Nam Nguyên, phóng viên đài RFA
Công lý bị xâm phạm, họat động toà án ở Việt Nam không độc lập, những sự kiện này bắt nguồn từ nguyên nhân nào. Luật sư Trần Vũ Hải, sống và làm việc ở Hà Nội, đã giải đáp một phần câu hỏi này qua cuộc phỏng vấn của Nam Nguyên. Mời quí thính giả theo dõi.
Nam Nguyên: Thưa luật sư, hiến pháp và luật pháp Việt Nam có minh thị sự độc lập của thẩm phán và hoạt động tư pháp hay không?
Luật sư Trần Vũ Hải: Thẩm phán và hội thẩm nhân dân có quyền độc lập ngang nhau chỉ cần theo pháp luật, hiến pháp có qui định như vậy.
Nam Nguyên: Theo Luật sư, toà án Việt Nam có thực sự độc lập trong công tác xét xử, giữa lý thuyết và thực tế có khoảng cách như thế nào?
Luật sư Trần Vũ Hải: Có hai thực tế, thứ nhất hiến pháp qui định và pháp luật thừa nhận là đảng lãnh đạo toàn diện. Hiến pháp minh định Đảng Cộng Sản Việt Nam là người lãnh đạo toàn diện nên đương nhiên Đảng lãnh đạo luôn các thẩm phán, dẫn tới chuyện toà án có độc lập hay không là một câu hỏi.
Hiện nay giới luật học Việt Nam đặt vấn đề là giữa việc đảng lãnh đạo và toà án hoạt động độc lập thì có mâu thuẫn với nhau hay không, và phải giải quyết thế nào để toà án thực sự độc lập. Đảng lãnh đạo ở vấn đề gì thì thậm chí có một số người còn viết luận án tiến sĩ nữa!
Hiện nay giới luật học Việt Nam đặt vấn đề là giữa việc đảng lãnh đạo và toà án hoạt động độc lập thì có mâu thuẫn với nhau hay không, và phải giải quyết thế nào để toà án thực sự độc lập. Đảng lãnh đạo ở vấn đề gì thì thậm chí có một số người còn viết luận án tiến sĩ nữa!
Theo tôi đây là một vấn đề về tranh luận, thực tế cách đây khoảng hơn chục năm thì đúng là các cơ quan của đảng có can thiệp nhiều vào hoạt động toà án. Hiện nay thì chỉ thị ít hơn nhưng ít không có nghĩa là không có.
Điển hình vụ án Đồ Sơn toà án cũng xin chỉ thị của chính quyền của đảng, và đảng đã có những chỉ thị chung chung là cứ theo ý kiến viện kiểm sát mà làm… những chuyện ở Đồ Sơn đã làm cho dư luận bức xúc.
Theo tôi trong trường hợp này Đảng đã lãnh đạo sai, mặc dù hiến pháp qui định Đảng có quyền lãnh đạo toàn diện và dẫn tới là toà án trở thành không độc lập.
Nam Nguyên: Thưa luật sư, nhưng Đảng cộng sản đâu chịu từ bỏ vai trò lãnh đạo toàn diện của mình dù là về mặt tư pháp ?
Luật sư Trần Vũ Hải: Vì thế phải đặt vấn đề là, trong tương lai Đảng Cộng Sản phải minh định rõ là sự lãnh đạo toàn diện của đảng trong hoạt động toà án được thể hiện như thế nào, để không vi phạm nguyên tắc độc lập xét xử của toà án, đấy là thực tế thứ nhất.
Thực tế thứ hai là không ai công nhận một chuyện mà thẩm phán nào luật sư nào cũng đều biết, đó là thẩm phán địa phương trước khi xét xử đều có báo cáo án lên lãnh đạo toà án.
Các chánh án cũng không bao giờ nói ra đâu, nhưng thực tế là phần lớn các vụ án ở địa phương đều báo cáo án. Còn chánh án thì có thể thấy vụ án liên hệ tới ông A ông B, cấp uỷ, hay chiến hữu của họ và có những tác động tới thẩm phán xử án, án định sẵn, án đã bỏ túi rồi thì vai trò luật sư là vô duyên.
Không ai nhìn nhận thực tế vừa nói, trong đảng cộng sản Việt Nam trong hệ thống tư pháp Việt Nam chính thức không đồng ý chuyện ấy. Thậm chí ông chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết mới đây găp gỡ các thẩm phán cũng nói rằng việc xét xử phải đặt trên cơ sở vụ án, ý nói rằng không có ‘bản án bỏ túi’.
Thậm chí ông chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết mới đây găp gỡ các thẩm phán cũng nói rằng việc xét xử phải đặt trên cơ sở vụ án, ý nói rằng không có ‘bản án bỏ túi’, chủ tịch Triết nói rằng các thẩm phán phải đủ bản lĩnh phải độc lập xét xử phải dựa trên cơ sở tranh luận tại phiên toà, chứ không phải là án định sẵn, các thẩm phán là người hiểu rõ diễn biến phiên toà hơn ai hết phải là người quyết định.
Chủ tịch Triết nói rằng các thẩm phán phải đủ bản lĩnh phải độc lập xét xử phải dựa trên cơ sở tranh luận tại phiên toà, chứ không phải là án định sẵn, các thẩm phán là người hiểu rõ diễn biến phiên toà hơn ai hết phải là ngừơi quyết định.
Lãnh đạo Việt Nam yêu cầu như thế nghĩa là về mặt Đảng, pháp luật yêu cầu như thế, giới luật sư chúng tôi mong muốn như thế nhưng thực tế lại không phải như vậy.
Tất cả dẫn tới một câu chuyện là các thẩm phán Việt Nam không thể độc lập được, nên chúng tôi rất mong múôn có một chỉ đạo cấm chánh án can thiệp vào nội dung các bản án, họ chỉ có thẩm quyền theo pháp luật.
Tôi đề xuất trong các vụ án khó được dư luận quan tâm thì chánh án và phó chánh án phải trực tiếp xét xử. Trong các vụ án mà có sự khiếu nại là thẩm phán có vấn đề thì chánh án phải giải quyết.
Tóm lại tôi cho rằng ở Việt Nam có hai thực tế, một là Đảng lãnh đạo thì toà án có độc lập xét xử hay không và có mâu thuẫn hay không. Nếu là không mâu thuẫn hoặc để giảm bớt mâu thuẫn thì làm như thế nào thì đấy là một câu chuyện.
Thứ hai là thực tế Việt Nam hầu hết các thẩm phán địa phương đều xin chỉ thị chánh án hoặc chánh toà dẫn tới các bản án mà chúng tôi cho rằng không phải do sự hoạt động độc lập của các thẩm phán
Nam Nguyên: Thưa luật sư nếu là một hệ thống như vậy thì khó lòng cải tổ để hoạt động toà án giữ được tính độc lập ?
Luật sư Trần Vũ Hải: Hiện nay họ đã có hướng cải tổ nhưng mà chưa triệt để. Có những đề xuất là thiết lập những toà án không mang tính địa phương, chẳng hạn toà án khu vực phụ trách nhiều tỉnh chẳng hạn.
Người ta cũng nói tới điều này trong tiến trình cải tổ tư pháp, nhưng đó mới là một đề án. Tôi nghĩ là còn lâu lắm 15 năm 20 năm nữa mới áp dụng được. Nam Nguyên: Xin cảm ơn Luật sư Trần Vũ Hải.