Trong quá trình phát triển công nghiệp hóa, các nhà máy dệt may và da giày xuất khẩu trên toàn lãnh thổ Việt Nam đã sử dụng khoảng 2 triệu 500 ngàn công nhân mỗi năm. Nhân công giá rẻ từng là lợi thế của thị trường lao động Việt Nam, cho nên các công ty xí nghiệp gia công mọc lên như nấm, đặc biệt là khối doanh nghiệp đầu tư nước ngoài, với các chủ nhân người Đài Loan, Hàn Quốc và Nhật Bản. Có những nhà máy sử dụng cùng lúc hơn 10 ngàn công nhân. Khi lợi tức bình quân đầu người ở Việt Nam còn ở mức vài trăm USD/năm trong thập niên 1990, thì một chân thợ may công nghiệp có thể hấp dẫn giới lao động trẻ, con em của các gia đình ở nông thôn. Nhưng khi đời sống cao hơn, lạm phát vật giá gia tăng, tiền lương ở các nhà máy dệt may da giày từ 1 triệu đồng 1 tháng không đủ cho người công nhân xa nhà trang trải cuộc sống ở đô thị lớn.
Thu nhập thấp
Ông Diệp Thành Kiệt, Phó Chủ Tịch Hiệp Hội Da Giày Việt Nam đồng thời là Phó Chủ Tịch Hội Dệt May Thêu Đan TP.HCM nhận định về tình trạng này như sau:
Cho nên cùng một công sức bỏ ra như nhau nhưng họ có thể tiếp nhận giá trị cao hơn, có điều kiện để trả công lao động cao hơn và người lao động ở lại với doanh nghiệp.
Ông Diệp Thành Kiệt
“Do sự phát triển của đất nước, đặc biệt sau giai đoạn khủng hoảng cuối 2008 đầu 2009, nền kinh tế Việt Nam đang dần dần có dấu hiệu phục hồi. Mặc dù ngành dệt may và da giày tương đối giữ được kim ngạch xuất khẩu, nhưng những ngành khác cũng đã có dấu hiệu phục hồi, đấy là cơ sở để người lao động có nhiều sự lựa chọn hơn. Điều đó có nghĩa sự thiếu hụt lao động hai ngành dệt may và da giày sẽ không bao giờ chấm dứt được. Nếu nói tình trạng có đỡ hơn khá hơn thì là vì một số doanh nghiệp họ thực hiện một số biện pháp, thí dụ họ chọn một số mặt hàng có giá trị cao hơn. Cho nên cùng một công sức bỏ ra như nhau nhưng họ có thể tiếp nhận giá trị cao hơn, có điều kiện để trả công lao động cao hơn và người lao động ở lại với doanh nghiệp. Còn đối với những doanh nghiệp nào vẫn theo cách làm cũ, thậm chí cạnh tranh bằng đơn giá thấp hơn, thì rõ ràng họ sẽ không đủ chi phí để trả cho nhân công và rơi vào tình trạng thiếu hụt lao động. Thiếu hụt lao động ở đây không phải thiếu hụt về số lượng mà do doanh nghiệp chọn bước đi sai.”
Về quê, tìm việc mới
Ngành may xuất khẩu và da giày có đặc thù, mỗi năm doanh nghiệp có một khoảng thời gian phải cho công nhân nghỉ việc kéo dài từ 1 tới 2 tháng, để doanh nghiệp chuyển vụ hoặc đổi mã hàng. Cứ mỗi khi công nhân tạm nghỉ, hoặc về quê ăn Tết, số người trở lại nhà máy cũ không nhiều, có người tìm được công việc mới, cũng có anh chị em về nông thôn không quay lại nữa. Tổng Giám Đốc một công ty tư nhân ở ngoại thành Saigon chuyên may hàng xuất khẩu đi Châu Âu nói với chúng tôi:
“Phấn đấu đưa giá gia công cao lên, nếu trả tiền công lao động cao thêm thì có thể thu hút nhiều công nhân. Theo tôi ngành may Việt Nam thiếu hụt khoảng 30% công nhân, nghĩa là nhà máy anh có khả năng thu dụng 1.000 công nhân, nhưng anh chỉ tuyển được 700 người thôi. 300 máy còn lại phải để không.”
Tóm lại việc thiếu hụt lao động của nền kinh tế Việt Nam trong những ngành mà người ta nói là sử dụng nhiều nhân công, sẽ là câu chuyện không bao giờ chấm dứt.
Ông Diệp Thành Kiệt
Rõ ràng công nhân ngành may và giày dép xuất khẩu không gắn bó với công việc vì thu nhập thấp, phúc lợi không bảo đảm, chủ nhân người nước ngoài cư xử không tình cảm. Hàng ngàn vụ đình công từng xảy ra liên quan tới bữa ăn không đủ dinh dưỡng, hoặc chủ nhân muốn năng suất cao giới hạn cả chuyện đi vệ sinh của công nhân.
Mỗi doanh nghiệp sẽ tìm hướng đi cho mình để thu dụng đủ nhân công, tuy nhiên trong vai trò Hiệp Hội, ông Diệp Thành Kiệt đưa ra khuyến nghị đối với các doanh nghiệp dệt may và da giày:
“Thứ nhất phải đặt mục tiêu nâng giá trị tạo ra trong sản phẩm cao hơn. Còn nâng bằng cách nào thì tùy theo điều kiện của mỗi doanh nghiệp. Thí dụ bằng cách tạo năng suất cao hơn, hoặc nâng giá trị cao hơn để có được những thương hiệu tốt với giá cả cao hơn. Tóm lại việc thiếu hụt lao động của nền kinh tế Việt Nam trong những ngành mà người ta nói là sử dụng nhiều nhân công, sẽ là câu chuyện không bao giờ chấm dứt. Vấn đề còn lại là phải biết chọn cách đi, có nhiều cách, thí dụ muốn tiếp tục trụ lại trong thành phố thì phải có những sản phẩm giá trị cao. Nếu không thì phải có chiến lược di chuyển ra vùng nông thôn xa hơn TP.HCM để tiếp tục sử dụng nguồn lao động tại chỗ.”
Theo dự báo trong vòng vài ba năm sắp tới, công nghiệp dệt may và da giày Việt Nam theo đà tăng trưởng, sẽ cần lực lượng lao động lớn gấp đôi hiện nay. Việc tái cơ cấu sản xuất, di chuyển nhà máy về nông thôn có thể là giải pháp hiện thực nhất.