền, mạng lưới này còn mở rộng sang những người nổi tiếng, có uy tín trong xã hội với chủ trương sẽ kết nối thêm khoảng 15.000-20.000 người để “làm công tác tư tưởng”.

Trong thực tế, trước khi mục tiêu này được đưa vào Nghị quyết 25, suốt thời gian qua, Bộ Công An đã không ngừng nỗ lực quy tụ những người này vào trong các tổ chức cơ quan này tạo lập như Liên minh KOL Việt Nam hay “Câu lạc bộ Niềm tin số”.

Nhiều phụ huynh thậm chí chấp nhận mua sách với giá cao hơn nhiều lần để đảm bảo con mình đầy đủ sách vở trước thềm năm học mới.

Sáng 29/8, Báo Sài Gòn Giải Phóng ghi nhận tại trụ sở Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN) ở TPHCM vẫn có đông phụ huynh xếp hàng mua SGK.

Một phụ huynh cho biết đây đã là lần thứ năm chị đến mua sách cho con và cháu, nhưng vẫn còn thiếu sách Toán và Tiếng Việt lớp 2. Một học sinh lớp 9 cũng cho biết vẫn thiếu nhiều môn như Công nghệ, Lịch sử - Địa lý, Tin học và Toán tập 2.

Có người đăng ký mua sách qua nhà trường nhưng đến khi nhận lại vẫn thiếu.

“Em đăng ký mua sách với nhà trường hôm họp phụ huynh rồi chờ tới giờ thì nhận thông báo nhà xuất bản in không kịp nên trường không cung cấp được. Một cái phủi tay sạch sẽ từ NXB giáo dục,” chia sẻ từ một phụ huynh có con đang học lớp 9 với phóng viên RFA.

Có người phải đi qua nhiều nhà sách để tìm; thậm chí có phụ huynh phải chấp nhận mua sách trực tuyến với giá cao gấp nhiều lần giá niêm yết.

Thông tin thiếu nhất quán về SGK

Việc Bộ Giáo dục - Đào tạo (Bộ GD-ĐT) liên tục có những chủ trương và chính sách trong việc cải cách SGK đã khiến cho việc rất nhiều phụ huynh học sinh bị đưa vào thế bị động.

Theo ghi nhận của phóng viên RFA, lý do khiến nhiều phụ huynh không mua trước SGK vào thời điểm đầu hè là vì chưa biết bộ sách mới được quy định sử dụng trong năm học mới sẽ là gì.

Đặc biệt, sự thiếu nhất quán trong thông tin khiến phụ huynh càng khó xử.

Vào ngày 7/7, Bộ GD-ĐT đã ra thông cáo báo chí rằng việc tái sử dụng sách cũ vẫn được khuyến khích thực hiện. Chủ trương cho phép tái sử dụng SGK cũ từng được đưa ra nhằm giảm chi phí và hạn chế lãng phí.

Thế nhưng nếu không nói rõ bộ sách, phiên bản, môn học nào có thể tiếp tục sử dụng và trường nào áp dụng, phụ huynh rất dễ rơi vào tình trạng “mua cũng sợ sai, không mua lại sợ con không có sách”.

Khi nhiều bộ SGK cùng tồn tại, việc liên tục thay đổi hoặc lựa chọn bộ sách giữa các năm càng khiến thị trường trở nên phức tạp. Những bộ sách cũ vẫn được bày bán tại các nhà sách, trong khi trường học có thể yêu cầu một bộ hoặc phiên bản khác.

Một phụ huynh nếu không được cung cấp thông tin rõ ràng sẽ khó có khả năng tự phân biệt đâu là sách còn được sử dụng, đâu là sách không còn phù hợp với chương trình mà con mình đang học.

Thêm vào đó, cũng trong văn bản thông cáo báo chí ngày 7/7, Bộ GD-ĐT thông báo bộ SGK mới dùng cho năm học 2026-2027 là bộ sách kết nối tri thức. Còn SGK năm học trước được biên soạn theo hệ thống chân trời sáng tạo và cánh diều.

“Hai bộ sách hai năm học theo hai hướng khác nhau mà bảo tái dùng sách cũ thì con tôi học như nào,” một phụ huynh bày tỏ bức xúc với phóng viên RFA.

Thêm vào đó, theo các trang báo chính thống của nhà nước đưa tin, Sở GD-ĐT TPHCM đã liên tục thay đổi việc ban hành các kế hoạch về việc sử dụng SGK cho năm học 2026-2027.

Từ ngày 19/5, Sở GD-ĐT TPHCM yêu cầu các trường tạm dừng đặt sách để chờ chủ trương về việc cấp miễn phí SGK.

Đến ngày 14/7, Sở mới tiếp tục khảo sát nhu cầu mượn sách nhưng chưa có hướng dẫn về việc đăng ký mua như thường lệ, khiến các trường tiếp tục phải chờ.

Đến ngày 14/8, UBND TPHCM mới ban hành Kế hoạch 446 về triển khai miễn phí SGK.

Sau đó, các trường mới đồng loạt đặt sách với số lượng lớn, trong khi thời điểm năm học mới đã cận kề.

Việc thông báo cho phụ huynh tự chuẩn bị sách cũng diễn ra muộn, khiến nhu cầu mua lẻ tăng đột biến.

Theo tờ Tiền Phong đưa tin, việc thiếu hụt SGK xảy ra ở cả Hà Nội và các tỉnh thành khác cũng vì lý do chờ đợi các thông báo về loại SGK được phép sử dụng và chính sách miễn phí sử dụng sách.

Khi mỗi bên chỉ chịu trách nhiệm cho “phần việc của mình”

Điều đáng nói là khi xảy ra thiếu hụt, trách nhiệm dường như đang bị đẩy qua lại giữa các bên.

Nhìn vào chuỗi sự việc, trách nhiệm được chia nhỏ đến mức cuối cùng không ai thực sự chịu trách nhiệm cho kết quả cuối cùng.

Nhà xuất bản nói đã in đủ và cung cấp cho các đơn đặt hàng gửi đi trước ngày 30/7, theo ghi nhận của báo 24h.

Tình trạng thiếu hụt diễn ra trên diện rộng, theo lời lãnh đạo NXB Giáo dục, là vì các trường trên cả nước không gửi yêu cầu sách đúng thời hạn.

Trong khi đó, nhà trường lại phụ thuộc vào hướng dẫn và kế hoạch của Sở Giáo dục và Đào tạo tại địa phương trước khi có phương án thông báo về việc đặt mua SGK tới phụ huynh học sinh.

Đáng chú ý, NXBGDVN từng khẳng định đến ngày 15/8 đã hoàn thành cung ứng hơn 220 triệu bản SGK và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, đồng thời cho biết đã đáp ứng đầy đủ và vượt nhu cầu đặt hàng của các trường và địa phương.

Nếu nguồn sách tổng thể được tuyên bố là đủ, nhưng đến ngày 29/8 phụ huynh vẫn phải xếp hàng và nhiều học sinh vẫn thiếu từng cuốn sách, thì vấn đề rõ ràng không chỉ nằm ở chuyện “có đủ sách hay không”, mà còn nằm ở khâu phân bổ, dự báo nhu cầu, thông tin và trách nhiệm phối hợp giữa các cấp.

Một nền giáo dục muốn giảm áp lực cho học sinh không thể bắt đầu năm học bằng việc khiến cha mẹ các em chạy khắp nơi tìm sách.

Càng không thể để một cuốn sách giáo khoa – thứ lẽ ra phải có sẵn trước ngày khai giảng – trở thành cuộc chạy đua về thời gian, tiền bạc và may rủi.

Điều phụ huynh cần không phải là những lời giải thích về việc trách nhiệm thuộc về bên nào. Điều họ cần là một hệ thống có khả năng dự báo trước, thông báo rõ, cung ứng đúng và chịu trách nhiệm đến cùng.

Tối ngày 30/8, người dùng mạng xã hội Threads lan truyền hình ảnh con số 55 trên “cây Công Lý” hiện đã biến mất mà không rõ nguyên nhân. Thứ còn vướng lại trên thân cây chỉ là hai vệt đỏ mờ nhạt vẫn còn ẩm nước.

“Cây số 55 đường Nguyễn Huy Tự đã bị che đi số cây và trên cao gắn biển số 11. Mình không kịp chụp đã bị một ông lạ mặt quát mắng đuổi”, một người dùng chia sẻ trên mạng xã hội Threads.

Bên cạnh đó, một số người khác còn cho biết “vẫn có người canh” tại gốc cây này. “Chiều nay, tôi ra cũng thấy mất số với cả tôi đứng đó mất phút có hai ông nào đứng ở vỉa hè bên kia cứ nhìn chằm chằm vào tôi. Không biết là người dân hay công an ngầm”.

Trước sự việc vô lý như vậy, không ít người dùng cũng đã để lại những bình luận bức xúc.

“Vẫn chưa hiểu nổi tại sao họ phải sợ một cái cây” hay “một cái chế độ sợ một cái gốc cây vô tri”, là những nghi vấn của dư luận đặt ra cho chính quyền, mặc dù hiện tại vẫn chưa rõ ai là nguyên nhân ban đầu của hành động này.

(Mạng xã hội)

Có người khác mường tượng những dấu vết còn sót lại trên thân cây như “hình người mất nửa chân”, hay “hình cô gái mặc váy đỏ, mắt đỏ hoét” vì “càng xoá lại càng hiện”.

Hoặc cho rằng gốc cây này vốn “có mắt” và “các vong hồn khuất mày khuất mặt ngự ở cái cây 55”, trên hàng cây của con đường Nguyễn Huy Tự “từng chứng kiến tất cả” sự việc đã xảy ra nên sẽ “tìm đúng người mà hỏi tội”.

Tại đây, gốc cây từng được đánh số 55 mang tên “công lý” ấy, cách đây hơn một năm trước, vào ngày 30/5/2025, ông Nguyễn Sỹ Cương, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội, từng gây ra tai nạn giao thông làm chết một nữ sinh vẫn tuổi đời mới chỉ 18.

Phương tiện ông Cương điều khiển lúc đó là chiếc BMW có biển số 30H-369.09

Ở thời điểm xảy ra vụ tai nạn, báo chí nhà nước không đề cập đến tên ông Cương là thủ phạm, đồng thời còn cho biết công an TP. Hà Nội đã xác minh làm rõ vụ việc.

Nhưng sau đó đã không có kết quả nào được công bố, vụ việc cũng lắng tiếng suốt hơn một năm đến khi dư luận gần đây một lần nữa khơi dậy sự việc này, biến nó thành một làn sóng “đòi công lý” cho nữ nạn nhân.

Làn sóng phản đối lên đến đỉnh điểm khi nhiều người, phần lớn là người trẻ, mang hoa đến tưởng niệm tại gốc “cây công lý” số 55, và các hình ảnh vụ tai nạn, hay chân dung ông Nguyễn Sỹ Cương xuất hiện rộng khắp trên các trang mạng xã hội như Facebook, Threads.

Đến mức này, chính quyền mới thực sự vào cuộc mở lại hồ sơ vụ án.

Thay vì phải chịu trách nhiệm vì hành vi của mình, ông Nguyễn Sỹ Cương lại được miễn trách nhiệm hình sự vì do “vô ý”, và “đã thành khẩn khai báo”, cũng như gia đình nạn nhân “đã tự nguyện hòa giải”.

Chính quyền cũng ra sức dập tắt làn sóng phản đối này. Lực lượng công an, dân phòng được điều động ra gác tại “cây công lý” để ngăn chặn người dân đến đặt hoa tưởng nhớ nạn nhân, hay bất kể hành động nào khác như quay phim, chụp ảnh để lan truyền trên mạng xã hội.

Đồng thời, trên các không gian mạng xã hội đã có hàng triệu bài viết có nội dung liên quan đến vụ việc này đã bị xóa, hoặc bị chặn hiển thị tại Việt Nam. Và trong số này, không ít người đã bị công an triệu tập làm việc hoặc chịu bị xử phạt hành chính.

Cây số 55 trên đường Nguyễn Huy Tự sau vụ tai nạn, và cách ứng xử trên của chính quyền, đã trở một biểu tượng của “công lý”. Nhiều người truyền tai nhau rằng “nơi này “rất linh thiêng, dân oan cứ đến đây mà đòi công lý”, rằng:

“Các cụ ngày xưa ai cũng biết gốc cây Tân Trào,

Các cháu ngày nay ai cũng biết gốc cây Công Lý”.

Tại phiên họp sáng ngày 24/8, với 92% số đại biểu đồng thuận, Quốc hội thông qua việc điều chỉnh, nâng tổng vốn đầu tư của dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng lên 289.339 tỷ đồng.

So với thời điểm Quốc hội phê duyệt chủ trương ban đầu vào ngày 19/2/2025 cũng với số phiếu tán thành gần như “tuyệt đối”, dự án đã tăng thêm 42,4% tổng chi phí.

Lý do tăng vốn là gì?

Ông Trần Hồng Minh, Bộ trưởng Bộ Xây Dựng cho biết cụ thể chi phí tăng thêm bao gồm:

• Chi phí đầu tư trang thiết bị và xây lắp 51.210 tỷ đồng
• Tiền chi cho công tác giải phóng mặt bằng 34.849 tỷ đồng
• Tiền thuê quản lý dự án, tư vấn và chi phí khác phát sinh 163 tỷ đồng
• Chi phí dự phòng cập lại giảm 114 tỷ đồng.

Trong khi ở phương án điều chỉnh gần đây, diện tích đất sử dụng cho dự án này đã giảm đáng kể từ khoảng 2.632 ha xuống 2.075 ha, tức giảm hơn 550 ha.

Bên cạnh ngân sách từ trung ương, theo thông cáo báo chí của Bộ Tài Chính trước đó vào ngày 3/8, các địa phương cũng dự kiến trích ra khoảng hơn 32.500 tỷ đồng riêng cho dự án này.

Nói về lý do kiến nghị tăng vốn, Bộ Xây Dựng giải trình rằng lý do khách quan đến từ định hướng tăng trưởng hai con số, và do việc sáp nhập địa giới hành chính đã làm thay đổi quy hoạch vùng.

Còn về khía cạnh chủ quan, cơ quan này nêu rằng “chưa lường hết được các vấn đề phát sinh” vì đơn vị tư vấn, chủ đầu tư, cơ quan thẩm định “chưa tích lũy đủ kinh nghiệm thực tiễn” làm dự án có quy mô lớn tương tự.

Trả lời RFA, tiến sĩ Nguyễn Quang A, cho rằng “ở hầu hết các dự án đầu tư công tại Việt Nam, việc tăng vốn là chuyện thường tình. Với dự án này, tôi không rõ lắm vì sao họ lại tăng vốn như vậy, họ nói điều chỉnh như vậy thì không biết là có thêm km đường sắt nào không. Còn nếu không mà độ dài vẫn như trước đây thì tăng vốn như vậy là tăng kinh khủng.”

“Câu chuyện đội vốn, nó chứng tỏ rằng năng lực hoạch định hoặc vẽ ra vạch là kém. Ngoài ra còn là câu chuyện liên quan đến giá cả, khả năng là những người lập dự án này ban đầu đã bỏ bớt ra một phần chi phí chỉ vì họ mong muốn dự án được thông qua. Đến khi Quốc hội đã thông qua như vậy rồi thì điều chỉnh lại sau, lúc đó đỡ mang tiếng vì đã dâm lao thì phải theo lao. Đó là căn bệnh thường xuyên xảy ra từ rất lâu, và dự án này có thể cũng như thế”, chuyên gia này nhân định.

Khi phân tích về nguyên nhân bị đội vốn, tiến sĩ Nguyễn Quang A nêu đánh giá “trong một nhà nước dân chủ thì pháp luật sẽ minh bạch hơn và báo chí hoạt động độc lập, nhất là báo làm phóng sự điều tra. Bên cạnh đó còn có các tổ chức xã hội độc lập có thể tham gia giám sát, cùng với các cơ quan giám sát khác của nhà nước đan chiếu lẫn nhau, nghĩa là cơ quan này sẽ moi móc chuyện của cơ quan khác. Nhưng đối với Việt Nam, cơ chế giám sát hiện chưa có hoặc đã bị méo mó nên nguy cơ tham những trong các dự án như này là rất nhứt nhói”.

“Ai nắm tiêu chuẩn, người đó nắm được lợi thế”

Cho đến nay, Chính phủ chỉ mới công bố cơ cấu tổng mức đầu tư và một số nhóm chi phí lớn, trong khi hồ sơ đơn giá cho từng gói thầu ở dự án này, cũng như tình hình giải ngân chi phí đầu tư thực tế, vẫn chưa được đề cập.

Nhưng được biết trong tổng số vốn đầu từ, có khoảng 179.737 tỷ đồng dự kiến sẽ được huy động bằng vốn vay từ Trung Quốc.

“Đây là vay thương mại hay vay dài hạn, không biết rằng họ có công khai rõ ràng không. Nếu không thì đó là một chuyện vết từ trước đến nay. Kể cả vay ODA, thường các nước cho vay thường sẽ cung cấp các dịch vụ thương mại, tư vấn hay thẩm định, v.v.Rất đáng tiếc với khoản vay vốn như này, thì người ta không cung cấp thông tin đầy đủ, tính minh bạch rất hạn chế”, tiến sĩ Nguyễn Quang A nhận định.

Đáng chú ý, với dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, Trung Quốc cũng được thuê là các bên tư vấn trong liên doanh làm dự án này. Theo đó, từ tháng 9/2025, Trung Quốc đã tiến hành lập nghiên cứu khả thi bàn giao dự thảo báo cáo cho Chính phủ Việt Nam vào tháng 3/2026.

Ngoài ra, Chính phủ Việt Nam đã thống nhất thay đổi kỹ thuật xây dựng đường sắt ở dự án này, chuyển từ mạng mét 1.000 mm cũ sang khổ tiêu chuẩn 1.435 mm, tương thích trực tiếp với mạng lưới đường sắt hiện hành tại Trung Quốc.

Để từ đó,nước này lạc quan cho rằng “tiêu chuẩn đường sắt Trung Quốc đang đi ra thế giới” khi dẫn chứng lập luận của họ qua trường hợp ở dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng của Việt Nam.

“Ai nắm tiêu chuẩn, người đó nắm được lợi thế”, giáo sư Qi Huaigao, phó hiệu trưởng Viện Nghiên cứu Quốc tế thuộc Đại học Fudan Trung Quốc, bình luận.

Theo vị chuyên gia này, Trung Quốc đang tạo ra tiêu chuẩn riêng trong cơ sở hạ tầng giao thông nhằm giúp các quốc gia trên thế giới tăng cường hợp tác trong lĩnh vực logistic, cùng như hỗ trợ kết nối với hạ tầng đường sắt ở Trung Quốc.

Trong những năm gần đây, theo Sáng kiến ​​Vành đai và Con đường (BRI), chính quyền Đảng Cộng Sản Trung Quốc đang tăng cường mở rộng mạng lưới đường sắt ra ít nhất bốn hướng địa lý đồng thời, mà nước này gọi là “sáu hành lang, sáu tuyến đường, và nhiều quốc gia và cảng biển”, với tổng vốn đầu tư lên tới hàng chục tỷ đô la Mỹ.

Riêng khu vực Đông Nam Á, nơi đang đặt lộ trình cho tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng hướng về Việt Nam, giới chức của nước này xếp khu vực này vào cánh phía Đông qua việc “xây dựng các khu vực vực thí điểm điểm cộng đồng chung vận mệnh tại bán đảo Đông Dương” dựa trên mạng lưới đường sắt xuyên Á của Trung Quốc.

Theo đó, hệ thống hành lang này sẽ bắt đầu từ khu vực Côn Minh và Nam Ninh của Trung Quốc, đi qua Việt Nam, Lào, Campuchia, Myanmar, Thái Lan, Malaysia rồi sau cùng là hướng tới Singapore.

Nhà thầu Trung Quốc sẽ tham gia làm dự án

Về chuyện ai sẽ làm chủ thầu cho dự án này, căn cứ theo Nghị quyết số 187 (có hiệu lực từ ngày 19/2/2025), văn bản này cho phép cơ chế áp dụng hình thức chỉ định thầu trong các gói thụ thuộc dự án đầu tư. Đồng nghĩa với việc các nhà thầu không nhất thiết phải thông qua đấu thầu cạnh tranh công khai, mà vẫn được nhận thầu theo chỉ định như một cơ chế đặc thù.

Với phương án ở dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, Chính phủ Việt Nam dự kiến sẽ lựa chọn 4-5 nhà thầu Trung Quốc liên danh với doanh nghiệp Việt Nam để thi công thành phần 2, tức phần đầu tư xây dựng công trình đường sắt chính từ Lào Cai tới Hải Phòng. Việc lựa chọn nhà thầu sẽ diễn ra từ tháng 9/2026, sau đó sẽ triển khai thi công từ tháng 12/2026 đến năm 2030.

Về việc này, tiến sĩ Nguyễn Quang A đưa ra hai góc nhìn. “Điểm thứ nhất, Trung Quốc bây giờ đi sau Châu Âu, Nhật, rất nhiều - đó là dự án đường sắt cao tốc; nhưng về độ dài của tuyến đường sắt thì họ đang ở hàng vị thế đầu thế giới. Điểm thứ hai nữa là về giá cả, cũng một gói thầu, nhưng có thể Trung Quốc đưa ra giá rẻ hơn hẳn thì việc Chính phủ lựa chọn họ là chuyện có thể hiểu được. Một mặt khác, đối với các nhà thầu tiên tiến phương Tây, họ làm việc tương đối rạch ròi nên khả năng được chấm bút rất khó, còn Trung Quốc thì dễ hơn rất nhiều”.

Trước đó, vào tháng 4/2026, trong chuyến thăm tới Trung Quốc, Tổng Bí thư Tô Lâm, nay kiêm thêm chức vụ Chủ tịch nước, đã ký kết bản tuyên bố chung với nước này, mà trong đó có nêu rằng “hai bên nhất trí đẩy nhanh việc điều chỉnh chiến lược phát triển, thực hiện Sáng kiến ​​Vành đai và Con đường và kế hoạch hợp tác trong khuôn khổ Hai hành lang, một vòng tròn kinh tế”.

Theo đó, Trung Quốc sẽ “hướng dẫn các doanh nghiệp chất lượng cao của Trung Quốc tham gia xây dựng” ở dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, bên cạnh việc cung cấp vốn vay và hỗ trợ công nghệ, đào tạo nhân lực.

Ngoài ra, Việt Nam từ cuối năm 2023 đến nay còn đã ký ít nhất 12 văn kiện về hợp tác đường sắt với Trung Quốc.

Bài học “xương máu” của những dự án có liên quan tới Trung Quốc

Đây không phải lần đầu tiên xảy ra tình trạng một dự án đầu tư đường sắt của Việt Nam hợp tác với Trung Quốc bị đội vốn lên hàng nghìn tỷ đồng.

Bài học “xương máu” trước đó nằm ngay ở dự án đường sắt nội đô Cát Linh - Hà Đông ở TP. Hà Nội.

Dự án này do nhà thầu Trung Quốc đảm nhận, đã bị đội vốn lên 886 triệu USD, tăng khoảng 60% dự toán ban đầu.

Trong khi đó, Cát Linh - Hà Đông chỉ là dự án đường sắt ở tầm quy mô đô thị, không đạt tầm cỡ như dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng ở hiện tại với quy mô liên vùng.

Ở hai dự án nói trên, điểm chung nhất của các dự án này là đều có vốn vay từ Trung Quốc, đồng thời xuất hiện tình trạng đội vốn sau khi đã có chủ trương đầu tư - một yếu tố trực tiếp làm gia tăng nợ công của Việt Nam.

Theo số liệu từ Bộ Tài Chính, tính đến năm 2026, Việt Nam có tổng nợ công được dự báo tương đương khoảng 36% tổng sản phẩm quốc nội (GDP), trong đó, nghĩa vụ nợ đến hạn trả là gần 535.000 tỷ đồng. Đồng thời, Chính phủ cũng đã có kế hoạch vay thêm tối đa gần 970.000 tỷ đồng, bao gồm 60% để bù đắp bội chi và 39% để trả nợ gốc, chỉ 1% còn lại được dùng cho nước ngoài vay lại.

Theo ghi nhận tại báo cáo tài chính Quý 2/2026, các khoản doanh thu nói trên, sau đây tạm gọi là “doanh thu trong tương lai”, đang tồn tại dưới dạng “tiền của người mua trả tiền trước” (nghĩa vụ đối với khách hàng), nằm trong tổng nợ phải trả.

Khoản doanh thu tương lai này bao gồm hơn 39.982 tỷ đồng từ khoản thu ngắn hạn và hơn 1.810 tỷ đồng từ khoản thu dài hạn (mục 32.1).

Cụ thể trong đó:

• Tập đoàn mẹ Vingroup đóng góp hơn 16.500 tỷ đồng;
• Công ty “anh em” Vinpearl, một công ty con của Vingroup hoạt động trong lĩnh vực nghỉ dưỡng, đóng góp hơn 22.950 tỷ đồng
• Công ty Trung tâm Hội chợ Triển lãm Việt Nam (VEFAC), đơn vị chuyên tổ chức sự kiện và là công ty thành viên của Vingroup, đóng góp hơn 2.340 tỷ đồng.

Hầu hết các doanh thu trên theo diện “nhận ứng trước theo các hợp đồng xây dựng”, tức là tiền mà Vinhomes thu được về từ hoạt động kinh doanh bất động sản.

Trong quý hiện tại, công ty Vinhomes có doanh thu được đánh giá là “lập kỷ lục chưa từng có” với hơn 52.720 tỷ đồng. Chiếm hơn 91% doanh thu đến từ hoạt động chuyển nhượng bất động sản và tổng thầu xây dựng (mục 27.1).

Vinhomes là công ty con thuộc Tập đoàn Vingroup của ông Phạm Nhật Vượng. Đây là một trong những công ty được mệnh danh là “cỗ máy in tiền” vì nguồn thu chủ yếu của Vingroup do công ty con này mang lại.

Theo thống kê từ các báo tài chính trước đây của Vinhomes, một phần doanh thu đáng kể thường tới từ các hoạt động kinh doanh nội bộ giữa các pháp nhân liên quan dưới quyền của ông Phạm Nhật Vượng.

Đơn cử trước đó, hệ sinh thái Vingroup tạo ra hơn 23.350 tỷ đồng doanh thu tương lai vào năm 2025 (mục 37.2) và gần 10.000 tỷ đồng vào năm 2024 (mục 37.2).

Vinhomes không phải là công ty duy nhất ghi nhận doanh thu theo kiểu này.

Một số công ty khác trong hệ sinh thái Vingroup cũng xuất hiện tình trạng tương tự, hay nói khác đi, về bản chất ông Phạm Nhật Vượng chỉ đang “móc tiền từ túi này để bỏ sang túi nọ”.

VinFast, công ty sản xuất xe điện thuộc Vingroup, nhiều lần công bố doanh thu tăng đều qua mỗi năm, nhưng phần lớn doanh thu này đến từ nội bộ.

Mà ở đó, công ty Green SM (GSM), pháp nhân của riêng ông Vượng là một khách hàng lớn của VinFast, và được xác định là một trong những “mũi nhọn” trong chiến lược kinh doanh dài hạn của vị tỷ phú này.

Theo đó, chỉ trong vòng 2 năm, từ năm 2023 - 2024, GSM đã ký kết hợp đồng để mua lại 30.000 xe điện, 20.000 xe tay ga điện của VinFast.

Riêng năm 2023, VinFast đã bán 20.000 xe điện cho GSM. Cũng trong năm này, công ty ghi nhận hơn 20.000 tỷ đồng doanh thu mà chủ yếu từ các giao dịch với VinFast.

Còn ở năm 2024, hơn 70% trong số 35.000 xe VinFast bán ra là do GSM mua và 10% là bán cho các công ty khác trong hệ sinh thái Vingroup.

Trong Quý 3/2025, GSM tiếp tục đóng góp khoảng 26% doanh số cho VinFast.

Đến tháng 5/2026, VinFast tiếp tục ký thỏa thuận sẽ bán khoảng 1 triệu ô tô điện và 4 triệu xe máy điện cho GSM giai đoạn 2026–2030.

Tiktoker này là bà Lê Thị Hiểu, sinh năm 1983, cự ngụ tại tỉnh Ninh Bình.

Vào ngày 22/8, Cơ quan Cảnh sát điều tra, Công an TPHCM bắt tạm giam bà Hiểu để điều tra về hành vi “lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”.

Giới chức trách xác định rằng bà Hiểu đã sử dụng tài khoản có tên “QuyHoi” trên mạng xã hội Tiktok để đăng tải nhiệu nội dung video bị cáo buộc là “sai sự thật, xuyên tạc chính sách của Đảng, Nhà nước” và “công kích, xúc phạm nguyên lãnh đạo TP.HCM”.

Tuy nhiên, phía công an lại không nói rõ bà Hiểu đã nói gì, cũng như việc họ đã dựa trên những căn cứ nào để đưa ra cáo buộc đối với bà Hiểu.

Trước đó trong video đăng tải của mình, bà Hiểu tự nhận mình là “một người ít học”, trước khi đưa ra góc nhìn cá nhân.

Bà cho rằng lý do hơn 38.000 doanh nghiệp ở TP. HCM đóng cửa đến từ việc bất cập ở câu chuyện thuế doanh nghiệp và vấn nạn cán bộ tìm cách “ép thuế” để nhận tiền hối lộ.

“Các ông đè người ta quá, bóp người ta quá, thu quá nhiều thuế. Rồi nay kiểm tra, mai kiểm tra, xong bắt đầu tìm cách để soi. Thằng bé thì đớp miếng bé, thằng to thì đớp miếng to. Thằng bé thì chui vào kiểm tra rồi yêu cầu hối lộ. Xong bắt đầu đến thuế, tìm cách thu thuế rồi tìm cách ép thuế. Người ta làm ăn không có lãi thì người ta chả rút khỏi thị trường.”

Từ câu chuyện thuế của doanh nghiệp, bà Hiểu cũng tự thấy mình như nhiều người dân khác, cảm nhận bản thân “là người làm giàu cho đất nước, tạo ra tất cả các sản phẩm và tài sản cho đất nước”, nhưng lại chưa nhận lại quyền lợi thỏa đáng.

“Người dân chúng tôi được cái gì? Được thu hồi đất mà không được chia đất, chia nhà. Khi thu hồi đất, các ông bố thí chúng tôi chỉ một tí ti thôi, giống như kiểu bố thí, như kiểu vứt cho cái mớ rau úa vậy.

Tại sao các ông có quyết định thu hồi đất mà trong khi thu hồi đất, các ông không xem xét gia đình nhà đấy có bao nhiêu người, những người đấy đã có đất ở hay chưa? Các ông thu một sào của chúng tôi thì ít nhất các ông phải trả cho chúng tôi một suất đất. Nhưng không, các ông thu hết, thu sạch.

Doanh nghiệp cũng thế thôi.

Các ông cho người ta mở doanh nghiệp ra. Khi thấy doanh nghiệp người ta làm ăn được, các ông tìm cách vào để làm gì?

Kiểm tra, đủ các loại kiểm tra. Ví dụ người ta vi phạm thì lại không theo luật để xử phạt hay tìm cách để cải thiện, mà các ông lại tìm cách để móc túi doanh nghiệp."

Ngoài ra, bà Hiểu cũng yêu câu Quốc hội Việt Nam, cơ quan quyền lực nhất để đại diện cho quyền lợi của người dân, cần ưu tiên giải quyết các vụ án “oan sai” đang diễn ra trên khắp cả nước. Vì chỉ có như vậy, Quốc hội mới thực sự mang lại được “niềm tin cho dân dân”.

Theo ghi nhận, hiện nay tài khoản của bà Hiểu đã không còn hoạt động.

Sau khi bị bắt, hình chụp trực diện khuôn mặt bà Hiểu, cùng các cảnh ngồi làm việc với công an được nhiều trang thông tin truyền thông của nhà nước lan tỏa rộng rãi trên không gian mạng.

Trong số này, đáng chú ý nhất là việc Công an TP. HCM cho phát hình trực tiếp nội dung bà Hiểu thú tội trên truyền trình, cũng như khoảng khắc công an đọc biên bản luận tội và cho tay bà vào còng số tám.

Bà Hiểu thuộc hàng trăm trường hợp gần đây bị công an triệu tập, hoặc bắt giam chỉ vì bày tỏ quan điểm cá nhân.

Đa số bị cáo buộc theo Điều 331, Bộ Luật Hình sự năm 2015 về “lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”.

Ông Hồ Chí Minh, người sáng lập ra đảng Cộng sản Việt Nam, đương thời cũng từng nói rằng “Dân chủ là làm sao cho dân mở miệng, đừng để cho dân sợ không dám mở miệng, nhưng điều đáng lo hơn nữa là khiến dân không thiết mở miệng”.

Trong những lời di huấn để lại, ông Hồ luôn căn dặn lấy “đạo đức làm gốc”, “mỗi đảng viên và cán bộ” phải thật sự “xứng đáng là người lãnh đạo, là người đày tớ thật trung thành của nhân dân”.

Còn ngược lại, nếu “xa dân, làm trái lòng dân”, để “dân oán” thì “về mặt chính trị là thất bại” vì sở dĩ “lịch sử đã chứng minh, có áp bức thì có đấu tranh”,

Thông điệp trên rõ ràng có mục đích khiến người đọc lo sợ và chuyển hướng dư luận. Nhưng liệu các bạn GenZ bây giờ có dễ bị định hướng bởi nhà nước như trước đây?

“Đã nói rồi. Công lý ở Việt Nam chỉ là diễn viên hài. Trước đây mình cũng lạc quan về đất nước, còn bây giờ chỉ muốn xuất ngoại càng nhanh càng tốt”.

Một bạn trẻ đã bình luận như trên sau khi biết rằng Nguyễn Sỹ Cương, người đã lái xe BMW tông chết nữ sinh Đỗ Ngọc Phương Thùy ở Hà Nội, được miễn trừ trách nhiệm hình sự.

Dư luận phẫn nộ, nhất là các bạn trẻ.

Sau đó, hàng loạt nội dung quy chụp bắt đầu xuất hiện, gọi làn sóng phản đối là “cách mạng màu, chống phá chính quyền”, hay đơn thuần là “GenZ chưa trải sự đời”.

Từ lâu, nhà nước đã công khai thừa nhận sự tồn tại của hơn 10,000 người trong “Lực lượng 47”. Đây là nhóm nhân sự dùng để định hướng dư luận trên không gian mạng, và chống lại những thành phần nhà nước cho là “thế lực thù địch”.

Mới đây trên Reddit, một thành viên đã chia sẻ trên diễn đàn Vozforums về việc các dân quân tự vệ bị ép phải báo cáo những bài viết và clip liên quan đến vụ tai nạn của ông Nguyễn Sỹ Cương:

“Chào mọi người, mình là 1 dân quân tự vệ đang làm việc tại TPHCM. Chuyện là vừa rồi ban chỉ huy bên mình ra lệnh cho tất cả lực lượng dân quân đi báo cáo xấu những video và bài viết liên quan đến vụ việc tông xe này. Đặc biệt là những bài giới trẻ đặt hoa tưởng nhớ nạn nhân hay những bài viết lên án người gây tai nạn”.

Phóng viên RFA đã tìm cách liên lạc với chủ nhân bài viết nhưng chưa được phản hồi và bài đã bị xóa.

Cộng với mạng lưới fanpage và KOL, mỗi khi xuất hiện thông tin có thể ảnh hưởng tiêu cực tới nhà nước, đội quân này sẽ tung ra các thông tin nhằm định hướng công chúng.

Một bạn trẻ ở Sài Gòn làm việc trong mảng quảng cáo thông qua các Tiktoker và fanpage, đã trả lời phóng viên RFA như sau:

“Ở Việt Nam chỉ có khoảng chục hệ thống kênh truyền thông lớn thôi, như là Theanh28, Beat, SChannel, VCCorp, Ngoa. Họ đều đăng tin giống nhau cùng thời điểm. Ai làm trong mảng này cũng biết.

Như vụ ông Nguyễn Sỹ Cương vừa rồi. Gần như không có fanpage nào đăng. Tự nhiên hàng loạt những page như Insight Mất Lòng đăng “Tối nay 7pm, VTV sẽ làm rõ vụ việc liên quan đến tai nạn ở đường Nguyễn Huy Tự”.

Nó rất hiển nhiên vì sao lại trùng hợp tới vậy".

Đây được cho là cách chính phủ Việt Nam định hướng dư luận và kiểm soát truyền thông phi chính thức. Thay vì sử dụng báo chí chính thống, hàng loạt các fanpage và KOL có lượng người theo dõi lớn, sẽ nói thay.

Chính phủ cũng không hề che giấu kế hoạch này.

Theo báo Lao Động, vai trò của KOL “Không chỉ là truyền tải thông tin, mà còn là diễn giải, định khung và tạo cảm xúc cho công chúng”. Nói cách khác, truyền thông chính phủ bây giờ không chỉ là VTV hay các tờ báo, mà còn là các Tiktoker và fanpage tư nhân.

Để đối phó với các cuộc khủng hoảng truyền thông, một cách được sử dụng phổ biến là chụp mũ “3 que”, “phản động”, “chống phá”, “chia rẽ” hoặc “cách mạng màu” cho những ai dám lên tiếng.

Đây là vài ý kiến mang tính chụp mũ trên mạng xã hội:

• ● “Tôi mong nhà nước ta nên ra luật không cho phép người dưới 17 tuổi dùng mạng xã hội. Các độ tuổi thích thể hiện bản thân và dễ bị kích động, dễ bị dắt mũi”.
• ● “Tôi biết là các bạn yêu nước và muốn công lý được thực thi, nhưng các hành động của các bạn cũng gián tiếp mở đường cho bọn phản động lợi dụng”.

Trước đây, những nhận xét này có thể làm nhiều bạn trẻ e ngại, nhưng như RFA đã ghi nhận trong bài “Liệu GenZ có còn sợ nhãn dán phản động?”, bây giờ GenZ không còn quá lo sợ nữa, mà họ còn phản biện mạnh mẽ.

Trên trang Tifosi, một fanpage lớn thân chính quyền, đã viết: “Liệu lũ chúng nó có thực sự là vì gia đình nạn nhân không? Lũ chúng nó gào lên rằng tôn trọng, bảo vệ, hỗ trợ gia đình?”

Ở phần bình luận, nhiều độc giả bắt đầu đặt câu hỏi về vụ tai nạn do ông Nguyễn Sỹ Cương gây ra:

• “Sao lại dùng từ “lũ” nhỉ? Bênh gì ghê vậy. Người dân thường chắc không được như thế này đâu”.
• “Ông này trắng án là vô lý. Nếu là dân đen thì tù mọt gông rồi”.

Các bạn GenZ bây giờ đã có thể tự suy luận để tìm ra câu trả lời của riêng mình.

“Bây giờ, quán cà phê nào chứa chấp TLTV, mình sẽ đánh giá 1 sao,” một người nêu quan điểm của mình trên Threads.

TLTV là viết tắt cho “Thăng Long TV,” một cá nhân có quan điểm thân chính quyền, hay lui tới các quán cà phê để thực hiện các cuộc livestreams nói về chính trị. Khi được hỏi về các bạn trẻ tặng hoa ở gốc cây, TLTV đã gọi họ là “cái đám chúng nó, 2008, kích động. Bà con nên cảnh giác”.

Hiện tại, không có một thống kê nào để đo lường mức độ tin tưởng của GenZ đối với truyền thông chính phủ. Nhưng nhìn số lượng bài chia sẻ về “Nguyễn Sỹ Cương” và đọc các bình luận, chúng ta có thể lạc quan nhận xét rằng thế hệ trẻ bây giờ biết đặt câu hỏi và tự tìm câu trả lời.

“Từ lâu rồi, mình không tin tưởng chính phủ nữa,” Hiền (tên đã được thay đổi) trả lời phóng viên RFA khi được hỏi về mức độ tin tưởng vào truyền thông nhà nước.

Cô giải thích thêm, “Hồi lớp 11, mình đi học thêm và bị người ta giật cái iPad ở ngoài đường. Xong em đi tới Công An để báo cáo. Nhưng điều em nhận lại là thái độ thờ ơ. Họ như không quan tâm. Họ cứ hỏi là bị giật ở đâu, đường nào. Còn nhiều chuyện khác nữa như khi làm giấy tờ, CSGT vòi tiền”.

Còn khi được hỏi về VTV hay những kênh như Thăng Long TV, Hiền nói tiếp: “Mình học ngành marketing. Mình được dạy là nếu bạn muốn nhận xét một cái gì đó, bạn phải dựa vào bằng chứng và số liệu cụ thể. Những ai mà nói mà không đưa ra bằng chứng hay số liệu gì, thì mình sẽ rất hoài nghi. Chứ đừng nói gì đến những ai mà chửi bới”.

Dưa Leo là một YouTuber đã có hơn một triệu người đăng ký, một thành tựu lớn đối một người đã bị nhà nước phạt 7.5 triệu đồng vì “đăng clip sai sự thật” và thường xuyên bị gọi là “phản động”. Gần đây đã có không ít người công khai ủng hộ.

Trên Threads, một bạn đã nêu quan điểm: “Đây là Dưa Leo, anh bị bôi nhọ là phản động, ba que. Việc anh ấy làm là lên lán cho bất công và ngăn chặn tàn phá thiên nhiên”.

Lời tâm sự đơn giản này đã nhận được hơn 1,000 lượt tim.

Còn trên Facebook, một trong các trang về chính trị phản biện tăng trưởng nhanh nhất trong một năm vừa qua là “Bàn Tròn Chính Trị Việt Nam”. Với hơn 434,000 người theo dõi và hơn 156 triệu lượt xem trong 28 ngày qua, họ đã trở thành một diễn đàn để phản biện những thông tin của nhà nước và là nơi để không ít người trẻ tìm tới để tham gia thảo luận.

Đây là một thành tựu đáng nể và dấu hiệu cho thấy dư luận đã cân bằng hơn trước đây. Để so sánh, Tifosi, một trang nổi tiếng với góc nhìn thuận với chính phủ, đang có 406,000 người theo dõi.

Những con số trên có thể chưa đủ thuyết phục để nói rằng giới trẻ Việt Nam đã thay đổi góc nhìn chính trị. Nhưng nó cũng là dấu hiệu cho thấy GenZ bây giờ không còn ngại nêu quan điểm nữa, ít ra là khi ở trên mạng.

Và với sự xuất hiện của các trang phản biện trong thời gian gần đây, rõ ràng truyền thông chính phủ không còn có thể dễ dàng định hướng GenZ được nữa.

Tổng nợ của Tập đoàn Vingroup chính thực vượt hơn một triệu tỷ đồng, tăng hơn gấp rưỡi chỉ sau một năm.

Theo báo cáo tài chính Quý 2/2026 của Vingroup, công bố mới đây vào ngày 30/7, Vingroup hiện có tổng nghĩa vụ nợ phải trả gần 1.230.000 tỷ đồng. Mức này tăng khoảng 53% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, chiếm khoảng 70% tổng nợ xuất phát từ mảng bất động sản của Vinhomes.

Cụ thể, cơ cấu của khoản nợ này bao gồm: hơn 355.755 tỷ đồng nợ vay, hơn 192.430 tỷ đồng nợ khách hàng, gần 341.957 tỷ đồng nợ đối tác và phần còn lại là nợ hoạt động của doanh nghiệp.

Trong những năm gần đây, Vingroup hiện đang mở rộng và đẩy nhanh tốc độ triển khai nhiều dự án bất động sản trên cả nước. Vốn huy động cho các dự án này chủ yếu từ nguồn nội địa thông qua kênh phát hành trái phiếu và nợ vay.

Về vốn từ hoạt động phát hành trái phiếu, Công ty TNHH Chứng khoán Kỹ Thương (TCBS), một công ty thuộc Ngân hàng TMCP Kỹ Thương Việt Nam (Techcombank), đóng vai trò là bên thu xếp vốn lớn nhất cho Vingroup với khối lượng trái phiếu nhận phát hành hơn 73.200 tỷ đồng (mục 23.2.2).

Về vốn vay, Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (VCB) là chủ nợ lớn nhất với vốn cho vay dài hạn gần 17.000 tỷ đồng (mục 23.2.1).

Ngân hàng TMCP Quân Đội (MB) cũng điểm mặt trong danh sách chủ nợ với vốn cho vay hơn 6.860 tỷ đồng, kế đến là các đơn vị khác như Ngân hàng TMCP Tiên phong (TPBank) cho vay hơn 3.340 tỷ đồng và Ngân hàng TMCP Phát triển TP.HCM (HDBank) gần 2.845 tỷ đồng, v.v.

Với số vốn huy động nói trên, Vingroup hiện đang có nghĩa vụ đáo hạn hơn 137.278 tỷ đồng trong thời hạn 12 tháng (mục 23.1).

Tập đoàn Vingroup là một trong số các doanh nghiệp hàng đầu Việt Nam do ông Phạm Nhật Vượng là người sáng lập, và hiện là chủ tịch hội đồng quản trị của tập đoàn này. Tính đến tháng 6/2026, Vingroup hiện duy trì vốn sở hữu, phần tài sản thực sau khi đã trừ nợ, khoảng hơn 274.000 tỷ đồng.

Đây là lần đầu tiên trong lịch sử hoạt động, tổng nợ của Vingroup được ghi nhận vượt hơn triệu tỷ đồng.

Mặc dù trước đó vào tháng 5/2026, công ty con VinFast, đơn vị phụ thuộc nguồn lực tài trợ tài chính từ Vingroup, đã thực hiện tái cấu trúc mảng sản xuất ở tại Việt Nam. Thương vụ này có giá trị định giá khoảng 13.300 tỷ đồng, tương đương 530 triệu USD. Qua đó, nợ của VinFast sẽ được chuyển toàn bộ cho các bên đối tác nhận chuyển nhượng.

Tại thời điểm tái cấu trúc, VinFast có tổng nợ hơn 285.100 tỷ đồng (trang 6). Lãnh đạo của VinFast khi đó từng cho rằng “báo cáo tài chính hợp nhất của Tập đoàn Vingroup sẽ tươi sáng hơn rất nhiều” vì do “Vingroup không phải gánh 50% tổng nợ của VinFast (theo tỷ lệ sở hữu) như trước nữa”.

*Đính chính: tổng nợ của Vingroup sau hơn một năm đã tăng hơn gấp rưỡi, thay vì gấp đôi như đưa tin trước đây.

Theo báo cáo tài chính Quý 2/2026, công bố vào ngày 30/7, số liệu ghi nhận cho thấy Vingroup đã tạm ứng 93.419.917 triệu VND (mục 7) cho công tác giải phóng mặt bằng, tăng khoảng 2,53% so với thời điểm đầu năm.

Cách đây tròn một năm trước, vào Quý 2/2025, tập đoàn cũng đã chi hơn hơn 96.600 tỷ đồng (mục 9) cho công việc này.

Bảng thống kê số tiền tạm ứng của Vingroup cho chính quyền địa phương để thực hiện công tác giải phóng mặt bằng trong giai đoạn 2020 - 2026.

Trong nhiều tài liệu thương mại của mình, Vingroup cho biết “Chính phủ chịu trách nhiệm giải phóng mặt bằng”, bao gồm việc vận động, mua lại trực tiếp từ chủ đất; rồi doanh nghiệp chỉ “ứng trước” để “đẩy nhanh tiến độ”.

Ở một số nơi, tiến trình giải phóng mặt bằng còn được rút ngắn: từ 2 - 3 năm, xuống còn khoảng 9 - 12 tháng.

Tính đến thời điểm giữa năm 2026, hệ sinh thái Vingroup đã và đang đồng thời vận hành ít nhất 12 siêu dự án hạ tầng - bất động sản với tổng giá trị vốn đầu tư khoảng 131 tỷ USD, gần 3,5 triệu tỷ đồng trải rộng từ Bắc vào Nam cho giai đoạn năm 2026 - 2030.

Ngoài ra, ông Phạm Thiếu Hoa, Chủ tịch Hội đồng quản trị Vinhomes, một công ty con của Vingroup hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh bất động sản, còn cho biết công ty này đang có thêm “gần 20 dự án đang làm thủ tục và chuẩn bị hoàn tất chủ trương đầu tư với tổng diện tích hơn 20.000 ha”.

Bên cạnh quy mô triển khai lớn, điểm chung của hầu hết các dự án này đều giống nhau ở tốc độ giải phóng mặt bằng “thần tốc”. Nhiều nơi đạt 90 - 99% tiến độ thu hồi đất cho một dự án chỉ trong vài tháng.

Trong số các dự án nói trên, có những dự án thuộc diện nhà nước cho thuê đất trong thời hạn 50 năm. Trong Quý 2/2026, Vingroup đang có nghĩa vụ hơn 36.600 tỷ đồng (mục 19) phải đóng cho nhà nước liên quan đến các nghĩa vụ tiền thuế nhà đất và chi phí thuê đất. Đây là con số rất đáng kể được ghi nhận trong vòng 5 năm qua.

Luật pháp Việt Nam quy định đất là tài sản do nhà nước quản lý, thuộc sở hữu toàn dân. Mặc dù vậy, không phải người dân nào cũng có quyền tự định đoạt hay thụ hưởng đúng với giá trị quyền sở hữu của mình.

Trên các không gian mạng xã hội Facebook, hay Tiktok, người ta rất dễ bắt gặp hình ảnh những người dân giăng biểu ngữ, kêu gọi chính quyền giải quyết cho mình vì nhà cửa, đất đai của họ thuộc diện thu hồi đất cho Vingroup làm dự án.

Nhiều trường hợp đưa ra lý do vì chính quyền đền bù không thỏa đáng. Tình trạng này đã diễn tiến suốt nhiều năm nay, nhưng chính quyền Việt Nam rất hạn chế thông tin công bố hướng giải quyết triệt để, yên bề cho những người dân này.

Trao đổi với RFA, một người dân không muốn tiết lộ danh tính vì lý do an ninh, nói rằng khi đã có thông tin dự án rồi, chính quyền địa phương tìm mọi cách “xua đuổi họ đi” trong khi vẫn chưa thống nhất mức bồi thường, “khi họ thấy khó quá” (ý nói chính quyền) thì lại cảnh báo sẽ dùng “biện pháp mạnh” để thu hồi.

Một người dân khác cũng bức xúc, kể ra điều tương tự. Theo ông, đất đai của tổ tiên đã được 3 đời, từ hồi trước năm 1975, thậm chí là từ đời Pháp. Từ năm 1969, theo luật “Người cày có ruộng” dưới thời Việt Nam Cộng Hòa, gia đình ông đã được cấp giấy “chứng cư quyền sở hữu” và tiếp tục sử dụng đến hôm nay. Về sau, lấy lý do khu đất thuộc diện quy hoạch, chính quyền từng hứa hẹn sẽ đến bù thỏa đáng cho gia đình ông. Tuy nhiên, đến lúc Vinhomes muốn lấy đất để làm dự án, chính quyền lại ra thông báo, cưỡng chế thu hồi đất với trị 0 đồng.

Nói về việc lấy đất để xây dự án của Vingroup, nhiều tờ báo nhà nước thường đưa ra lời giải thích qua các tuyên bố về “động lực tăng trưởng”, “thay đổi diện mạo”, hay “biểu tượng của đất nước.

Theo thống kê, trong gần 5 năm, từ năm 2020 đến giữa năm 2025, Vingroup đã thế chấp lượng tài sản có giá trị khoảng 414.400 tỷ đồng, gần tương đương 50% tổng tài sản hiện tại của tập đoàn (tính đến Quý 1/2026), chủ yếu giá trị thế chấp là bất động sản, để phục vụ việc huy động vốn cho hệ sinh thái Vingroup.

Tình trạng này vẫn tiếp tục được ghi nhận trong báo cáo tài chính Quý 2/2026 của tập đoàn này (mục 23.2).

Trong những năm gần đây, tổng dư nợ tín dụng của Việt Nam vẫn tiếp tục ở mức tăng cao. Tính đến cuối tháng 6/2026, tổng dư nợ của toàn nền kinh tế là 5,14 triệu tỷ đồng, tăng 8,3% so với cuối năm 2025. Trong đó, lĩnh vực bất động chiếm chủ yếu với khoảng 25,5% tổng dư nợ.

Trước đó, Ngân hàng Thế giới (Work Bank), và tổ chức đánh giá tín dụng Fitch Rating cùng nhiều tố chức quốc tế khác đã đưa ra cảnh báo rủi ro kinh tế cho nền kinh tế Việt Nam vì mức độ tăng trưởng tín dụng đã chạm mức con số 145%, mức cao nhất khu vực ASEAN và thuộc nhóm rất cao trong các nền kinh tế thu nhập trung bình thấp.

Thay vì thắt chặt hơn ở kênh này, chính phủ Việt Nam lại chọn nới lỏng, như một cách nhằm đạt được mục tiêu tăng trưởng hai con số.

Điển hình của việc này là Ngân hàng Nhà nước (SBV) đã luôn ưu tiên tạo điều kiện, cấp vốn vay và “tăng tốc” bàn giao mặt bằng cho nhiều doanh nghiệp lớn ở hầu hết các dự án hạ tầng - bất động sản, bao gồm Tập đoàn Vingroup của ông Phạm Nhật Vượng.

Một bài viết chỉ trích chính sách, một bình luận đặt câu hỏi về cách xử lý của cơ quan chức năng, hay thậm chí việc chia sẻ một nội dung có quan điểm trái chiều cũng có thể khiến người dùng lo ngại rằng mình sẽ bị quy chụp.

Nhưng dường như tâm lý ấy đang thay đổi.

Từ những vụ việc gây tranh cãi đến làn sóng lên tiếng của Gen Z

Thời gian gần đây, cộng đồng mạng Việt Nam, đặc biệt là một bộ phận người trẻ thuộc thế hệ Z (Gen Z), đang chứng kiến một làn sóng lên tiếng mạnh mẽ về những vấn đề xã hội và pháp lý mà trước đây thường chỉ thu hút sự quan tâm của những người theo dõi chính trị Việt Nam.

Từ những tranh luận liên quan đến Đèo Hải Vân, vụ gian lận thi tốt nghiệp THPT tại Tuyên Quang, cho đến vụ việc của cựu đại biểu Quốc Hội Nguyễn Sỹ Cương, được cho là đã lái chiếc BMW gây tai nạn khiến một nữ sinh tử vong tại Hà Nội nhưng sau hơn một năm vẫn chưa bị khởi tố, các vấn đề này đều nhanh chóng trở thành chủ đề tranh luận trên mạng xã hội.

Đáng chú ý, trong những cuộc tranh luận ấy, nhiều người trẻ không chỉ bày tỏ sự phẫn nộ mà còn trực tiếp đặt câu hỏi về tính minh bạch, trách nhiệm của cơ quan chức năng và việc thực thi pháp luật.

Đây là một sự thay đổi đáng chú ý. Bởi với thế hệ từng lớn lên trong môi trường mạng xã hội, việc tiếp cận nhiều nguồn thông tin khác nhau khiến họ ngày càng có xu hướng tự kiểm chứng, so sánh và đưa ra quan điểm riêng thay vì chỉ tiếp nhận một chiều.

“Đòi công lý” có đồng nghĩa với “phản động”?

Làn sóng kêu gọi công bằng cho nữ sinh tử vong trong vụ việc liên quan chiếc BMW đã làm bùng lên một cuộc tranh luận lớn trên không gian mạng.

Một số người tham gia đặt hoa tại khu vực gốc cây số 55 đường Nguyễn Huy Tự để tưởng niệm nạn nhân. Tuy nhiên, hành động này sau đó bị một số ý kiến quy chụp là đang “tạo không gian cho nội dung phản động”.

Đáp lại, những người tham gia cho rằng việc họ đang làm không nhằm chống phá Đảng hay Nhà nước. Họ chỉ muốn một vụ việc được điều tra minh bạch và người đã mất nhận được công bằng.

“Đừng đổ lỗi cho cách mạng màu. Khi không minh bạch ngay từ đầu”, một người dùng Threads viết.

Đằng sau câu nói này là một vấn đề lớn hơn: liệu việc yêu cầu cơ quan chức năng giải thích một vấn đề mà người dân cho rằng còn nhiều nghi vấn có thể bị xem là hành động chống phá?

Nhiều người trẻ tham gia tranh luận cho rằng câu trả lời là không. Theo họ, yêu cầu dân chủ, công bằng và minh bạch trong thực thi pháp luật không đồng nghĩa với việc muốn lật đổ chính quyền.

“Tụi em cũng có biểu tình hay lật đổ ai đâu ạ, bọn em chỉ cần minh bạch thôi”, một học sinh cấp ba chia sẻ với phóng viên RFA.

Khi ngay cả nội dung từ ấn phẩm thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ cũng bị gắn nhãn

Điều khiến nhiều người lo ngại hơn là việc nhãn “phản động”, “ba que” đôi khi được sử dụng một cách tràn lan trong các cuộc tranh luận trên mạng xã hội.

Một người dùng Threads chia sẻ một bài nghiên cứu từ Tia Sáng, một ấn phẩm thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nhưng nội dung này vẫn bị những tài khoản khác quy chụp là “ba que” và “phản động”.

Trường hợp này đặt ra câu hỏi về ranh giới của việc sử dụng các nhãn chính trị trong tranh luận xã hội.

Nếu một nội dung xuất phát từ một ấn phẩm thuộc cơ quan nhà nước cũng có thể bị quy chụp chỉ vì nó được sử dụng trong một cuộc tranh luận trái chiều, thì liệu vấn đề còn nằm ở bản thân nội dung hay đã chuyển sang việc người đọc không đồng ý với quan điểm của người chia sẻ?

Khi một nhãn dán được sử dụng quá dễ dàng, nó có thể mất đi ý nghĩa ban đầu và trở thành một công cụ để kết thúc tranh luận thay vì phản biện nội dung.

“Người dân có niềm tin thì không thế lực nào dụ dỗ được”

Trong phiên livestream trên nền tảng X tối 16/8, bà Nguyễn Phương Hằng cũng lên tiếng về việc một số người chia sẻ nội dung của bà bị quy chụp là “phản động”.

Là hiện tượng mạng xã hội trong thời gian trở lại đây qua những phiên livestreams, bà chủ khu du lịch Đại Nam cũng trở thành mục tiêu của những nhãn dán chính trị.

Bà cho rằng thay vì vội vàng gắn nhãn, cơ quan chức năng nên xem xét nội dung được nói có đúng hay không, sự việc có thực sự xảy ra hay không và nếu thông tin sai thì cần phản biện bằng lý lẽ.

“Người dân có niềm tin thì không thế lực nào dụ dỗ được”, bà Hằng nói.

Dù những phát ngôn của bà Hằng vốn gây nhiều tranh luận, vấn đề bà đặt ra lại phản ánh một tâm lý đang xuất hiện trong cộng đồng mạng: người dân cho rằng họ đủ khả năng tự đánh giá thông tin và không muốn bị mặc định là thiếu khả năng nhận thức chỉ vì họ đặt câu hỏi hoặc chia sẻ một quan điểm trái chiều.

Một bộ phận Gen Z cũng khẳng định họ hoàn toàn tỉnh táo để không bị “giật dây” bởi bất kỳ thế lực nào nhằm lật đổ chính quyền. Họ cho rằng mình có thể đồng thời ủng hộ sự ổn định của đất nước nhưng vẫn yêu cầu cơ quan công quyền giải quyết những vấn đề mà họ cho là bất công.

Khi “phản động” trở thành câu trả lời thay cho phản biện

Vấn đề đáng suy nghĩ không phải là liệu Việt Nam có cần đấu tranh với những hành vi chống phá hay không. Bất kỳ quốc gia nào cũng có quyền bảo vệ an ninh và trật tự của mình.

Vấn đề nằm ở ranh giới giữa hành vi chống phá và quyền phản biện xã hội.

Nếu một người kêu gọi bạo lực, kích động lật đổ chính quyền hoặc thực hiện những hành vi vi phạm pháp luật, đó là một câu chuyện khác và cần được xử lý theo pháp luật.

Nhưng nếu một người đặt câu hỏi về một vụ án, yêu cầu công khai thông tin, yêu cầu điều tra minh bạch hoặc chỉ ra một bất cập trong xã hội, việc lập tức gắn cho họ nhãn “phản động” có thể khiến cuộc tranh luận đi vào ngõ cụt.

Một câu hỏi về tính đúng sai của sự việc cần được trả lời bằng thông tin và bằng chứng. Nếu thông tin sai, hãy chỉ ra nó sai ở đâu. Nếu cáo buộc không có cơ sở, hãy đưa ra cơ sở để bác bỏ.

Bởi việc gắn nhãn có thể khiến một người im lặng trong một thời điểm, nhưng không nhất thiết giúp giải quyết sự hoài nghi đã khiến họ lên tiếng ngay từ đầu.

Người trẻ đang không còn quá sợ hai chữ “phản động”?

Có lẽ đây chính là thay đổi đáng chú ý nhất.

Trong quá khứ, chỉ cần bị gọi là “phản động”, “chống phá” hay “ba que” cũng có thể khiến nhiều người lập tức rút lui khỏi một cuộc tranh luận. Nhưng hiện nay, một bộ phận người trẻ lại phản ứng theo cách khác: họ yêu cầu người đưa ra cáo buộc phải chứng minh cáo buộc đó.

Họ đặt câu hỏi: Tôi đã chống phá điều gì? Tôi đã kêu gọi lật đổ ai? Tôi đã kích động bạo lực ở đâu? Nếu tôi chỉ yêu cầu minh bạch và công bằng, tại sao tôi bị gọi là phản động?

Ngay dưới những bài viết tuyên truyền cảnh báo về việc thanh thiếu niên có thể bị “lôi kéo vào con đường cực đoan”, không ít người dùng mạng xã hội cũng phản bác rằng họ đủ nhận thức để phân biệt giữa thông tin kích động từ bên ngoài và những vấn đề thực tế mà họ đang lên tiếng.

Điều này cho thấy một bộ phận người trẻ đang hình thành khả năng phân biệt rõ hơn giữa phản biện xã hội, bất đồng quan điểm và hành vi chống phá.

Không chỉ một bộ phận Gen Z, mà cả những người quan tâm đến chính trị Việt Nam theo hướng ôn hòa cũng đang hình thành nhận thức rõ ràng hơn về ý nghĩa của hai chữ “phản động”.

Họ không nhất thiết muốn chống lại chính quyền. Họ cũng không nhất thiết bị dẫn dắt bởi bất kỳ thế lực nào. Nhiều người đơn giản muốn biết điều gì đã xảy ra, tại sao nó xảy ra và liệu pháp luật có được áp dụng công bằng hay không.

Một xã hội khỏe mạnh không phải là xã hội không có bất đồng. Đó là xã hội trong đó bất đồng có thể được tranh luận bằng lý lẽ và bằng chứng.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất có lẽ không còn là liệu cộng đồng mạng có sợ nhãn “phản động” hay không. Mà là: nếu ngày càng nhiều người không còn sợ nhãn dán ấy, cơ quan công quyền sẽ lựa chọn tiếp tục gắn nhãn, hay lựa chọn lắng nghe và trả lời?

Đáng chú ý, bà Hà đã từng bị xử phạt kỷ luật vì liên quan đến vụ án gian lận thi cử xảy ra năm 2018 tại tỉnh Hà Giang cũ (nay là tỉnh Tuyên Quang). Khi ấy, bà Hà đang giữ chức Phó Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Hà Giang.

Vắng mặt sau khi vụ án bị phanh phui

Trong quản trị công, một vụ việc nghiêm trọng xảy ra không chỉ đặt câu hỏi về ai trực tiếp làm sai, mà còn phải đặt câu hỏi về ai chịu trách nhiệm quản lý, giám sát và ngăn ngừa sai phạm.

Đó là nguyên tắc tưởng như hiển nhiên.

Nhưng câu chuyện đang diễn ra tại Tuyên Quang lại khiến người ta phải đặt câu hỏi liệu nguyên tắc ấy có được áp dụng đến cùng.

Trước kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, bà Vương Ngọc Hà, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Tuyên Quang, là người trực tiếp tham gia chỉ đạo và kiểm tra công tác chuẩn bị kỳ thi. Bà cùng đoàn công tác của tỉnh đi kiểm tra các điểm thi, từ điều kiện phòng thi đến công tác bảo quản đề thi, bài thi, camera giám sát và các phương án bảo đảm an toàn, nghiêm túc cho kỳ thi.

Nói cách khác, giáo dục và kỳ thi tốt nghiệp THPT nằm trong chính lĩnh vực mà bà Hà được giao phụ trách.

Tuy nhiên, khi vụ gian lận điểm thi tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang bị phát hiện, tại cuộc họp báo ngày 9/7 công bố thông tin về vụ việc, bà Hà lại không xuất hiện với lý do đi công tác.

Một lãnh đạo có thể bận công tác. Điều đó hoàn toàn bình thường.

Nhưng một vụ việc xảy ra ngay trong lĩnh vực mình phụ trách thì lại không phải chuyện bình thường.

Luân chuyển công tác trước ngày công bố thông tin thi lại

Vào ngày 5/8, Bộ Giáo dục và Đào tạo quyết định cho phép 328 thí sinh tại điểm thi xảy ra sai phạm được thi lại vào ngày 14–15/8.

Chỉ hai ngày sau, ngày 7/8, UBND tỉnh Tuyên Quang công bố quyết định luân chuyển công tác bà Vương Ngọc Hà, theo đó bà thôi phụ trách lĩnh vực giáo dục và phần việc này được giao cho ông Đỗ Anh Tuấn, phó chủ tịch UBND tỉnh Tuyên Quang.

Điều đặc biệt cần lưu ý, theo thông tin công khai, quyết định luân chuyển được ký từ ngày 4/8, tức chỉ một ngày trước khi phương án xử lý đối với 328 thí sinh được công bố.

Không phải lần đầu

Đáng nói hơn, đây không phải lần đầu tiên tên bà Hà xuất hiện bên cạnh một vụ việc gian lận thi cử.

Năm 2018, khi đang là Phó Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hà Giang, bà Hà từng bị xử lý kỷ luật liên quan đến vụ gian lận điểm thi THPT quốc gia tại Hà Giang.

Trả lời trước báo chí, bà tỏ ra bất ngờ vì không biết con gái bà là Mai Vương Bảo Ngọc được nâng điểm. Theo thông tin trước đó, tại phiên toà xét xử vụ án, bà ngoại của Bảo Ngọc, tức mẹ ruột bà Hà cho hay, có nhờ người quen xem hộ điểm thi của cháu nhưng kết quả lại thành nâng điểm.

Đáng nói, sau vụ việc năm 2018, sự nghiệp chính trị của bà Hà không chấm dứt. Bà tiếp tục đảm nhiệm nhiều vị trí lãnh đạo tại Hà Giang, rồi trở thành Phó Chủ tịch UBND tỉnh Hà Giang năm 2024.

Sau khi Hà Giang và Tuyên Quang sáp nhập, bà tiếp tục giữ chức Phó Chủ tịch UBND tỉnh Tuyên Quang và phụ trách nhiều lĩnh vực, trong đó có giáo dục.

Câu hỏi lớn về trách nhiệm trước nhân dân và pháp luật

“Kim thiền thoát xác” là một thành ngữ chỉ việc ve sầu bỏ lại lớp vỏ cũ để thoát thân.

Trong câu chuyện Tuyên Quang, dùng hình ảnh này không có nghĩa khẳng định bà Hà “thoát trách nhiệm”. Không ai có thể kết luận như vậy nếu chưa có một quy trình xem xét trách nhiệm chính thức.

Nhưng hình ảnh ấy đặt ra một ẩn dụ đáng suy nghĩ:

Nếu thay đổi vị trí có thể khiến câu hỏi về trách nhiệm biến mất, thì bộ máy chỉ đang thay đổi con người hay thực sự giải quyết vấn đề?

Một người có thể được điều chuyển.

Một chức danh có thể được thay thế.

Một lĩnh vực có thể được giao cho người khác.

Nhưng trách nhiệm quản lý không thể được điều chuyển theo quyết định hành chính.

Nếu một hệ thống để xảy ra sai phạm, điều cần làm không chỉ là tìm ra người trực tiếp gian lận. Cần phải truy ngược cả chuỗi trách nhiệm: từ người thực hiện, người biết, người giám sát, người quản lý cho tới những lỗ hổng thể chế đã tạo điều kiện cho sai phạm xảy ra.

Và vì vậy, điều công chúng chờ đợi ở Tuyên Quang lúc này không phải là một cuộc “thay ghế”.

Mà là một câu trả lời thẳng thắn:

Trong vụ gian lận điểm thi này, trách nhiệm quản lý thực sự dừng ở đâu?

Trước đó, rapper MCK đã bị Sở Văn Hóa và Thể thao TPHCM yêu cầu xóa một số bài rap vì cho rằng chứa “lời lẽ thô tục”.

Fan hâm mộ của nam rapper này đã ngay lập tức vào trang cá nhân của ca sĩ Lâm Phúc để bày tỏ quan điểm. Điều gây chú ý là họ đã nhắc đến việc cha của ca sĩ đụng xe chết người.

Ca sĩ Lâm Phúc là con của ông Nguyễn Sỹ Cương, một nguyên Đại biểu Quốc hội, người bị cáo buộc đã gây tai nạn khiến một nữ sinh thiệt mạng vào năm 2025. Anh cũng là con của bà Lâm Thị Phương Thanh, đương kim Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Trên mạng xã hội Threads trong vài ngày qua, từ khóa “Nguyễn Sỹ Cương” đã lên xu hướng chóng mặt và đã trở thành một chủ đề thịnh hành.

Một vài người trẻ đã đưa ra góc nhìn như sau:

• “Nếu đó là nữ sinh lái xe BMW đâm chết cán bộ đảng” thay vì “Cán bộ lái xe BMW đâm chết nữ sinh” thì nó sẽ là một câu chuyện khác".
• “Nguyễn Sỹ Cương ơi. Hãy tranh thủ quãng thời gian còn lại bên gia đình đi trước khi GenZ lôi được đầu ông ra chịu tội cho con bé nữ sinh ấy”.
• “BMW cũ vẫn là BMW, đại biểu Quốc hội tông chết người vẫn là đại biểu Quốc hội”.

Vụ việc xảy ra khi nào, ở đâu?

Theo báo Dân Trí, vào 13:10 ngày 30 tháng 5 năm 2025, chiếc xe hơi hiệu BMW mang biển số 30H.369.XX do ông N.S.C (64 tuổi, ở quận Đống Đa, Hà Nội) điều khiển đã đụng phải chiếc xe máy do ông Đ.V.H lái, chở đằng sau là cô con gái Đ.N.P.T (18 tuổi, nhà ở phường Đồng Nhân, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội).

Kết quả là ông Đ.V.H đã gãy chân còn cô con gái Đ.N.P.T đã bị đứt lìa chân phải. Sau đó, nữ sinh Đỗ Ngọc Phương Thùy được cho là đã qua đời, gần một tháng trước kỳ thi THPT 2025.

Một người tên Đỗ Quang Minh, được cho là người thân của bạn nữ sinh đã viết như sau trên Facebook vào ngày 08.6.2025:

“Một đêm khó khăn. Không có phép màu nào xảy ra cả.

Em Thuỳ (ở nhà mọi người gọi em là Mina), nạn nhân của vụ tai nạn làm đứt lìa chân cách đây hơn một tuần đã dừng lại hành trình khám phá thế giới ở tuổi 18 đẹp nhất đời người.

Gia đình mình mất đi một thành viên. Kỳ thi THPT Quốc gia năm nay mất đi một thí sinh. Quả là một đêm khó khăn".

Tai nạn này xảy ra ở đường Nguyễn Huy Tự, Quận Hai Bà Trưng, Hà Nội. Theo hình ảnh được chia sẻ, chiếc BMW đã đụng chiếc xe máy và lao thẳng vào một gốc cây trên vỉa hè.

Một clip được quay ở hiện trường cho thấy một người đàn ông nằm trên vỉa hè. Xung quanh là người dân, y tá, công an và cảnh sát giao thông. Vài người đã kể lại như sau:

• “Đứa bé được chở đi rồi. Còn đây là bố”.
• “Xe ô tô ở bên kia, nó lao sang bên này. Nó tông vào gốc cây”.
• “Đây này. Cái chân của con bé nó đứt ra đây luôn này”

Báo chí nhà nước đã nói gì về vụ việc?

Một số tờ báo nhà nước đã đưa tin vào ngày 31/5/2025.

• “Vụ xe BMW tông đứt lìa chân nữ sinh: Chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra” - Báo Dân Trí
• “Cơ quan cảnh sát điều tra thụ lý vụ ô tô BMW tông đứt lìa chân cô gái 18 tuổi” - Báo Tuổi Trẻ
• “Nữ sinh 18 tuổi bị đứt lìa chân phải sau tai nạn với ô tô ở Hà Nội” - VTV Sức khỏe

Vụ việc đã được chuyển sang cơ quan điều tra, nhưng cho đến nay vẫn chưa có thông tin gì mới. Báo chí cũng đã ngừng đưa tin về sự kiện này từ đầu tháng 6/2025.

Tại sao ông Nguyễn Sỹ Cương bị cho là thủ phạm?

Theo thông tin báo nhà nước đăng tải, người gây tai nạn là một người đàn ông, có tên viết tắt là “N.S.C”, và ở độ tuổi 64.

Ông Nguyễn Sỹ Cương sinh năm 1961 và vào thời điểm vụ tai nạn xảy ra, thì ông này đúng 64 tuổi.

Tuy nhiên, manh mối đáng chú ý nhất nằm ở dòng tin nhắn mà ca sĩ Lâm Phúc, con trai của ông Cương, gửi tới cộng đồng người hâm mộ của mình.

Nội dung như sau:

“Chào buổi sáng mọi người.

Có điều này tớ cũng rất đắn đo, không biết có nên nói ở đây hay không, vì bản thân tớ cũng rất khó xử. Nhưng thôi trước mắt tớ sẽ nói chung chung trước để cho mọi người yên tâm nếu bắt gặp những thông tin sai lệch.

Thời gian vừa rồi gia đình tớ có xảy ra một tai nạn không mong muốn, gây ra hậu quả có thể nói là nghiêm trọng. Và nhà mình chắc chắn đã quá hiểu về tớ - không bao giờ trốn tránh trách nhiệm cho bất cứ điều gì mình gây ra, không lựa chọn làm những gì trái với đạo đức và lương tâm, vậy nên khi có điều gì xảy ra thì ưu tiên hàng đầu chính là khắc phục hậu quả.

Thế nhưng, rất nhiều người đứng ngoài cuộc khi biết đến câu chuyện cũng rất phẫn nộ, buông những lời quá khích kể cả khi họ không hiểu rõ sự tình. Tệ hơn nữa, các cá nhân có tư tưởng phản động - chống phá cũng lợi dụng câu chuyện để thêu dệt thêm rất nhiều tình tiết sai sự thật, khiến cho mọi người càng thêm hiểu lầm khủng khiếp".

Cách giới trẻ bày tỏ quan điểm

Mạng xã hội Threads đang trở thành công cụ chính để giới trẻ thể hiện quan điểm, nơi một người có thể dùng tài khoản nặc danh để đăng bài.

Một bạn tên Nam đã tinh tế hơn, khi chụp ảnh mình đứng kế gốc cây nơi xảy ra tai nạn, kèm theo dòng miêu tả: “Check-in gốc cây công lý nổi tiếng ở thủ đô. Đứng được 30 giây sợ có xe lao tới ủi hoặc là công an nhào ra còng đầu for no reason (mà không cần lý do)”.

Một số bạn đã nảy ra ý tưởng mua hoa để đặt ở gốc cây nơi vụ tai nạn xảy ra, nhằm tưởng nhớ nữ sinh kém may mắn.

Đến cuối ngày 13 tháng 8, số lượng hoa được đặt dưới gốc cây đã gia tăng đáng kể.

“Nguyễn Sỹ Cương” hiện tại vẫn là từ khóa được thịnh hành trên Threads. Có thời điểm lượng bài đăng chứa từ khóa này lên tới hơn 1 triệu.

Tuy nhiên nhiều bài đăng về vụ việc trên Threads và Facebook đã bị chặn hiển thị ở Việt Nam, nhiều người dùng Facebook đăng ảnh chụp màn hình thông báo nội dung bị chặn cho thấy, quyết định được đưa do thể theo yêu cầu của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Đây cũng là nơi bà Lâm Thị Phương Thanh, vợ của ông Nguyễn Sỹ Cương, đang làm Bộ trưởng.

Từ đầu năm 2026 đến nay, hàng loạt người đã lên mạng xã hội để phàn nàn về thuế. Gây tranh cãi nhất là quy định cấm xuất cảnh những chủ doanh nghiệp nào đang nợ thuế.

Sự thật là gì, đây có phải là quy định quá khắt khe không, và các nước khác có làm điều tương tự không?

Những khoản thuế phải đóng khi mở doanh nghiệp

Khi mở công ty, một người phải đóng các khoản thuế, bao gồm:

• Thuế môn bài: Đã chấm dứt từ 01/1/2026, tuy nhiên vẫn áp dụng truy thu đối với những năm trước.
• Thuế Giá Trị Gia Tăng hay VAT: Đây là thuế được áp lên hàng giá và dịch vụ. Theo nguyên tắc, khách hàng là người trả, chủ kinh doanh thu giùm và trả cho cơ quan thuế sau.
• Thuế thu nhập doanh nghiệp.
• Thuế thu nhập cá nhân.
• Các khoản về Bảo Hiểm Xã Hội, Bảo Hiểm Y Tế, Bảo Hiểm Thất Nghiệp.

Tại sao ngừng kinh doanh rồi mà vẫn nợ thuế?

Nhiều người hay lầm tưởng rằng ngừng kinh doanh là xong.

Nhưng theo quy định thì cần phải làm thủ tục để giải thể doanh nghiệp. Nếu không, vẫn bị coi là tiếp tục kinh doanh. Khi bỏ quên nhiều năm, số tiền nợ thuế sẽ được tích lũy kèm theo tiền phạt.

Lan (tên đã thay đổi), một người làm tư vấn luật giải thích: “Nhiều người nghĩ rằng ngừng kinh doanh là xong. Nhưng từ góc nhìn pháp luật, bạn phải làm thủ tục giải thể. Trước khi đi nước ngoài, phải kiểm tra mình có nợ thuế không để tránh rắc rối”.

Vậy còn trường hợp nợ thuế sau vài năm?

Ở Việt Nam, cơ quan thuế được quyền kiểm toán và truy thu thuế đến 10 năm, tùy theo trường hợp, theo Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15.

Nghĩa là nếu bạn giải thể doanh nghiệp năm 2026, cơ quan thuế phát hiện sai phạm vào năm 2030, họ có quyền truy thu thuế từ năm 2020.

Chính vì điều này, đã dẫn đến trường hợp nhiều người đóng cửa công ty nhưng vẫn nợ thuế từ vài năm trước.

Trong một clip trên TikTok, bạn của người đàn ông kia đã chia sẻ rằng họ đã đóng cửa cơ sở kinh doanh hơn 5 năm, nhưng vẫn nhận giấy nợ thuế hơn 50 triệu.

Tại sao lại để cộng dồn nợ thuế lâu như vậy mà không nhắc người dân?

Đây là một điều gây tranh cãi. Theo tìm hiểu của phóng viên RFA, Việt Nam quản lý thuế theo mô hình “tự khai, tự nộp”.

“Hệ thống ở Việt Nam chưa có đồng bộ. Nghĩa là mặc dù mình đã làm xong thủ tục giải thể công ty rồi, cứ nghĩ là xong, không còn nợ nữa. Nhưng sau đó mới phát hiện là vẫn còn nợ”, Lan, một người làm tư vấn luật doanh nghiệp ở Sài Gòn chia sẻ với phóng viên RFA.

Bà Lan nói thêm: “Ví dụ. Bạn mở cửa hàng hay công ty từ năm 2020, đến 2025 là đóng cửa. Cứ nghĩ là không còn nợ gì, nhưng trong thời gian đó, có thể có một giao dịch nào đó bạn chưa đưa vào sổ, một khoản thuế GTGT chưa được tính. Khi dồn lại thì thành vài chục đến vài trăm triệu đồng. Trừ khi bạn là một người am hiểu về thuế và luật, còn không thì khó mà không mắc sai lầm”.

Còn chuyện bị cấm xuất cảnh vì nợ thuế?

Theo nghị định 252, những trường hợp sau đây có thể bị cấm xuất cảnh:

• Chủ hộ kinh doanh nợ thuế từ 50 triệu đồng và quá hạn hơn 120 ngày.
• Chủ doanh nghiệp nợ thuế từ 500 triệu đồng và quá hạn 120 ngày.
• Các cá nhân liên quan bỏ địa chỉ kinh doanh.

Tuy nhiên, vấn đề là nhiều người không hề biết mình đang nợ thuế và cũng không được nhắc. Cho đến khi ra sân bay thì mới được thông báo khi xuất cảnh.

Nhiều người đặt câu hỏi liệu biện pháp này quá vô lý và khắt khe hay không, trong khi hệ thống chưa hoàn thiện và dữ liệu chưa được đồng bộ?

“Mình đang lên kế hoạch mở công ty, nhưng khi tìm hiểu về quy định thì quá mệt mỏi. Nhiều lúc người ta không biết mình có nợ thuế mà trả. Nên cấm xuất cảnh quá là cứng nhắc”, chị Trinh (tên đã thay đổi), một người kinh doanh mảng POD chia sẻ với phóng viên RFA.

Các nước khác có cấm xuất cảnh vì nợ thuế không?

Mỗi nước có cách xử lý khác nhau.

Theo quy định của sở thuế Mỹ IRS, một người được cho là có mức nợ thuế nghiêm trọng khi họ nợ $66,000 vào năm 2026. Trong trường hợp này, cơ quan thuế có thể gửi công văn yêu cầu Bộ Ngoại Giao không cấp hộ chiếu cho cá nhân đó hoặc không cho xuất cảnh.

Còn theo luật ở Úc, một người nợ thuế có thể bị cấm xuất cảnh nếu cơ quan thuế cho rằng họ có nguy cơ bỏ trốn và số nợ quá cao.

Một ví dụ nổi tiếng là trường hợp của Paul Hogan, một diễn viên của bộ phim Crocodile Dundee. Theo ABC News, vào năm 2010, ông đã bị cấm ra khỏi nước Úc vì cơ quan thuế cho rằng ông nợ thuế lên đến $150 triệu. Nhưng vụ việc đã được giải quyết vào năm 2012.

Cấm xuất cảnh được coi là biện pháp cuối cùng.

Trong thực tế, người nợ thuế sẽ bị tính lãi suất và sẽ nhận được thông báo. Người nợ thuế sẽ nhận được hàng loạt thư cảnh báo. Không bao giờ có chuyện người dân bị chặn ở cửa an ninh sân bay mà không hay biết điều gì xảy ra. Cơ quan thuế sẽ tạo mọi điều kiện để công dân làm nghĩa vụ thuế của mình.

Câu hỏi này càng đáng chú ý bởi bà Hằng từng bị Tòa án nhân dân TP.HCM tuyên ba năm tù về tội “Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân” theo Điều 331 Bộ luật Hình sự.

Khi đó, điều khiến bà chủ khu du lịch Đại Nam vướng vòng lao lý cũng chính là những buổi livestream do bà thực hiện.

Điểm đáng chú ý là phiên livestream lần này của bà Hằng xảy ra trong bối cảnh gần đây xảy ra những vụ án liên quan đến các blogger như Lê Trung Khoa, Đặng Thị Huệ (Huệ Như), hay Đoàn Bảo Châu.

Đây là những bloggers đã bị cơ quan điều tra an ninh thuộc Bộ Công an Việt Nam kết luận tội tuyên truyền chống phá nhà nước Cộng Hoà Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam theo điều 117 Bộ luật Hình sự trong thời gian gần đây và đều đang sinh sống tại nước ngoài.

Vậy bà Hằng có thể bị kết tội “lợi dụng các quyền tự do dân chủ” hoặc tội “tuyên truyền chống phá nhà nước”, vốn là hai tội danh thường được áp dụng cho những trường hợp có những phát ngôn nhạy cảm trên mạng, hay không?

Các ý kiến còn chưa thống nhất

RFA ghi nhận hai luồng ý kiến trái ngược từ những luật sư đang hành nghề trong nước.

Một luật sư thuộc Đoàn Luật sư TP. Hà Nội cho biết, rất khó để có thể tuyên án bà Nguyễn Phương Hằng theo các tội danh trên.

Trước hết, bà Hằng không trực tiếp chỉ đích danh một quan chức lãnh đạo cụ thể. Người duy nhất bà nêu tên là cựu Bí thư Thành uỷ TP. HCM Lê Thanh Hải, người đã bị cắt mọi chức vụ trong Đảng từ năm 2024.

Thứ hai, bà Hằng không nhắm trực tiếp đến những người đang tại chức như Tổng Bí thư Tô Lâm hay các quan chức hiện đang giữ vị trí trong bộ máy hành chính nhà nước. Ngược lại, bà kêu gọi ông Tô Lâm hãy đứng ra xử lý và giải quyết các vấn đề mà bà đang nêu ra trong phiên phát trực tiếp.

Đây được xem là một động thái nhằm giúp bà Hằng khẳng định vai trò mà bà rất nhiều lần tuyên bố trên livestream rằng bản thân đang đi tố giác tội phạm.

Việc bà Hằng tự đặt mình vào vai trò người tố giác tội phạm và liên tục kêu gọi Bộ Công an vào cuộc có thể được xem như một “lá chắn” cho bà, khi những hành động này được đặt dưới danh nghĩa bảo vệ quyền lợi người dân và đấu tranh cho lợi ích chung.

Thứ ba, phần lớn nội dung bà đề cập được đặt trong bối cảnh những vụ án đã xảy ra hoặc đang được dư luận quan tâm, chẳng hạn vụ cháy tòa nhà trung tâm thương mại quốc tế Sài Gòn ITC năm 2002 hay những nghi vấn xoay quanh sân bay Long Thành.

Thứ tư, các cáo buộc của bà Hằng chỉ liên quan đến những doanh nghiệp có vốn tư nhân, trong đó có những nội dung được bà mô tả là liên quan đến buôn lậu và phân phối kim cương giả tại các cơ sở kinh doanh lớn ở phía Nam như PNJ, Kim Lý.

Đáng chú ý, khi nhắc đến SJC, bà Hằng từng nói đây là doanh nghiệp có vốn nhà nước nên để nhà nước thanh tra và xử lý. Tuy nhiên, trong một số phát biểu khác, bà vẫn có những câu hỏi gay gắt về trách nhiệm của những người đứng sau hoạt động của doanh nghiệp SJC này.

Ở chiều ngược lại, một luật sư khác đang hành nghề ở Hà Nội trao đổi với RFA với điều kiện giấu tên vì lý do an toàn, thì cho rằng bà Hằng rất có thể bị truy tố về một trong hai tội: tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ hoặc tội vu khống.

Bản thân bà Nguyễn Phương Hằng đã từng bị truy tố theo điều 331 hồi năm 2022.

Báo Tuổi Trẻ đưa tin về vụ bắt giữ và trích dẫn cáo buộc của cơ quan công an như sau: bà Nguyễn Phương Hằng đã “lợi dụng sức ảnh hưởng của bản thân, sử dụng chức năng của mạng xã hội trên Internet, tổ chức nhiều buổi phát trực tiếp với nội dung thông tin chưa được kiểm chứng, liên quan đến đời tư của người khác. Trong đó sử dụng những ngôn từ mang tính chất nhục mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm của người khác.”

Điều 331 bị các tổ chức nhân quyền chỉ trích vì chứa ngôn từ mơ hồ, khó định nghĩa, dẫn đến nguy cơ bị lạm dụng bởi cơ quan công quyền.

Nếu bà Hằng đang ở nước ngoài thì sao?

Theo phân tích của một luật sư, hiện nay Bộ luật Tố tụng hình sự cho phép tòa án tiến hành xét xử ngay cả khi bị cáo đang bỏ trốn và bị truy nã.

Do vậy trong trường hợp của bà Nguyễn Phương Hằng, nếu chính quyền quyết định khởi tố vụ án, thì việc bà tiếp tục ở nước ngoài và chưa bị bắt giữ, thì vẫn có khả năng bà bị xét xử vắng mặt.

Trong thời gian gần đây đã diễn ra một vài vụ xét xử và kết án vắng mặt tương tự, như trường hợp của ông Lê Trung Khoa, bà Đặng Thị Huệ, ông Đoàn Bảo Châu, và ông Nguyễn Đình Thắng.

Tuy nhiên, việc thi hành bản án – nếu có – sẽ phải chờ đến khi bà Hằng trở về hoặc bị cơ quan chức năng bắt giữ.

Nói cách khác, bản án có thể tồn tại trong thời gian dài nhưng việc chấp hành hình phạt sẽ phụ thuộc vào quá trình bắt giữ và thi hành án theo quy định pháp luật.

Tuy nhiên, ngày 9 tháng 8, Tiến sĩ Phạm Thanh Vân, người sáng lập dự án Đại Sự Ký Biển Đông - chuyên trang chia sẻ dữ kiện và thông tin về các diễn biến trên biển Đông - viết trên trang cá nhân cho biết hiện công tác cứu hộ đã dừng lại mà không rõ nguyên nhân.

Trước đó vào tối ngày 24/7, tàu chở hàng của Việt Nam có tên Khôi Nguyên 18 bị chìm tại khu vực quần đảo Trường Sa, nơi đang là vùng tranh chấp chủ quyền giữa Trung Quốc và Việt Nam.

Theo dữ liệu hàng hải, tàu Khôi Nguyên 18 được đóng vào năm 2017 với trọng tải 1.911 tấn cùng chiều dài khoảng 70m. Con tàu này được nói là dùng để “chở hàng tổng hợp”.

Đáng chú ý, theo tờ New York Times đưa tin thì đây là con tàu được cho là đang trên đường thực hiện công tác bồi lấp đảo nhân tạo của Việt Nam tại khu vực Quần đảo Trường Sa.

Theo tờ Tân Hoa Xã của Trung Quốc đưa tin ngày 26/7, con tàu đã chìm ở vùng biển gần rạn san hô Vĩnh Thư, tức Đá Chữ Thập thuộc quần đảo Trường Sa (theo cách gọi Việt Nam). Tổng số thuyền viên trên tàu có 62 người.

Tuy nhiên, một số nguồn tin khác của nước này lại nói rằng tàu chìm ở khoảng 38 hải lý phía bắc Vĩnh Thư. Số khác lại nói địa điểm cách 220 hải lý về phía đông tỉnh Khánh Hòa.

Các nguồn thông tin ban đầu liên quan đến vụ việc chủ yếu là thông tin một chiều từ phía Trung Quốc.

Ở thời gian đầu thực hiện công tác cứu hộ, nước này cho biết đã “phát động chiến dịch cứu hộ” để cứu sống được 46 thủy thủ của tàu Khôi Nguyên 18 và bàn giao lại phía Việt Nam.

Vào ngày 30/7, Bộ ngoại giao Việt Nam cho biết đã tìm kiếm được thêm 2 người, nâng tổng số lên 48 thủy thủ đã được trở về với gia đình. Ngoài ra còn có một thi thể được thu hồi.

Cơ quan này cũng công bố nguyên nhân dẫn đến tàu bị chìm là “do thời tiết xấu”. Trong khi đó, phía Trung Quốc thì nói rằng tàu “gặp nạn rồi chìm” mà không giải thích thêm điều gì thực sự đã xảy ra trước đó.

Thông tin cứu hộ được cập nhật cuối cùng là vào ngày 31/7, cả hai nước đều cho biết công tác cứu hộ vẫn diễn ra và vẫn còn 13 người trên tàu Khôi Nguyên 18 vẫn không rõ tung tích.

Tuy vậy, trong cùng ngày hôm đó, tờ Sanya Daily của Trung Quốc lại cho biết tàu cứu hộ mang số hiệu 115 của nước này đã “thành công, hoàn thành nhiệm vụ” để trở về căn cứ.

Vụ tai nạn xảy ra trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh thực hiện chương trình mở rộng các tiền đồn tại các đảo do nước này kiểm soát ở Trường Sa. Tính đến tháng 5/2026 Việt Nam đã bồi đắp xong 11,2 km² đất nhân tạo.

Lynn Kuok, Chủ tịch Viện Lee Kuan Yew về Nghiên cứu Đông Nam Á tại Viện Brookings có trụ sở tại Washington, nói với RFA rằng việc mở rộng mạnh mẽ ở Trường Sa là nỗ lực của Hà Nội nhằm cải thiện khả năng hoạt động ở đó.

Bà nói: “Việt Nam đang tăng cường nền tảng hậu cần cho sự hiện diện của mình ở Biển Đông. “Bằng cách mở rộng mạng lưới bến cảng khắp quần đảo Trường Sa, Hà Nội đang tạo điều kiện dễ dàng hơn cho việc di chuyển nhân sự, vật tư và thiết bị giữa các thực thể bị chiếm đóng và đất liền để duy trì hoạt động trong thời gian dài hơn”.

Chính quyền Bắc Kinh đã công khai phản đối hoạt động xây dựng và bồi đắp của Việt Nam tại đây vì khẳng định “quần đảo Nam Sa là lãnh thổ vốn có của Trung Quốc”, đồng thời tuyên bố sẽ thực hiện “các biện pháp cần thiết để bảo vệ chủ quyền lãnh thổ và quyền hàng hải của mình” đối với các thực thể được coi là “bị chiếm đóng bất hợp pháp”.

Khu vực Đá Chữ Thập thuộc quần đảo Trường Sa, nơi con tàu bị chìm, có lịch sử tranh chấp quân sự giữa Trung Quốc với nhiều quốc gia Đông Nam Á, bao gồm cả Việt Nam.

Trung Quốc đã xây dựng cơ sở quân sự trên đảo từ năm 1988, mang theo tham vọng muốn kiểm soát toàn bộ khu vực quần đảo Trường Sa. Đây cũng là thời điểm diễn ra trận đụng độ giữa Việt Nam và Trung Quốc tại đảo Gạc Ma, một khu vực khác thuộc quần đảo Trường Sa, khiến 64 quân nhân Việt Nam thiệt mạng.

Khi công bằng được nhìn qua lăng kính “pháp bất trách chúng”?

Theo báo Dân trí đưa tin, Bộ Giáo dục và Đào tạo (Bộ GDĐT) cho rằng việc tổ chức thi lại với các thí sinh chuyên Tuyên Quang là “hợp tình hợp lý”.

Theo lý giải của Bộ, đây là phương án nhằm bảo đảm quyền lợi cho những thí sinh có thể bị ảnh hưởng bởi sai phạm của hội đồng thi, trong khi cơ quan chức năng tiếp tục điều tra và sẽ xử lý những trường hợp vi phạm sau khi có kết luận.

Trong buổi họp báo sáng ngày 5/8, Thứ trưởng Bộ GDĐT Phạm Ngọc Thưởng chia sẻ, “nhiều em chưa thành niên, cơ bản bị tác động bởi sai phạm của hội đồng, đây là điều không ai mong muốn. Mọi biện pháp xử lý phải đảm bảo tính toàn cục”.

Trên thực tế, nhiều học sinh cho rằng quyết định cho toàn bộ 328 thí sinh thi lại tạo cảm giác bất công đối với những người đã tham dự kỳ thi trong điều kiện bình thường. Một số ý kiến được phóng viên RFA ghi nhận cho thấy tâm lý bức xúc khá rõ.

“Gian lận có quy mô tổ chức rồi giờ thi lại”

“Không lẽ cứ gian lận rồi thi lại hả chị? Nếu vậy tụi em cứ học dốt để rồi thi lại hết cho khoẻ”

Về nguyên tắc, bảo vệ quyền lợi của thí sinh không có lỗi là điều cần thiết. Nhưng chính cách giải quyết này lại đặt ra một vấn đề khác: ranh giới giữa bảo vệ người vô tội và tạo ra một ngoại lệ trong xử lý vi phạm nằm ở đâu?

Trao đổi với phóng viên RFA, một luật sư tại TP.HCM cho rằng cách xử lý này phần nào gợi liên tưởng đến tư duy quản trị xã hội thời phong kiến, trong đó có quan niệm “pháp bất trách chúng” – tức khi có quá nhiều người cùng vi phạm, việc áp dụng trách nhiệm pháp lý đối với toàn bộ tập thể trở nên khó thực hiện.

Vị luật sư tại TPHCM còn cho hay, cần phá bỏ tư duy “pháp bất trách chúng” để duy trì kỷ cương xã hội và chống tham nhũng toàn hệ thống.

Quan niệm này được cho là có nguồn gốc từ xã hội Trung Quốc cổ đại. Trong xã hội nông nghiệp và phong kiến xưa, khi vi phạm trở thành hành vi phổ biến trong cộng đồng, việc xử lý toàn bộ số đông thường khó khả thi và dễ gây bất ổn. Vì vậy, nhà cầm quyền đôi khi phải châm chước hoặc chỉ xử lý những người bị xem là cầm đầu.

Quan niệm này có thể tạo ra tâm lý an toàn giả tạo: khi hòa vào đám đông cùng vi phạm, cá nhân dễ tin rằng mình sẽ không bị xử lý vì “đông quá, không phạt xuể”.

Quy mô lớn là điều kiện cho phép “thi trước tra sau”

Sai phạm tại Tuyên Quang được cho là vi phạm của cả Hội đồng thi.

Tuy bước đầu đã khởi tố được 29 bị can, nhưng phía cơ quan điều tra vẫn chưa thể khoanh vùng rõ đối tượng vi phạm trong số 328 thí sinh đã dấy lên nhiều nghi vấn và bức xúc trong dư luận.

Trong khi cơ quan điều tra chưa có kết luận về các cá nhân vi phạm tại Tuyên Quang, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ra quyết định tổ chức thi lại cho 328 thí sinh vào ngày 14-15/8 tới đây và tuyên bố sẽ xử lý các trường hợp vi phạm sau khi có kết luận điều tra.

Như vậy, về bản chất, kỳ thi lại được tổ chức trước khi quá trình xác minh trách nhiệm của từng thí sinh vẫn chưa được hoàn tất.

Một học sinh đến từ một trường chuyên ở Gia Lai cho rằng việc cơ quan điều tra chưa thể xác định cụ thể thí sinh nào gian lận trong số 328 em, nhưng đã khởi tố 29 bị can và xác định được người chỉ đạo giải đề thi trong phòng thi, dường như đặt ra một nghịch lý trong chính lập luận của cơ quan điều tra.

Đây có lẽ mới là điểm cốt lõi của vấn đề.

Nếu chưa thể chứng minh một thí sinh gian lận, không thể mặc nhiên coi họ là người có tội.

Nhưng ngược lại, nếu chưa thể xác định một thí sinh hoàn toàn không liên quan đến sai phạm, việc trao cho họ một cơ hội thi lại cũng cần được giải thích bằng một cơ sở pháp lý và nguyên tắc rõ ràng.

Bởi nếu không, thông điệp mà hàng triệu học sinh có thể nhận được sẽ vô cùng nguy hiểm: cùng một kỳ thi, cùng một hành vi vi phạm quy chế, nhưng kết quả xử lý có thể khác nhau tùy vào việc sai phạm xảy ra ở đâu và với quy mô nào.

“Nếu vậy năm sau em rủ nguyên cái trường em gian lận để được thi lại hết,” một bạn học sinh lớp 12 chia sẻ với phóng viên RFA.

Đáng chú ý, kỳ thi này sẽ không có camera theo dõi như những gì lãnh đạo UBND tỉnh Tuyên Quang đã từng đề xuất trong buổi họp báo trả lời về vấn đề sai phạm trong kỳ thi tốt nghiệp THPT vào ngày 9/7/2026.

Ông Thưởng cho biết, việc lắp đặt camera theo dõi trên quy mô lớn là điều không khả thi với lý do còn hạn chế về công tác quản lý cơ sở vật chất và hạ tầng kỹ thuật.

Một lỗi sai - Hai số phận. Khi quy chế chung lại áp dụng cho cá nhân thay vì tập thể.

Theo thông tư số 24/2024/TT-BGDĐT, quy chế thi tốt nghiệp THPT năm 2026 có quy định rõ thí sinh sẽ bị đình chỉ thi nếu “nhận thông tin từ bên ngoài vào phòng thi” cũng như vi phạm về gian lận trong suốt quá trình diễn ra kỳ thi.

Theo đó, những thí sinh bị đình chỉ sẽ không có tư cách tham gia xét tuyển tốt nghiệp THPT trong năm đó mà buộc phải tham dự kỳ thi vào các năm tiếp theo.

Tuy nhiên, thực tế lại là 328 thí sinh tại trường chuyên Tuyên Quang được phép thi lại, trong khi 5 thí sinh sai phạm tại điểm thi trường THPT Lê Trực tỉnh Quảng Trị sẽ bị đình chỉ thi và buộc phải thi lại vào năm 2027.

Theo diễn ngôn của Bộ GDĐT, sai phạm xảy ra tại tường THPT Lê Trực (tỉnh Quảng Trị) đã được xác định rõ tính chất, mức độ vi phạm và cá thể hoá trách nhiệm của từng trường hợp.

Một bên là một điểm thi có kết quả bất thường trên diện rộng và quá trình điều tra chưa hoàn tất; bên kia là những trường hợp mà cơ quan chức năng cho rằng đã có đủ căn cứ xác định vi phạm.

Chính vì khác nhau về mức độ và chứng cứ, cách xử lý khác nhau có thể lý giải.

Nhưng điều xã hội cần được nhìn thấy là một tiêu chuẩn chung trong việc xác định trách nhiệm, là một kết quả mà mọi thí sinh đều có thể tin rằng mình được đối xử công bằng.

Và đó mới là bài kiểm tra thực sự đối với ngành giáo dục sau vụ việc tại Tuyên Quang và Quảng Trị.

Theo đó, trang Phòng An ninh mạng và phòng, chống TP sử dụng công nghệ cao - CATP Hà Nội cho rằng có “hàng triệu người lên mạng chỉ để xem chửi bới, sỉ nhục người khác”, trang này khẳng định có thể sẽ xử lý hình sự đối với người được cho là livestream xúc phạm người khác.

Các fanpage của công an nhiều nơi như Hưng Yên, Nghệ An, An Giang, Ninh Bình cũng đưa ra cảnh báo sẽ xử phạt hành chính nếu bất kỳ người dân nào chia sẻ, phát tán những video về buổi livestream của bà Nguyễn Phương Hằng.

Lý do, theo các trang mạng xã hội của công an, vì các video trên chứa nội dung “xuyên tạc hoặc vu khống” các “đồng chí lãnh đạo, nguyên lãnh đạo Đảng, Nhà nước”.

Trước đó, vào khoảng 20 giờ ngày 5/8, bà Nguyễn Phương Hằng đã thực hiện buổi phát sóng trực tiếp trên các nền tảng mạng xã hội Tiktok và Youtube.

Buổi livestream kéo dài hơn 8 tiếng đồng hồ, đã thu hút một lượng lớn người quan tâm. Có thời điểm những video này cán mốc hơn 15 triệu lượt xem.

Trong bài nói chuyện, bà Hằng đã đề cập đến nhiều nội dung liên quan đến mối quan hệ tình - tiền của nhiều cựu lãnh đạo cấp cao, bao gồm cha con ông Lê Thanh Hải (cựu Bí thư Thành ủy TP.HCM), ông Phạm Bình Minh (cựu Bộ trưởng Bộ Ngoại giao).

Bà cũng nhắc đến cùng tên của các nhân vật được gọi là “anh Ba”, “anh Tư”, hay “anh Bảy” có liên can đến vụ bê bối này.

Được biết những cách gọi tên trên đây là cách gọi tên thứ bậc của nguyên Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng (“anh Ba”), nguyên Chủ tịch nước Trương Tấn Sang (“anh Tư”), nguyên Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc (“anh Bảy”).

Bên cạnh đó, bà Hằng còn nhắc lại vụ việc cháy tòa nhà thương mại IDZ, từng là nơi hoạt động của nhiều cửa hàng vàng bạc đá quý, ở trung tâm TP. HCM khiến 60 người chết vào năm 2002.

Bà khẳng định rằng khi xảy ra vụ cháy ITC, ông Lê Thanh Hải, khi đó là chủ tịch UBND thành phố, đã ra lệnh niêm phong hiện trường và khóa chặt lối vào kho vàng để “khua khoắng” tài sản, thay vì triển khai cứu dân đang mắc kẹt khiến nhiều người tử vong một cách thương tâm.

Sau phiên livestream của bà Nguyễn Phương Hằng, mạng xã hội bắt đầu lan tỏa, xuất hiện nhiều luồng ý kiến bình luận xoay quanh những vấn đề mà bà Hằng đã tuyên bố.

“Hai ngày nay, mở Facebook ra gần như ở đâu cũng thấy câu chuyện xoay quanh livestream của bà Nguyễn Phương Hằng. Tin tức, bình luận, tranh cãi phủ kín các trang mạng xã hội. Có cảm giác như cả không gian mạng đang bị cuốn vào một sự kiện đặc biệt”. Tài khoản Tran NamAnh bình luận.

Tuy bà Nguyễn Phương Hằng nói rất nhiều chủ đề, nội dung trong buổi livestream, nhưng dư luận chủ yếu hướng sự quan tâm và lục tìm lại hồ sơ về vụ việc cháy tòa nhà ITC cách đây hơn 20 năm trước.

Đơn cử, tài khoản Pham Anh Thi chia sẻ rằng “nếu đúng năm đó vụ cháy ITC như cô nói thì ác quá. Mình tò mò vào xem đúng khúc này”.

Tài khoản có tên Chi Le cho biết từng có thời gian làm việc tại tòa nhà ITC “trước khi nó trở thành lò thiêu khủng khiếp”. Người này cũng bày tỏ cảm xúc “đau lòng” khi nghe những tình tiết liên quan đến vụ cháy trong quá khứ và đặt ra câu hỏi rằng “ông Lê Thanh Hải ác độc đến vậy sao?”.

Một tài khoản khác có tên Mang Dang yêu cầu chính quyền cần xem xét lại “trách nhiệm” của ông Lê Thanh Hải “trong vụ hỏa hoạn tòa nhà ITC vào năm 2002”.

Trong khi đó, có người nhận định đây là những nội dung “chưa được kiểm chứng”.

Báo chí nhà nước cũng cho đăng tải nhiều bài viết liên quan đến việc cảnh báo này.

Trước đó, trong thời điểm diễn ra livestream, Tiktok đã chặn video của bà Hằng. Ngoài ra, tài khoản cá nhân có tên Christina Nguyen, được cho là của chính chủ bà Hằng, cũng bị đóng trên Facebook.

Bài viết nhanh chóng thu hút sự chú ý và nhận được hơn 17,000 like, 2,500 bình luận và 1,200 chia sẻ.

Đến ngày 31 tháng 7, anh Hùng đã nhận được một thông báo từ Facebook: “Có khả năng bài viết này chứa nội dung xâm phạm bản quyền”. Bài viết sau đó đã bị nền tảng xóa bỏ.

Trong thời gian gần đây, khi thông tin về dự án ở đèo Hải Vân của VinGroup trở thành chủ đề gây xôn xao dư luận, rất nhiều nội dung chứa từ khóa “đèo Hải Vân” và “VinGroup” đã bị gỡ bỏ một cách có hệ thống.

Theo tìm hiểu của phóng viên RFA, đây là kết quả của một nỗ lực báo cáo bản quyền ở quy mô lớn diễn ra trên Facebook và Threads, cả hai nền tảng mạng xã hội này đều thuộc về công ty Meta.

Báo cáo vi phạm bản quyền là một tính năng của Meta nhằm bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của tác giả. Mục đích để hạn chế tác phẩm gốc bị thương mại hóa khi chưa được phép.

(RFA)

Nhưng hiện nay, nó đã trở thành một công cụ để nhắm đến những nội dung phản biện.

Anh Trường (đã đổi tên vì lý do an toàn), một tài khoản với hơn 70,000 người theo dõi, đồng thời quản lý một diễn đàn về kinh tế chia sẻ trải nghiệm của mình:

“Đây là chiêu thức mà VinGroup hay các công ty lớn sử dụng để chặn dư luận. Trước đây, tôi và và các thành viên bị báo cáo liên tục. Người báo cáo cho rằng tài khoản tôi là giả mạo, nội dung tôi vi phạm bản quyền hoặc hình ảnh tôi đăng thuộc một công ty nào đó.

Nếu kháng cáo thành công, họ sẽ báo cáo tiếp. Khi số lượng báo cáo đủ lớn, Facebook tự động khóa tài khoản của tôi. Tới mức này thì bạn phải tự hiểu là nên dừng lại, vì không có kết quả tốt đẹp gì. Bạn cũng không có đủ thời gian để xử lý tất cả vấn đề. Sớm muộn gì thì tài khoản của bạn cũng bị vô hiệu hóa. Đây là một lỗi rất nghiêm trọng của Facebook”.

RFA không thể xác minh một cách độc lập các tuyên bố của ông Trường.

Một người từng làm việc cho Vinpearl, một công ty thuộc hệ sinh thái Vingroup, nhưng đã chuyển qua làm trong lĩnh vực marketing online, trao đổi với RFA dưới điều kiện ẩn danh như sau:

“Nói thiệt là trước đây mình cũng đã báo cáo bản quyền người khác, nhưng có lý do chính đáng. Bất cứ ai cũng có thể làm vì đây là chính sách của Facebook. Khi báo cáo, bạn phải ghi tên, địa chỉ, và chứng minh bạn là chủ sở hữu bản quyền. Nếu đọc email thông báo vi phạm, sẽ có thông tin về người báo cáo.

Nhưng với trường hợp của VinGroup, theo kinh nghiệm của mình, họ đã thuê một đơn vị ngoài để báo cáo ở quy mô lớn. Bên đó sẽ mạo danh các tổ chức lớn như AP, New York Times, và các nhà báo. Nếu bạn biết kháng cáo thì sẽ khôi phục lại nhưng đa số chúng ta không ai rảnh để làm vậy”.

Trong một email báo cáo nội dung về đèo Hải Vân, chủ sở hữu bản quyền được cho là Paramount Pictures và email liên lạc là dmca@paramount.com. Đây không phải là email chính thức của hãng phim Paramount Pictures.

Không chỉ trên Facebook, hiện tượng này còn xảy ra trên Threads và TikTok.

Nam (đã đổi tên vì lý do an toàn) là một Tiktoker thường xuyên chia sẻ về cuộc sống ở Mỹ trên các nền tảng. Mỗi clip của anh thu hút hơn 100,000 lượt view. Khi anh bắt đầu chia sẻ góc nhìn về VinGroup và các dự án của Vin, nhất là VinFast, vấn đề bắt đầu xảy ra.

Các clip của anh bị báo cáo là đã vi phạm bản quyền, tài khoản của anh bị cho là giả mạo và nhanh chóng bị khóa.

“Các clips của tôi không hề có một tấm ảnh bản quyền nào và luôn có mặt của tôi”, anh phàn nàn, “Tôi không thể nào vi phạm được”.

Sau một tuần vắng mặt, anh đã trở lại và giãi bày bằng một clip trên Facebook: “Họ là bên có quyền cho nên mình không thể làm được gì”. Từ đó, anh hoạt động ít lại hẳn. Đáng nói hơn, Nam không phải là trường hợp duy nhất.

Điều này không chỉ xảy ra với những cá nhân phản biện.

Ngay cả những người được cho là “thân với chính quyền” cũng vô tình dính phải tranh chấp này. Tài khoản “Banker thích code” hay “Đạt quan điểm” là một ví dụ của một cá nhân tự cho mình là yêu nước và luôn tin tưởng Đảng và nhà nước.

Vào ngày 21 tháng 7 năm 2026, tài khoản này đã đăng một clip tên “Đèo hải vân và các dự án bất động sản phong cách nước ngoài #bankerthichcode #chinhtri #vanhoa.”

Trong clip, chủ tài khoản đã phê bình dự án của VinGroup ở đèo Hải Vân và so sánh với khu nghỉ dưỡng cao cấp Amaroi. Video này sau đó bị báo cáo với lý do tương tự, vi phạm bản quyền, và bị xóa bài.

(RFA)

Tức giận, chủ tài khoản đã đăng bài viết phàn nàn như sau:

“Bộ mặt thật của V. Tao làm gì mà phải nhảy dựng lên thế? Đe dọa “Không gỡ thì bọn mình gỡ” rồi “Kênh ae”, anh em kiểu gì chúng mày mà mày đánh bản quyền clip của tao? Sử dụng những thuật toán bẩn để bịt mồm người chính đáng?

Mày có thể đụng vào bất kỳ kênh nào, riêng kênh tao, tao sẽ lên 10 clip nữa xoay quanh mày.

Tao biết những người phản động sẽ lấy clip của tao để quay sang công kích mày, nhưng tao nghĩ mày xứng đáng rồi. Mày thượng đẳng quá mà”.

Chỉ vài giờ sau, tài khoản này đã tự xóa hết các clip và bài viết phê bình VinGroup, nhưng không đưa ra lời giải thích nào.

Hiện tượng này đã khiến nhiều bạn trẻ sử dụng mạng xã hội Threads tỏ ra phẫn nộ. Một bạn đã châm biếm như sau: “Tôi xin lỗi VinGroup. Tôi xin lỗi Phạm Nhật Vượng. Tôi xin lỗi Vinhomes Làng Vân Đà Nẵng”.

Quy trình thiếu minh bạch

Vào sáng ngày 25/6/2026, 19/19 hộ dân tại khu vực Bàu Sen Bàu Lát thuộc phường Quy Nhơn Tây, tỉnh Gia Lai đồng loạt ký tay phản đối quyết định về xác minh nguồn gốc đất và cơ chế đền bù giải phóng mặt bằng mà họ cho là “không công bằng” tại trụ sở UBND phường.

Vụ việc này nằm trong kế hoạch giải phóng mặt bằng phục vụ dự án cải tạo hệ thống tiêu thoát lũ suối Trầu và Trung tâm Trí tuệ Nhân tạo FPT AI thuộc Khu Đô thị Long Vân, phường Quy Nhơn Tây, tỉnh Gia Lai, với tổng mức đầu tư dự kiến 485 tỷ đồng. Thời gian triển khai từ năm 2025-2028.

“Lúc lập hồ sơ nó không nói chuyện với mình mà chỉ họp nhau,” một người dân có đất thuộc diện thu hồi chia sẻ với phóng viên RFA.

Theo chia sẻ của các hộ dân địa phương, khu đất này đã được khai hoang từ trước năm 1983 và canh tác ổn định bắt đầu từ năm 2004 tới hiện tại.

Thế nhưng khi lập hồ sơ, chính quyền đã không tham vấn người dân, mà tự động xác định mốc thời gian canh tác.

“Mấy thằng cán bộ phường ở đây nó chơi kiểu phù thuỷ mà. Mình canh tác từ trước 2014 mà giờ nó điền thông tin nó ghi sau 2014 dẫy rầu để nó không đền. Bữa 19 hộ dân đâu ai chịu giao đất đâu,” một người dân khác cho hay.

Ngoài ra, nạn nhân còn chia sẻ cán bộ phường sau đó còn tuyên bố đất này do bộ đội khai vỡ gây bức xúc cho người dân địa phương.

“Dám để trong đó là đất khai vỡ do bộ đội. Đó các anh và cán bộ và bà con nông dân ở đây xem như vậy có phải là làm đúng theo tấm gương đạo đức HCM hay không hay chỉ vì lợi ích nhóm?” một người đại diện các hộ dân bức xúc trường trình lại sự việc với phóng viên.

Trách nhiệm quản lý của nhà nước

Một trong những nguyên nhân dẫn đến tranh chấp là việc cơ quan có thẩm quyền chưa thực hiện đầy đủ công tác tuyên truyền, phổ biến và hướng dẫn người dân về các quyền công dân cơ bản liên quan đến đất đai.

Dù đã khai hoang canh tác từ trước năm 1983, tuy nhiên trong suốt quá trình sử dụng đất người dân không nhận được bất kỳ thông tin hay hướng dẫn cụ thể nào từ phía cơ quan có thẩm quyền, về kê khai đất khai hoang và quy trình đóng thuế đất.

Sự thiếu sót này đã tạo ra khoảng trống trong nhận thức pháp luật của người dân, làm gia tăng nguy cơ phát sinh các tranh chấp và khiếu kiện về sau.

Điều đáng lưu ý là, trong văn bản dự thảo “Bảng tính chi tiết giá trị bồi thường, hỗ trợ - đợt 05” của UBND phường Quy Nhơn Tây, tỉnh Gia Lai lại kết luận rằng khu vực đất này cũng “không thuộc đất công ích do UBND phường quản lý, chưa được cấp Giấy chứng nhận cho ai.”

Vậy nếu đất này không thuộc đất công, cũng chẳng chứng nhận cho dân, thế thì sẽ thuộc về ai?

Đến nay, khi vấn đề giải phóng mặt bằng đang diễn ra gấp rút để thực hiện dự án Trung tâm Trí tuệ Nhân tạo FPT AI và hệ thống tiêu thoát nước Long Vân, thì cơ quan chức năng đã vội vàng lập hồ sơ và kết luận toàn bộ khu vực đất trên mặt nước và đất xung quanh bờ kè khu vực của 19 hộ dân tại đó không thuộc diện được đền bù.

Ngoài ra, một luật sư trao đổi cùng phóng viên RFA cho biết việc người dân phải có nghĩa vụ với mảnh đất mà họ khai hoang bằng việc đóng thuế đất dù có sổ hay không. Vị luật sư cho hay từ năm 1983 đến nay đã qua bao nhiêu lần đo đạc lại bản đồ địa chính rồi mà vẫn không ghi nhận việc sử dụng đất thì rất lạ.

“Người dân thiếu hiểu biết nên họ lộng hành,” vị luật sư này chia sẻ.

40 năm canh tác vẫn không được đền bù

Theo ghi nhận từ phóng viên RFA, từ ngày 20/6 đến ngày 26/6/2026, một số hộ dân đã liên tục đăng tải nội dung khiếu nại lên mạng xã hội, về việc không nhận được đền bù.

Họ cáo buộc cơ quan địa chính thuộc UBND phường Quy Nhơn Tây thiếu cơ sở khi kết luận khu vực đất canh tác nông nghiệp của hộ dân ông T.T.C. và 18 hộ dân khác là đất không canh tác ổn định sau ngày 1/7/2014.

Chính vì thế, UBND phường Quy Nhơn Tây không giải quyết đền bù đất và không hỗ trợ bất kỳ chi phí chuyển đổi ngành nghề hay tái định cư cho người thân thuộc 19 hộ trên.

Tại khoản 3 Điều 96 Luật đất đai năm 2024 về bồi thường về đất khi nhà nước thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân, quy định:

‘Đối với đất nông nghiệp đã sử dụng trước ngày 01 tháng 07 năm 2004 mà người sử dụng đất là hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp nhưng không đủ điều kiện để được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất theo quy định của Luật này thì việc bồi thường được thực hiện theo quy định của Chính phủ.’

Chiếu theo quy định này, UBND phường Quy Nhơn Tây cần phải trình bày rõ quy định của Chính phủ được ban hành trong trường hợp giải quyết đền bù giải phóng mặt bằng cho 19 hộ dân tại khu vực bầu sen.

Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa ghi nhận được thông tin chi tiết về bất cứ văn bản quy phạm pháp luật nào nhằm hướng dẫn người dân về vấn đề này.

Trong khi đó, khu vực đất hoang ngay bên cạnh khu vực đất mặt nước của các hộ dân xung quanh hồ sen, dù đã rất lâu không có ai canh tác hay khai thác, nhưng vẫn nhận được khoản tiền đền bù là 350 triệu/sào (tức khoảng 500m2 đất).

Điều đáng lưu ý là người đang sở hữu khu vực đất được đền bù ấy, lại chính là gia đình vợ của ông chủ tịch hội nông dân phường Trần Quang Diệu (cũ).

Thêm vào đó, theo chia sẻ từ ông T.T.C. với phóng viên RFA, trước đó đã có một dự án xây dựng đường Long Vân - Long Mỹ tại địa phương, hộ dân xung quanh khu vực cũng đã nhận được đền bù giải toả phù hợp dù cũng là cùng tính chất đất ruộng khai hoang.

Cấm kêu oan

Được biết, vấn đề về tranh chấp giải phóng mặt bằng và đền bù đất cho người dân thuộc khu vực kể trên không chỉ mới diễn ra trong khoảng thời gian gần đây, mà đã xảy ra từ tháng 8 năm 2024.

Cho đến tận bây giờ, người dân vẫn chưa nhận được bất kỳ lời giải thích thoả đáng nào từ phía cơ quan chức năng có thẩm quyền. Để lại rất nhiều nỗi bức xúc trong lòng dân.

Không những thế, sau nhiều video và bài viết được đăng tải trên mạng xã hội của gia đình ông T.T.C., ngày 1/7/2026, chủ trang facebook đã được cơ quan Công an phường Quy Nhơn Tây mời lên làm việc với lý do là cần xem xét lại những nội dung được đăng tải trên mạng xã hội.

Theo chia sẻ của nạn nhân, cơ quan công an đã không phạt hành chính nhưng đã có một số yêu cầu cảnh cáo về việc đăng tải nội dung và yêu cầu xoá những bình luận mang tính tiêu cực.

“Công an nó biết mình nói cũng đúng nên nó đâu có biểu mình xoá bài. Nó kêu mình xoá mấy cái bình luận quá đáng á. Có một số họ kêu ‘cướp’ nó ảnh hưởng tới chính quyền nhiều quá. Nó cũng không phạt,” ông C. cho biết.

Đây không phải là lần đầu tiên VinGroup bị lên án, nhưng chưa bao giờ họ bị giới trẻ chỉ trích rộng rãi như vậy.

Đây là một trong các bài đăng nổi bật nhất, “T ghét Vingroup, có bao nhiêu chuyện thì bới hết ở bình luận đi ae” (Tôi ghét VinGroup, có bao nhiêu chuyện thì đăng hết ở bình luận đi anh em). Ở dưới là hơn 500 bình luận chỉ trích.

• “Nhà cửa thiết kế dở hơi, xây cẩu thả, ép tiến độ nhà thầu rồi trừ tiền sạch, làm thầu cho Vin xong là lỗ sặc máu”.
• “Tới giờ vẫn không hiểu Vingroup là ai mà dám cả gan gửi thông báo thu hồi nhà đất của khu bọn tao. Đuổi bọn tao đi với số tiền đền bù bằng 1 phần 10 để xây dự án cho bọn nó. Trong khi dân ở đây mua nhà đất sổ đỏ đàng hoàng, sống đã mấy chục năm ở đây tận mấy đời”.
• “2024, gia đình 4 người ở Mỹ tử vong khi lái VF8. Nguyên nhân nghi ngờ xe Vinfast có vấn đề”.
• “Ai đã duyệt dự án này ở đèo Hải Vân? Lôi tên tuổi, nhà cửa, họ hàng ra. Phải hỏi ông ta đã nhận bao nhiêu. Vì sao lại khốn nạn với thành phố này như vậy”.

Bắt đầu với việc chỉ trích xây dựng dự án ở đèo Hải Vân, VinGroup đã trở thành một tội đồ đối với không ít người trẻ, ít ra trên mạng xã hội là vậy.

Đây là một điều trái ngược với những gì thường thấy trên truyền thông đại chúng, nơi gần như không có bất cứ một sự phê bình nào về VinGroup. Nhưng trên mạng xã hội, giới trẻ như đã tìm được một diễn đàn để họ cất tiếng nói.

Người trẻ có đủ sức ảnh hưởng?

Dựa theo một báo cáo của DecionLab, 73% những người thuộc thế hệ GenZ tại Việt Nam cho rằng môi trường là vấn đề quan trọng.

Dự án Làng Vân của công ty VinPearl thuộc VinGroup đang gây xôn xao dư luận là một minh chứng cho xu hướng này.

Nhiều người cho rằng VinPearl đang đánh đổi cảnh quan thiên nhiên để làm dự án thương mại. Các ý kiến phần lớn lại tập trung trên mạng xã hội Threads, một nền tảng thuộc sở hữu của Tập đoàn Meta từ Mỹ.

Tại Việt Nam, tính đến cuối năm 2025, theo dữ liệu quảng cáo của Meta, Threads có thể tiếp cận khoảng 4.65 triệu người dùng, tương đương 5.4% số người dùng Internet trong nước.

Đây là còn không gian được nhiều người trẻ sử dụng để tạo ra các diễn đàn tự do trao đổi và trao đổi một cách công khai.

Khác với những diễn biến của những cuộc thảo luận sôi nổi trên mạng xã hội, làn sóng phản ứng của người trẻ trước dự án Làng Vân không thể tìm thấy ở những nội dung đăng tải của báo chí nhà nước.

Thay vào đó, quan sát nhiều tờ báo như VnExpress, Tuổi Trẻ, Dân Trí, Thanh Niên, thì dự án Làng Vân được đưa tin và nổi lên như một thành tựu của Tập đoàn Vingroup. Lễ khởi công của dự án diễn ra hoành tráng cùng với sự tham gia, tán dương của các quan chức chính quyền.

Tại sao lại là Threads?

Một quản trị viên của một nhóm chuyên phân tích các sản phẩm tài chính và dự án bất động sản trên Facebook đã giải thích như sau:

“Nhóm trên Facebook của mình có khoảng 150,000 thành viên. Mình để ý một hiện tượng rất lạ. Bất cứ bài nào tiêu cực về VinGroup sẽ bị report rồi bị xóa. Mặc dù chỉ là một clip về xe VinFast bị hư hay một tấm ảnh về tường nứt ở một căn VinHomes, nó sẽ sớm muộn biến mất.

Theo tìm hiểu của mình, một đơn vị nào đó đã báo cáo bản quyền. Họ giả danh các nhà báo, các tờ báo, để báo cáo vi phạm. Nền tảng Facebook cũng không hỗ trợ người bị báo cáo”.

Đây là một ví dụ khác. Trên diễn đàn “OFBB - Mạng xã hội giao thông”, một bài đăng về dự án Làng Vân đã bị xóa. Facebook đã gửi thông báo đến chủ nhân như sau: “Chúng tôi đã gỡ nội dung sau đây mà bạn đăng lên Facebook do nhận được thông báo của một bên thứ ba cho biết rằng nội dung đó xâm phạm bản quyền”.

Trong khi đó trên nền tảng Threads (dịch là chuỗi bài đăng) cuộc thảo luận về dự án Vinhomes Làng Vân vẫn diễn ra sôi nổi.

Giao diện của mạng xã hội này cho phép tập hợp tất cả các bài đăng cùng chủ đề vào một chuỗi, người dùng có thể dễ dàng xem toàn bộ các bài đăng về một chủ đề cụ thể mà không phải tìm kiếm như ở các mạng xã hội khác.

Điều này khiến việc tham gia thảo luận và tìm kiếm thông tin trở nên dễ dàng và tập trung hơn.

Từ một dự án được tạo ra để cạnh tranh với X (trước đây là Twitter), mạng xã hội Threads của Meta đang trở thành nơi các bạn trẻ phản ánh những bức xúc trong xã hội.

Một bạn trẻ đăng trên Threads như sau: “Vụ đèo Hải Vân chứng minh cho ta thấy Gen Z không hề sống thờ ơ như báo đài tuyên truyền. Ngược lại, họ còn rất quan tâm đến những vấn đề nhức nhối của xã hội, của đất nước, nhưng họ lại không có đủ sức ảnh hưởng, không đủ tiếng nói để làm thay đổi các vấn đề trên”.

Sau đây là vài phản hồi khác:

• “Khác quan điểm là đu càng, “Địa Trung Hải” ,“Venice” ở Phú Quốc nhìn như nồi cám heo, cứ chê Vin là ba que”.
• “Chửi Vin = phản động, Vin là cái của đảng và nhà nước vậy”.
• “Lừa đảo tiền của dân, thằng SunGroup và thằng VinGroup luôn. Gia đình tôi là nạn nhân”.

Lý do chính ít ai dám phê bình VinGroup trực diện là họ sợ bị quy chụp là bất đồng chính kiến hay phản động.

Đó cũng là một trong những cách phổ biến mà những nhóm thân chính phủ sử dụng để dập tắt tiếng nói phản biện.

Một bạn trẻ ở Phú Quốc đã chia sẻ với phóng viên RFA rằng “kể từ khi VinGroup tới Phú Quốc, họ lấy đất rừng để xây dự án. Mình lo sợ là sau này, Phú Quốc sẽ không còn thiên nhiên nữa”

Không phải ai cũng có cái nhìn tiêu cực về VinGroup

Tuy nhiên, không phải ai cũng có góc nhìn tiêu cực về VinGroup.

Một người trẻ Nha Trang có nhận xét khác:

“Kể từ khi Vingroup xây VinPearl ở Hòn Tre, họ đã kéo cả triệu du khách tới Nha Trang. Nếu họ biến mất thì hàng ngàn người địa phương sẽ thất nghiệp. Khi chỉ trích thì phải có một giải pháp nào đó.”

Người này cũng cho rằng xe VinFast vẫn là một lựa chọn hợp lý “bởi vì trong tầm giá 300-400 triệu, bạn không có quá nhiều lựa chọn”. Ngoài ra, chất lượng xe kèm với dịch vụ sửa chữa tốt khiến người này chấp nhận tự gọi bản thân là một “Vin Nô bất đắc dĩ“.

Đó không phải là một nhận xét cảm tính, mà còn cho thấy một thực tế rằng, VinGroup đã trở thành một phần không thể thiếu trong kinh tế Việt Nam.

Theo ước tính, VinPearl Nha Trang mỗi ngày đón 25,000 đến 35,000 du khách, tương đương 9 tới 12 triệu du khách. Trong khi đó, tỉnh Khánh Hòa trong năm 2025 đã đón 16 triệu du khách và VinPearl là một địa điểm thu hút hàng đầu.

Bất chấp các lời chỉ trích, các dự án nhà ở của VinGroup vẫn bán chạy. Vài dự án trong khu vực Sài Gòn vẫn đang xây dựng là Vinhomes Grand Park ở Quận 9, Vinhomes Paradise ở Cần Giờ, và Vinhomes Bình Chánh. Trong khi mức giá bình quân của một căn hộ tại Sài Gòn đã lên 112 triệu đồng/m2, một căn 50m2 có giá khoảng 5.6 tỷ đồng, nhiều người tìm đến VinHomes như một lựa chọn an toàn, vì không còn cách nào khác.

Một người ở Sài Gòn đang tìm mua căn hộ chia sẻ góc nhìn như sau: “Mình cũng không thích gì những gì VinGroup làm. Nhưng trong tầm giá 2-3 tỷ, gần như không có dự án nào tốt bằng Vinhomes. Mình đang tham khảo Vinhomes Quận 9, căn 2 phòng ngủ với giá 3 tỷ, và thấy nó tốt nhất. Ở đây có công việc, hồ bơi, siêu thị, và các tiện ích khác. Chưa kể, có xe buýt miễn phí để đi từ đây vô Quận 1.

Mình có một người bạn chi tiêu rất tiết kiệm. Bạn ấy không quan tâm chính trị hay kinh tế, chỉ tập trung vào chuyên môn, cho nên bạn chọn đi Xanh SM, vì nó rẻ và ít hôi xe. Ngoài kia cũng có hàng triệu người như cổ. Vingroup độc quyền, thao túng hay phá hoại hệ sinh thái? Họ không cần biết. Miễn là Xanh SM có cuốc xe giá rẻ.”

Tuy nhiên, nhiều người tỏ ra nghi ngại về tính chuyên nghiệp của bản báo cáo trên.

Phóng viên của RFA đã đọc báo cáo và điểm ra một vài vấn đề chính.

Đây là phiên bản tóm tắt của báo cáo “Đánh giá tác động môi trường dự án khu phức hợp du lịch và đô thị nghỉ dưỡng Làng Vân”, được đệ trình lên cơ quan chức năng ở Đà Nẵng vào tháng 11 năm 2024.

• Chủ dự án: Công ty cổ phần VinPearl.
• Đơn vị tư vấn: Công ty cổ phần ĐTPT Thành Tâm.

Thông tin chung:

• Dự án được UBND thành phố Đà Nẵng cấp quyết định chủ trương đầu tư số 5805/QĐ-UBND ngày 27/8/2016.
• Tên dự án: Khu phức hợp du lịch và đô thị nghỉ dưỡng Làng Vân.
• Quy mô diện tích: 5.122.018,88 m2 (512,20 ha).
• Quy mô dân số: 19,000 người.
• Quy hoạch đã có từ 06/11/2008 do UBND thành phố ban hành quyết định số 8175/QĐ-UBND.
• Ngày 19/10/2011, UBND thành phố Đà Nẵng và Công ty Vinpearl đã ký thỏa thuận nguyên tắc về đầu tư xây dựng dự án.

Những vấn đề với đơn vị tư vấn

• Đơn vị tư vấn là Công ty cổ phần đầu tư phát triển Thành Tâm, được thành lập vào ngày 13/9/2024.
• Tháng 11/2024, chỉ 2 tháng sau khi thành lập, công ty này đứng tên cùng với Vinpearl để đệ trình báo cáo đánh giá tác động môi trường.
• Theo thông tin công khai, địa chỉ công ty là số 31A, ngách 94/87, Phố Thượng Thanh, Phường Việt Hưng, TP Hà Nội, Việt Nam. Theo Google Map, địa chỉ này không dẫn đến một công ty có quy mô lớn, thay vào đó là một ngôi nhà dân bình thường.
• Danh sách thành viên chủ chốt tham gia chỉ có 4 người, gồm: Nguyễn Thị Nhiên, Nguyễn Thị Bích, Trần Thị Thúy Huyền và Nguyễn Ngọc Hân.
• Liệu một công ty 4 thành viên có đủ năng lực để đánh giá tác động môi trường của một dự án rộng 512ha trong vòng chưa đầy hai tháng?

Dự án là khu nghỉ dưỡng hay khu dân cư?

Dự án được quảng bá là khu “phức hợp du lịch và đô thị nghỉ dưởng”.

Nhưng dựa theo hạng mục công trình ở trang 32, dự án này thực chất là khu dân cư với các công trình bao gồm:

• 2,397 căn nhà ở liền kề.
• 2,136 căn nhà ở biệt thự.
• 2,100 căn nhà ở xã hội.

Ngoài ra, dự án còn xây dựng trường mầm non, trường tiểu học, trường trung học phổ thông, công viên, và trạm y tế. Đây là những công trình nhằm phục vụ khu dân cư sinh sống lâu dài.

Quỹ đất cho dự án bao gồm những loại nào?

Dự án không chỉ xây dựng dựa trên khu vực Làng Vân.

Trên thực tế phần lớn diện tích là đất rừng. Trong tổng diện tích là 512 ha gồm:

• Đất lâm nghiệp (đất rừng: 4,023,782,5m2, chiếm 78,56% diện tích.
• Đất du lịch: 37,525.6m2, chiếm 0.72% diện tích.

Bản báo cáo nói gì đến tác động môi trường?

• Trang 221 của báo cáo nêu “dự án có khả năng làm cho nguồn nước khu vực bị đục và ô nhiễm từ máy móc trong dự án. Đất đá lấn chiếm làm mất đi môi trường sinh sống và sẽ làm biến đổi môi trường sống cho các loài động vật sinh sống”.
• Tuy nhiên, báo cáo cho rằng mức độ ảnh hưởng sẽ thấp và ngắn hạn.
• Tác động trong dài hạn, nhất là khi khu dân cư với 19,000 cư dân sinh sống đi vào hoạt động, không được đề cập trong báo cáo.
• Xét tổng quát, báo cáo này cho rằng tác hại đến môi trường sẽ hạn chế và không có gì nguy hiểm.

Làng Vân là siêu dự án quy mô khoảng 512 ha với tổng mức đầu tư gần 44.000 tỷ đồng, do Vinpearl thuộc Vingroup khởi công tháng 6/2025. Dự án này được định hướng sẽ phát triển thành khu phức hợp du lịch và đô thị nghỉ dưỡng dưới chân đèo Hải Vân, TP. Đà Nẵng.

Thảo luận bắt đầu sôi nổi dần từ ngày 17/7/2026 sau khi một người dùng mạng xã hội Threads chia sẻ hình ảnh về Làng Vân trước và sau khi Vingroup triển khai thi công san lấp mặt bằng dự án. Đồng thời nêu lên trạng thái bức xúc với hành động phá huỷ cảnh quan thiên nhiên tại đó.

Theo sau đó, rất nhiều người dùng mạng xã hội đã liên tục đăng tải các dòng trạng thái thể hiện nỗi bức xúc và tiếc thương cho một cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ dưới chân đèo Hải Vân.

Việc xây dựng dự án Vinhomes Làng Vân được cho là sẽ đem đến nhiều tác động tiêu cực cho môi trường. Rừng sau khi bị chặt phá sẽ không thể đủ sức để ngăn chặn dòng nước chảy xiết và nguy cơ xói lở nếu xảy ra mưa bão và lũ lụt là rất lớn.

“Núi đất đỏ nền ngậm nước sạt lở trôi hết, tui lo,” chia sẻ từ một người dùng facebook về dự án.

“Mình thì sợ sạt lở trôi xuống biển hết thì toang,” một người dân chia sẻ với phóng viên RFA.

Ngày 19/7, trên trang facebook có tên “Chúng tôi là giáo viên” đã chia sẻ tình trạng đèo Hải Vân có đá từ taluy rơi xuống đường sắt Bắc - Nam gây gián đoạn cho hoạt động vận tải ở khu vực này.

(RFA)

Bên cạnh những chia sẻ tiêu cực về dự án Làng Vân, phóng viên RFA vẫn ghi nhận một số ý kiến tích cực về dự án này.

Theo đó, một số người dùng mạng xã hội cho rằng việc đầu tư xây dựng dự án khu nghỉ dưỡng Làng Vân của Vingroup là cần thiết cho phát triển kinh tế hạ tầng địa phương, tạo cơ hội công ăn việc làm cho người lao động và thu hút dòng vốn ngoại đầu tư vào.

Tuy vậy, những người thuộc nhóm ủng hộ dự án Làng Vân vẫn thừa nhận một số tác động tiêu cực của việc tàn phá cảnh quan môi trường tự nhiên.

Báo cáo đánh giá tác động môi trường của dự án có nhiều điểm đáng ngờ

Báo cáo Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) là cơ sở quan trọng để cơ quan quản lý xem xét liệu một dự án có đáp ứng các yêu cầu về bảo vệ môi trường trước khi triển khai hay không.

Vì vậy, một báo cáo ĐTM không chỉ cần chính xác về mặt kỹ thuật mà còn phải bảo đảm tính minh bạch, khách quan và có thể kiểm chứng.

Qua nghiên cứu Báo cáo ĐTM của dự án Làng Vân, có ba vấn đề đáng chú ý cần được làm rõ.

Đơn vị tư vấn có thời gian hoạt động rất ngắn.

Theo thông tin được công bố, đơn vị tư vấn lập báo cáo là Công ty Cổ phần Đầu tư Phát triển Thành Tâm, được thành lập chỉ khoảng hai tháng (tức tháng 09/2024) trước thời điểm thực hiện nghiên cứu (11/2024).

Mặc dù pháp luật không cấm một doanh nghiệp mới thành lập thực hiện ĐTM, nhưng đối với một dự án quy mô lớn và có tác động lâu dài đến môi trường, điều này đặt ra câu hỏi về kinh nghiệm thực tiễn cũng như năng lực triển khai của đơn vị tư vấn.

Điều đặc biệt đáng lưu tâm hơn nữa đó là dựa trên thông tin về xác thực MST của doanh nghiệp, công ty Thành Tâm không đăng ký kinh doanh dưới hình thức là cung cấp dịch vụ tư vấn.

Thay vào đó là các hoạt động như trồng trọt chăn nuôi hỗn hợp và các hoạt động dịch vụ nông nghiệp khác.

Thiếu cơ chế kiểm chứng độc lập.

Báo cáo không thể hiện sự tham gia của bất kỳ tổ chức hay chuyên gia độc lập nào để thẩm định phương pháp nghiên cứu hoặc kiểm chứng kết quả đánh giá.

Điều này không có nghĩa các kết quả trong báo cáo là không chính xác. Tuy nhiên, khi toàn bộ quá trình khảo sát, phân tích và đưa ra kết luận đều do chính đơn vị tư vấn thực hiện mà không có một cơ chế phản biện độc lập, tính khách quan của báo cáo sẽ khó được kiểm chứng.

Đối với các dự án có tác động lớn đến cộng đồng, việc có một bên thứ ba tham gia đánh giá sẽ góp phần hạn chế nguy cơ thiên lệch và nâng cao niềm tin của xã hội.

Nội dung tham vấn cộng đồng còn thiếu tính minh bạch.

Báo cáo cho biết đã tổ chức lấy ý kiến người dân sinh sống xung quanh khu vực dự án. Tuy nhiên, trong tài liệu công bố không tìm thấy biên bản họp chi tiết, nội dung các ý kiến phát biểu hay quá trình tiếp thu và giải trình đối với từng ý kiến của người dân.

Đáng chú ý, báo cáo ghi nhận rằng nhiều người dân bày tỏ lo ngại về các tác động môi trường và tiếng ồn. Tuy nhiên, ngay sau đó báo cáo kết luận: “Tuy nhiên, những tác động trên có thể kiểm soát được.”

Vấn đề đặt ra là kết luận này được đưa ra dựa trên cơ sở khoa học nào? Báo cáo không giải thích rõ phương pháp đánh giá, dữ liệu hay căn cứ kỹ thuật làm cơ sở cho nhận định trên ngay tại phần tham vấn cộng đồng. Việc thiếu các thông tin này khiến người đọc khó kiểm chứng mức độ hợp lý của kết luận.

ĐTM không chỉ là một thủ tục hành chính mà còn là công cụ để bảo đảm quyền được biết và quyền tham gia của cộng đồng đối với những dự án có thể ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống của họ.

Vì vậy, bên cạnh các số liệu kỹ thuật, sự minh bạch trong quá trình thực hiện, cơ chế kiểm chứng độc lập và việc công khai đầy đủ kết quả tham vấn cộng đồng là những yếu tố quan trọng quyết định giá trị và độ tin cậy của một báo cáo ĐTM.

Đối với dự án Làng Vân, những vấn đề nêu trên chưa đủ để khẳng định báo cáo có sai sót về chuyên môn. Tuy nhiên, đây là các dấu hỏi cần được chủ đầu tư và đơn vị tư vấn giải trình rõ ràng hơn nhằm củng cố niềm tin của người dân và bảo đảm rằng mọi kết luận về tác động môi trường đều được xây dựng trên cơ sở khoa học, khách quan và minh bạch.

Chính quyền đã cho phép thực hiện dự án như thế nào?

Theo thông tin được biết, UBND TP Đà Nẵng phê duyệt sơ đồ ranh giới sử dụng đất cho khu vực dự án từ năm 2008.

Đến năm 2011, thành phố và Vingroup ký thỏa thuận nguyên tắc để xúc tiến dự án.

Trong những năm tiếp theo, quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 được điều chỉnh hai lần, vào năm 2014 và 2016, trước khi UBND TP Đà Nẵng ban hành các quyết định chấp thuận Vinpearl là nhà đầu tư dự án, đồng thời giao và cho thuê đất với diện tích hơn 10.446 ha để triển khai dự án.

Đến ngày 20/11/2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1432/QĐ-TTg, chấp thuận điều chỉnh chủ trương đầu tư dự án. Sau lần điều chỉnh này, quy mô Làng Vân còn khoảng 512,2 ha (giảm khoảng 50% so với ban đầu) với dân số dự kiến khoảng 19.000 người và tổng vốn đầu tư 43.922 tỷ đồng

Để làm dự án này, TP. Đà Nẵng đã chuyển mục đích 29.73ha rừng sản xuất cho dự án. Theo hồ sơ được báo chí dẫn lại, khoảng 18,62 ha là rừng keo do hộ gia đình, cá nhân đầu tư; khoảng 11,11 ha còn lại gồm keo, sao đen, thông, dầu rái và một số cây khác được trồng bằng nguồn ngân sách nhà nước.

Bên cạnh đó, khu đất làm dự án vẫn còn lưu lại ba công trình quân sự có lịch sử 200 năm từ đời Nguyễn bao gồm: Đồn Chơn Sảng, Trạm Nam Chơn, Đài Định Hải trên Hòn Hành, còn gọi Mũi Isabelle.

Tuy vậy, trước khi có quyết định giao đất, chính quyền địa phương đã nhận trước tiền giải phóng mặt bằng của tập đoàn này.

Theo báo cáo tài chính của Vingroup, từ năm 2014, Vinpearl đã thỏa thuận với Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng liên quan đến việc triển khai dự án Làng Vân. Vào thời điểm này, phía Vinpearl cam kết chi trả 785 tỷ đồng tiền sử dụng đất của dự án.

Đây là cách làm thường thấy của Tập đoàn này ở một số các dự án trước. Theo đó, trong nhiều tài liệu công bố, Vingroup cho biết rằng “Chính phủ chịu trách nhiệm giải phóng mặt bằng” và doanh nghiệp “ứng trước” để đẩy nhanh tiến độ. Chỉ tính riêng giữa năm 2025, Vingroup đã ứng trước hơn 96.000 tỷ đồng cho mục đích giải phóng mặt bằng.

Cũng không ít trường hợp nhiều hộ dân ca thán vì giá trị đền bù không tương ứng với giá trị tài sản thực của họ. Lý do đến từ giá đất đền bù nằm trong khung giá của nhà nước nên thường thấp hơn đáng kể so với mặt bằng chung của thị trường.

Trở lại dự án Làng Vân, rất gần trước thời điểm dự án này khởi công, chính quyền vẫn chưa đi đến thống nhất được với người dân khu vực về phương án đền bù giải phóng mặt bằng cho dự án.

Theo tờ Dân Trí, từ tháng 4 - 6/2025, chính quyền huyện Liên Châu đã tổ chức 3 đợt đối thoại và cuối cùng phải dùng biện pháp cưỡng chế để thu hồi đất cho dự án đối với những hộ dân không đồng thuận. Khu đất triển khai dự án hiện là nơi sinh sống của 2.057 hộ dân.

Về việc này, ông Võ Nguyên Chương, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đà Nẵng, từng nói rằng đây là dự án đầu tiên của thành phố nên phải cưỡng chế kiểm đếm bắt buộc do nhiều hộ dân không đồng ý giao đất ngay từ đầu.

Số phận nào cho đại dự án này?

Ở Việt Nam, con đường trở thành tỷ phú thường phần đông đến từ bất động sản. Theo danh sách tỷ phú thế giới của Forbes năm 2026, Việt Nam có tám tỷ phú USD; trong đó ba người, tương đương 37,5%, thuộc nhóm Vingroup và có bất động sản trong các nguồn tạo nên tài sản của họ.

Đối với Vingroup, bất động sản không chỉ dừng lại ở mảng tạo ra doanh thu chủ yếu cho cả tập đoàn, đó còn là một kênh được sử dụng để huy động vốn thông qua việc thế chấp tài sản là bất động sản tại các tổ chức tín dụng trong nước.

Dẫn theo thống kê từ Luật Khoa tạp chí, trong gần 5 năm, từ năm 2020 đến giữa năm 2025, Vingroup đã thế chấp lượng tài sản có giá trị khoảng 414.400 tỷ đồng, gần tương đương 50% tổng tài sản hiện tại của tập đoàn (tính đến quý 1/2026).

Một trong những tài sản thế chấp là bất động sản ở những dự án đang xây dựng dở dang.

Dự án Làng Vân không nằm ngoài phạm vi trên. Dự án này tuy vừa mới có thông tin khởi công vào giữa năm ngoái, nhưng từ hơn 10 năm trước, trong các báo cáo tài chính của Vingroup từ năm 2014 đã cho thấy dự án có phát sinh chi phí xây dựng (thuộc danh mục chi phí xây dựng dở dang), và tăng dần qua các năm.

Tại công văn số 9555 vào ngày 3/6 gửi Công ty cổ phần Vinpearl, Sở Xây dựng thành phố Đà Nẵng cho biết chủ đầu tư đã mang thế chấp một số quyền tài sản thuộc dự án Làng Vân tại ngân hàng Quân đội (MB).

Giao dịch này diễn ra vào ngày 2/4/2026, tức cách 10 tháng tính từ thời điểm dự án Làng Vân đi vào giai đoạn khởi công.

Cụ thể những tài sản thế chấp là gì, được ghi trong phụ lục của bản hợp đồng thỏa thuận giữa Vinpearl và ngân hàng MB. Tuy nhiên, do đây là thỏa thuận giữa các bên, thông tin công khai hiện chưa cho thấy những hạng mục hoặc phần nào của dự án đã được sử dụng làm tài sản bảo đảm.

Theo các báo cáo tài chính và hồ sơ giao dịch công khai trước đây của Vingroup, việc thế chấp tài sản tại các dự án bất động sản thường được thực hiện theo từng đợt, gắn với từng phần tài sản của dự án, thay vì thế chấp toàn bộ dự án trong một lần.

Đối với dự án Làng Vân, các thông tin công khai hiện mới ghi nhận giao dịch thế chấp quyền tài sản ngày 2/4/2026; chưa có thông tin chính thức về các giao dịch bảo đảm khác có thể phát sinh trong thời gian triển khai dự án.

Đây là sàn TMĐT theo mô hình ‘dropshipping’, một mô hình kinh doanh trực tuyến, trong đó người bán không cần lưu kho sản phẩm mà chuyển đơn hàng cho nhà cung cấp để trực tiếp giao hàng cho khách, còn người bán kiếm lợi nhuận từ phần chênh lệch giá.

Theo Báo Tuổi trẻ đưa tin ngày 16/5/2025, Muamau là sàn TMĐT được đánh giá là đem đến làn sóng mới trong lĩnh vực mua sắm trực tuyến với tiêu chí “đơn giản hoá mọi thứ.” Tờ báo cho biết, Muamau “hướng đến nhóm người tiêu dùng phổ thông, yêu thích giá rẻ, săn deal nhanh, không phải lo lắng về chi phí vận chuyển” và “đặt trọng tâm vào hỗ trợ người bán nhỏ lẻ, kinh doanh tự do”.

Bài báo trên cũng khẳng định Muamau không yêu cầu người bán phải đặt cọc.

Tuy nhiên, một người dùng trao đổi với phóng viên RFA lại chia sẻ rằng họ phải nạp tiền vào cọc hàng trước rồi sau đó bên app mới gửi hàng tới người mua.

“Em đã mất 70 triệu nhưng không thể rút ra được vì sàn nó sập rồi.” Người này nói.

Người tham gia phản ánh tình trạng không thể rút tiền, phát sinh các khoản nạp bổ sung để xử lý đơn hàng, và gặp khó khăn trong quá trình khiếu nại sau khi sàn TMĐT Muamau được cho là gặp vấn đề từ ngày 25/6/2026.

Chỉ trước đó một ngày, trên facebook vẫn xuất hiện rất nhiều những bài viết và video của các KOC kêu gọi người dùng tham gia sàn Muamau.

Điều đáng chú ý là trước khi xuất hiện làn sóng khiếu nại, Muamau từng được nhiều cơ quan báo chí chính thống đưa tin lăng xê, trong đó có cả một số kênh thuộc lực lượng Công an nhân dân.

Bên cạnh đó, ca sĩ Quang Hùng MasterD và Hoa hậu Khánh Vân cũng từng xuất hiện trong các hoạt động quảng bá của nền tảng, góp phần tạo dựng niềm tin đối với các nạn nhân.

Trao đổi với RFA, một nạn nhân cho biết đã vì tin tưởng báo chí chính thống mà quyết định tham gia sàn Muamau, người này nói:

“Bọn em chỉ là người lao động bình thường thôi, thông qua những cái kênh báo chí, số người nổi tiếng, đặc biệt các cái báo như VTV, Báo Công an, VnExpress họ quảng cáo cho cái sàn Muamau.

Mình thấy báo ấy rất uy tín, cơ quan ngôn luận uy tín thì bọn em nghĩ nó uy tín nên đầu tư theo cái đó."

Thế nhưng, khi sàn thương mại này sập, điều khiến nhiều người bức xúc không chỉ dừng lại ở số tiền được cho là đã mất, mà còn cả sự im lặng khó hiểu của các cơ quan báo chí nhà nước - nơi đã từng đưa ra rất nhiều bài viết quảng bá cho sàn Muamau này.

Thậm chí, trang VnExpress đã nhanh chóng tháo gỡ bài viết quảng bá giới thiệu Muamau vào ngày 16/5/2025 sau khi sàn này chính thức sập.

Một người dùng cho biết đã liên hệ với các báo từng đăng bài quảng bá cho Muamau để chất vấn nhưng không nhận được phản hồi.

“Trong khi nó đã sập từ ngày 25/6 nhưng chưa hề thấy một cơ quan nào lên tiếng để bảo vệ quyền lợi cho người tiêu dùng. Trong khi sàn này lại được Bộ Công thương cấp phép hoạt động.” Người này nói.

Vào ngày 26/6, trên trang facebook "Phòng chống tội phạm trực tuyến" đã đăng video nói về vụ việc.

Tuy nhiên, video chỉ dừng lại ở việc thông báo sự việc chứ không hề có bất kỳ động thái nào mang tính chất trấn an người bị hại hay đưa ra hướng giải quyết tiếp theo là gì.

“Rất nhiều người làm đơn trình lên cơ quan chức năng và các cơ quan báo chí rồi nhưng họ vẫn im lặng." Một người dùng cảm thán với RFA.

Nhưng cũng có những vụ việc chỉ thực sự bộc lộ ý nghĩa khi được đặt trong một bối cảnh chính trị rộng lớn hơn.

Trường hợp Nguyễn Thành Nam dường như thuộc loại thứ hai.

Nếu chỉ nhìn đây như một tranh cãi quanh một cuốn sách, người ta sẽ khó lý giải vì sao phản ứng xã hội lại diễn ra với cường độ lớn, tốc độ nhanh và sức huy động mạnh đến như vậy.

Nhưng nếu coi đây là một lát cắt phản ánh những chuyển động sâu hơn trong đời sống chính trị sau Đại hội XIV, nhiều chi tiết vốn tưởng rời rạc lại bắt đầu kết nối với nhau.

Tại sao lại xảy ra vào lúc này?

Lịch sử các chế độ xã hội chủ nghĩa từng nhiều lần cho thấy, việc một cuốn sách bị phê phán không phải là điều hiếm gặp.

Điều đáng chú ý luôn nằm ở câu hỏi khác: vì sao cuốn sách ấy lại bị chọn đúng vào thời điểm ấy? Ai là người được lợi? Và mục tiêu cuối cùng có thực sự chỉ là cuốn sách hay không?

Chính ba câu hỏi ấy khiến vụ Nguyễn Thành Nam vượt ra khỏi phạm vi của một tranh luận văn học hay xuất bản thông thường để trở thành một hiện tượng chính trị đáng quan sát.

Điều đầu tiên cần khẳng định là đây là một trường hợp rất khó xếp vào bất kỳ “khuôn mẫu” quen thuộc nào của lịch sử xuất bản Việt Nam.

Trong nhiều thập niên qua, không ít tác phẩm từng gây tranh luận dữ dội. Có cuốn bị thu hồi, có cuốn bị đình chỉ phát hành, có cuốn phải sửa chữa hoặc chờ nhiều năm mới được tái bản.

Nhưng rất hiếm khi người ta chứng kiến một chiến dịch mà trọng tâm dường như không còn là nội dung cuốn sách, mà chuyển hẳn sang việc lên án cá nhân tác giả với quy mô rộng lớn như vậy.

Điều này càng trở nên đáng chú ý nếu nhìn vào chính nội dung và vị thế của người viết.

Theo những thông tin đã được công bố, cuốn sách không nhằm phủ nhận hay hạ thấp Hồ Chí Minh. Ngược lại, nó được giới thiệu như một nỗ lực kể lại cuộc đời Hồ Chí Minh theo cách gần gũi hơn với lớp trẻ. Có thể đồng ý hay không đồng ý với phương pháp thể hiện, có thể tranh luận về tính chính xác của từng chi tiết, nhưng rất khó xếp nó vào nhóm những tác phẩm công khai phủ nhận nền tảng chính trị của chế độ.

Tác giả của cuốn sách cũng không phải một người vô danh.

Nguyễn Thành Nam là một doanh nhân có tên tuổi, thuộc lớp những người đặt nền móng cho ngành công nghệ thông tin Việt Nam trong thời kỳ Đổi mới. Ông không chỉ thành công trong kinh doanh mà còn nhiều lần tham gia các diễn đàn giáo dục, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Một người có bề dày kinh nghiệm như vậy hẳn hiểu rõ sức nặng của từng phát biểu và từng dự án mình thực hiện.

Chính vì thế, việc ông trở thành tâm điểm của một chiến dịch công kích đã khiến không ít người đặt câu hỏi: phải chăng vấn đề không còn nằm ở cá nhân Nguyễn Thành Nam?

Một điểm khác biệt nữa cũng rất đáng lưu ý. Trong những tranh cãi trước đây, dù gay gắt đến đâu, cơ chế xử lý vẫn chủ yếu vận hành thông qua các thiết chế chính thức như hội đồng thẩm định, nhà xuất bản hay cơ quan quản lý văn hóa. Cuốn sách có thể bị đình chỉ, bị thu hồi hoặc bị yêu cầu chỉnh sửa. Đó là những biện pháp hành chính hay chuyên môn mà người ta có thể đồng tình hoặc phản đối, nhưng ít nhất vẫn diễn ra trong khuôn khổ của hệ thống quản lý nhà nước.

Lần này, bức tranh có vẻ khác.

Trên không gian mạng xuất hiện một làn sóng phê phán với cường độ lớn, trong đó nhiều ý kiến không còn tập trung vào việc phản biện nội dung cuốn sách mà chuyển sang quy kết động cơ, nhân thân và phẩm chất của tác giả. Điều đáng nói hơn là áp lực dư luận dường như trở thành công cụ chính tạo nên sức ép xã hội.

Chính sự chuyển dịch từ “phê bình tác phẩm” sang “đấu tố tác giả” đã khiến nhiều người liên tưởng đến những mô hình huy động quần chúng từng xuất hiện trong lịch sử các phong trào chính trị cực đoan ở một số quốc gia.

Tất nhiên, mọi sự so sánh lịch sử đều cần hết sức thận trọng. Mỗi thời kỳ đều có hoàn cảnh riêng và không thể đồng nhất những hiện tượng khác nhau. Tuy nhiên, điểm chung dễ nhận thấy là khi một cuộc tranh luận học thuật hay văn hóa không còn được giải quyết bằng lập luận, mà bằng sức ép của đám đông, thì bản chất của cuộc tranh luận ấy đã thay đổi. Từ chỗ là cuộc đối thoại về ý tưởng, nó có nguy cơ trở thành một phép thử về lòng trung thành chính trị. Đó là điều khiến nhiều trí thức quan tâm không phải vì riêng Nguyễn Thành Nam, mà vì tiền lệ mà vụ việc này có thể tạo ra cho tương lai.

Chính vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất hiện nay có lẽ không phải là Nguyễn Thành Nam đúng hay sai trong từng chi tiết của cuốn sách. Câu hỏi đáng suy nghĩ hơn là: điều gì đã khiến một cuốn sách vốn không nhằm phủ nhận Hồ Chí Minh lại trở thành tâm điểm của một chiến dịch xã hội lớn đến như vậy?

Nếu câu trả lời chỉ nằm trong bản thân cuốn sách, thì phản ứng ấy dường như quá mức cần thiết. Nhưng nếu câu trả lời nằm ở những chuyển động chính trị rộng lớn hơn, thì Nguyễn Thành Nam có thể chỉ là điểm khởi đầu của một câu chuyện khác, lớn hơn rất nhiều so với số phận của một tác giả hay một ấn phẩm.

Nếu không phải chuyện một cuốn sách, thì là chuyện gì?

Nếu nhìn vụ Nguyễn Thành Nam chỉ như một tranh cãi xuất bản thì rất nhiều chi tiết sẽ trở nên khó hiểu. Nhưng nếu đặt nó trong bối cảnh những chuyển động chính trị và tư tưởng diễn ra từ sau Đại hội XIV, người ta sẽ thấy xuất hiện một cách đọc khác.

Đó là giả thuyết cho rằng điều đáng chú ý không nằm ở bản thân cuốn sách, mà ở bầu không khí chính trị mà vụ việc phản ánh.

Trong hơn một năm qua, một số phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về cải cách, về hội nhập, về Sài Gòn như một “Hòn ngọc Viễn Đông”, hay việc nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu đưa Việt Nam hòa vào dòng chảy phát triển của thế giới, đã được không ít người diễn giải như những tín hiệu của một cách tiếp cận thực dụng và cởi mở hơn.

Dù những phát biểu ấy sẽ được hiện thực hóa đến đâu vẫn còn là câu hỏi để ngỏ, bản thân sự xuất hiện của chúng cũng đủ tạo nên nhiều cách diễn giải khác nhau trong xã hội.

Trong mọi hệ thống chính trị, mỗi khi xuất hiện khả năng điều chỉnh đường lối, những lực lượng có lợi ích gắn với trật tự cũ thường có xu hướng phản ứng trước tiên.

Đó không phải là hiện tượng riêng của Việt Nam mà từng diễn ra ở nhiều quốc gia trong quá trình chuyển đổi. Có người nhìn thấy ở đó cơ hội cải cách; có người lại nhìn thấy nguy cơ mất ảnh hưởng, mất vị thế hoặc mất quyền lực. Chính từ góc nhìn ấy, một số nhà quan sát cho rằng vụ Nguyễn Thành Nam có thể được hiểu như một phản ứng phòng vệ của khuynh hướng muốn giữ nguyên trạng. Đây mới chỉ là một giả thuyết, nhưng nó giúp giải thích vì sao một cuốn sách vốn không mang mục tiêu phủ nhận Hồ Chí Minh lại có thể trở thành tâm điểm của một chiến dịch xã hội mạnh đến như vậy.

Nếu giả thuyết ấy có phần hợp lý, thì Nguyễn Thành Nam có lẽ không phải là mục tiêu cuối cùng. Điều được nhắm tới có thể rộng hơn nhiều: phát đi một thông điệp đủ mạnh để những người làm xuất bản, nghiên cứu, văn hóa hay truyền thông hiểu rằng có những ranh giới không nên bước qua, dù ranh giới ấy chưa hề được xác định rõ bằng pháp luật.

Khi một vụ việc tạo ra hiệu ứng răn đe lớn hơn rất nhiều so với bản thân sự kiện, giá trị chính trị của nó không còn nằm ở số phận của một cá nhân. Điều quan trọng hơn là tác động tâm lý mà nó để lại đối với cả một cộng đồng.

Chính vì thế, câu hỏi đáng quan tâm không còn là Nguyễn Thành Nam sẽ ra sao, mà là sau Nguyễn Thành Nam sẽ là ai. Nếu phạm vi xử lý dừng lại ở một cuốn sách, lịch sử có thể xem đây chỉ là một biến cố nhất thời. Nhưng nếu sau đó xuất hiện thêm những vụ việc tương tự, nếu phạm vi tiếp tục mở rộng sang các nhà xuất bản, giới nghiên cứu, văn nghệ sĩ hay những tiếng nói phản biện ôn hòa khác, thì vụ Nguyễn Thành Nam rất có thể sẽ được nhìn lại như điểm mở đầu của một xu hướng lớn hơn. Tiền lệ, một khi đã hình thành, thường có sức sống lâu hơn chính sự kiện tạo ra nó.

Ở chiều ngược lại, cũng không nên bỏ qua một khả năng khác. Việt Nam hôm nay đang đứng trước những sức ép phát triển rất khác so với một hay hai thập niên trước. Cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc, yêu cầu cải thiện môi trường đầu tư, mục tiêu tăng trưởng dài hạn và khát vọng trở thành nước phát triển đều đòi hỏi một không gian sáng tạo rộng hơn, một nền quản trị hiệu quả hơn và khả năng thu hút niềm tin của cả người dân lẫn cộng đồng quốc tế.

Trong bối cảnh ấy, việc để các tranh luận xã hội chuyển thành những chiến dịch quy kết và đấu tố kéo dài sẽ khó có lợi cho hình ảnh của Việt Nam, cũng như cho mục tiêu phát triển mà chính lãnh đạo đất nước nhiều lần nhấn mạnh.

Bởi vậy, ý nghĩa thực sự của vụ Nguyễn Thành Nam có lẽ sẽ không được quyết định bởi những gì đã xảy ra, mà bởi những gì sẽ xảy ra sau đó. Nếu các thiết chế pháp luật được đặt trở lại đúng vị trí của mình, nếu tranh luận được giải quyết bằng đối thoại thay vì áp lực đám đông, thì đây có thể chỉ là một cơn sóng ngắn. Ngược lại, nếu không gian tư tưởng tiếp tục bị thu hẹp và tâm lý sợ hãi lan rộng, vụ việc này sẽ mang một ý nghĩa hoàn toàn khác.

Lịch sử nhiều quốc gia cho thấy, sự hưng thịnh của một dân tộc không phụ thuộc vào việc họ có bao nhiêu tiếng nói giống nhau, mà phụ thuộc vào khả năng để những tiếng nói khác nhau cùng tồn tại trong khuôn khổ pháp luật. Một xã hội tự tin không cần biến mỗi cuốn sách thành một trận chiến chính trị. Nó để cho lập luận trả lời lập luận, để sự thật được kiểm nghiệm bằng đối thoại và để pháp quyền, chứ không phải cảm xúc của đám đông, giữ vai trò phân xử cuối cùng.

Vì thế, câu hỏi lớn nhất mà vụ Nguyễn Thành Nam đặt ra không phải là số phận của một doanh nhân hay một tác giả. Câu hỏi ấy là Việt Nam sẽ lựa chọn con đường nào trong giai đoạn phát triển tiếp theo: tiếp tục mở rộng không gian cho tri thức và đổi mới, hay thu hẹp nó vì những nỗi lo ngắn hạn.

Chỉ thời gian mới có thể trả lời liệu Nguyễn Thành Nam sẽ được nhớ đến như một vụ việc cá biệt, hay như “con dê tế thần” đầu tiên của một chu kỳ mới. Và cũng chỉ thời gian mới trả lời liệu những gì đang diễn ra chỉ là một cơn sóng nhất thời, hay là phát súng lệnh báo hiệu một cuộc công phá rộng lớn hơn đối với không gian tư tưởng ở Việt Nam.

*Bài viết không thể hiện quan điểm của RFA.