Lê Dân, phóng viên đài RFA
Trong tiến trình hội nhập với thế giới và tiến lên kinh kế thị trường, Việt Nam đã và đang đẩy mạnh việc cổ phần hóa những doanh nghiệp nhà nước. Chủ trương đó không có gì phải bàn cãi, nhưng việc thực hiện nó đã và sẽ không giúp cho thành phần lao động trưc tiếp được hưởng thành quả của họ. Lê Dân tìm hiểu và trình bày các sự việc như sau.
Mới đây, dư luận xôn xao sau khi phó Thủ tướng Nguyễn Sinh Hùng kết luận về kết quả thanh tra việc mua bán cổ phiếu của công ty sữa Vinamilk là ban giám đốc đã có vi phạm các quy định pháp luật về cổ phần hóa và quản lý, sử dụng tiền thu từ bán cổ phần.
Theo giải trình thì Vinamilk đã bán gần 95 ngàn cổ phần cho người lao động của họ và cho người bên ngoài. Trong số đó có gân22 ngàn cổ phiếu bán cho cán bộ công nhân viên hưu trí, trên 23 ngàn 600 cổ phần bán cho cán bộ công nhân viên của các liên doanh với Vinamilk như công ty cổ phần Sữa Sàigòn, liên doanh Bình Định, còn lại gần 50 ngàn cổ phần bán cho đối tác bên ngoài.
Các "đối tác" đó, theo Vinamilk giải trình với Thanh tra Chính phủ, là những cán bộ cao cấp của bộ Công nghiệp, bộ Tài Chính và Cục Thuế Thành phố Hồ Chí Minh.
Lợi ích và lợi tức
Bán cổ phần giá ưu đãi cho quan chức thẩm quyền không phải là điều gì mới mẻ. Tiến sĩ Lê Đăng Doanh, chuyên viên kinh tế của chính phủ và từng là cố vấn cho Thủ tướng Việt Nam, đã bày tỏ sự bất bình về việc này.
“Đã có những tài sản rất quý, bán với giá rẻ như bèo. Bây giờ không ai biết là những ai có được mua cổ phần ở đó, chắc chắn không phải là người dân bình thường.”
Đã có những tài sản rất quý, bán với giá rẻ như bèo. Bây giờ không ai biết là những ai có được mua cổ phần ở đó, chắc chắn không phải là người dân bình thường.
Công ty Vinamilk giải trình rằng họ phải tìm chỗ bán cổ phần cho nhiều đối tượng khác vì người lao động trong Vinamilk đã "tự nguyện" nhường lại số cổ phiếu đó. Lợi ích và lợi tức đó ai được hưởng trong việc "tự nguyện" đó chưa rõ, nhưng trước mắt thì người lao động và Nhà nước đã bị thiệt hại sau khi Vinamilk lên sàn chứng khoán và giá cổ phiếu tăng vùn vụt.
Vinamilk ấn định giá khởi điểm cổ phiếu hợp lý hơn, thì ngân sách nhà nước thu được qua việc cổ phần hóa chắc hẳn sẽ khác hơn rất nhiều. Trong khi đó thì quyền lợi của công nhân viên chức Vinamilk cũng không bị thiệt hại quá đáng.
Đây là một trong những hình thức mà quan chức Nga đã sử dụng khi cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước Liên Xô để thủ lợi và tạo nên một giai cấp tư bản mới trong xã hội Nga khi vừa thị trường hóa. Phần lớn những tài sản quý giá nhất của quốc gia đã được biến thành tư sản của quan lại.
Còn việc Vinamilk giải trình rằng người lao động Vinamilk "tự nguyện" nhượng lại cổ phiếu của họ thì cũng không có gì khó hiểu vào khi cấp lãnh đạo quên không giải thích rõ về giá trị của cổ phiếu. Một người lao động ở Sàigòn cho biết:
“Dân Việt Nam mình đó, hay ăn sổi ở thì, chụp giựt lắm. Nhiều khi không muốn đi sâu vô những vấn đề đó. Người ta chỉ muốn hễ mua được, khi có giá cao, là người ta bán..”
Tình trạng chênh lệch
Tình trạng chênh lệch giữa giá cổ phiếu khi bán cho người lao động với khi niêm yết lên sàn đã làm nhiều người tiếc quay quắt. Tuy nhiên người lao động vốn có trình độ nhận thức về kinh tế, tài chính, luật lệ.....đều giới hạn, nhất là không có thời giời và phương tiện tiếp cận thông tin, nên dễ bị lãnh đạo cho vào tròng.
Báo chí kể có trường hợp khi một doanh nghiệp nhà nước tổ chức họp triển khai việc mua cổ phiếu hồi cuối năm 2006, vị lãnh đạo cao nhất của công ty tuyên bố rằng công nhân viên chức nào định vay tiền ngân hàng để mua cổ phiếu thì coi chừng bị Nhà nước siết nhà thế chấp, hay có khi còn bị...ở tù, nếu trả tiền lãi ngân hàng chậm trễ.
Vị lãnh đạo này còn khẳng định là nếu công nhân không mua cổ phiếu thì trả về cho công ty, công ty có trách nhiệm trả về cho ...chính phủ.
Hiện nay tại Việt Nam không có một công ty nào ghi danh với thị trường chứng khoán mà được kiểm tóan bởi một công ty kiểm tóan quốc tế. Việt Nam có 11 công ty kiểm toán địa phương được phép hoạt động, mà phần lớn còn yếu kém, mà mức độ tin cậy và minh bạch của những báo cáo tài chính do chính những công ty đó soạn thảo còn là một vấn đề còn cần phải bản thảo.
Có nơi, công nhân còn bị rỉ tai dọa là nếu mua cổ phiếu quy định thì có thể bị trừ vào tiền lương bổ sung, các khoản tiền thưởng cuối năm, tiền lãi ngân hàng có thể tăng nếu lãi suất thị trường tăng.....
Ở Liên Xô khi trước, có lãnh đạo các doanh nghiệp nhà nước cổ phần hóa còn ra quy định công nhân chỉ được bán hay sang nhượng cổ phần sau thời hạn 3 năm. Trong khi chờ đợi đó thì giới lãnh đạo và thân quyến họ đề nghị giúp đỡ bằng cách mua lại với giá hữu nghị.
Chuyện này cũng đã xảy ra ở Việt Nam mà lý do, theo giáo sư Nguyễn Quốc Khải, chuyên viên kinh tế từng làm việc cho Ngân hàng Thế giới và giảng dạy tại đại học Johns Hopkins, là thiếu thông tin chính xác cho công chúng.
“Hiện nay tại Việt Nam không có một công ty nào ghi danh với thị trường chứng khoán mà được kiểm tóan bởi một công ty kiểm tóan quốc tế. Việt Nam có 11 công ty kiểm toán địa phương được phép hoạt động, mà phần lớn còn yếu kém, mà mức độ tin cậy và minh bạch của những báo cáo tài chính do chính những công ty đó soạn thảo còn là một vấn đề còn cần phải bản thảo.”
Cho tới nay, với chủ trương cổ phần hóa là tham gia vào kinh tế thị trường, là tạo thịnh vượng cho những thành phần công sức với doanh nghiệp, thì vế sau hầu như chỉ mới giúp cho giới lãnh đạo doanh nghiệp và thân quyến họ giàu, còn người lao động thực sự thì chưa.
Gần đây đã có nhiều chuyên gia cho rằng cần phải sửa đổi chính sách, sao cho lợi ích của cổ phần hóa đến được với người lao động. Tiến sĩ Lê Đăng Doanh, chuyên viên kinh tế cấp cao của chính phủ Việt Nam, còn nhấn mạnh:
“Một điều quan trọng nữa là những quan chức làm việc ở một số bộ phận có những thông tin biết trước, thí dụ như công ty này sẽ bán cổ phiếu ra, công ty kia có thể sẽ ghi danh lên thị trường chứng khoán, thì đã báo trước cho họ hàng thân quen của mình. Họ mua cổ phần của các cổ đông bình thường, thí dụ như của công nhân với giá gấp hai lần.
Những công nhân lúc đó không biết, lấy làm vui mừng, họ bán. Một tháng sau, khi công ty đó ghi danh, giá cổ phiếu lên gấp 50 lần. Lúc bấy giờ người công nhân mới té ngửa ra là mình bị thiệt thòi quá. Các quy định này ở Việt Nam một phần đã có, một phần chưa có đầy đủ, bây giờ cần phải bổ sung và thực thi để tránh tình trạng kinh doanh nội gián có tính chất quy mô và nghiêm trọng hơn.”
Bên ngoài những bất cập vừa nêu liên quan đến việc cổ phần hóa, còn có vấn đề tham nhũng rửa tiền, biến của gian thành tài sản hợp pháp, chúng tôi xin đề cập trong một bài khác.