Lê Dân, phóng viên đài RFA
Sau 11 năm đàm phán gian khổ, chịu nhịn đủ bề, rồi Việt Nam cũng sắp xênh xang bước vào sân chơi thế giới, trước cả Liên bang Nga. Thế nhưng khi vào Tổ chức Thương mại Thế giới rồi thì liệu doanh nghiệp trong nước có thể cạnh tranh với doanh nghiệp nước ngoài ngay tại sân nhà hay chăng ?
Đó là viễn cảnh không mấy sáng sủa mà nhiều chuyên gia và lãnh đạo Việt Nam đang lo lắng. Lê Dân tìm hiểu về một khía cạnh là chất lượng sản phẩm và trình bày sau đây.
Vấn đề lớn
Khía cạnh đó là chất lượng và tiêu chuẩn sản phẩm. Thật ra đây là vấn để rất lớn của doanh nghiệp trong nước trước thềm WTO. Giới tiêu thụ chắc chưa quên những mặt hàng thời bao cấp, dù là nhập từ Trung Quốc hay của các nước anh em Đông Âu. Những đinh ốc bù lon không vặn được vào nhau, các linh kiện thay thế không đồng bộ theo kế hoạch, bản vẽ....
Kể từ thời đổi mới, tình trạng độc quyền bớt dần và sự cạnh tranh đã góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ. Tuy nhiên đã hơn thập niên qua, tình trạng hàng hóa kém chất lượng không những bớt đi, mà còn có chiều hướng gia tăng, có phần do thị trường ngày càng có thêm nhiều mặt hàng mới, nhiều doanh nghiệp mới.
Gần đây, khi Việt Nam bước những chặng chót để vào cánh cửa Tổ chức Thương mại Thế giới WTO, dư luận người tiêu dùng ngày càng thêm bức xúc với hàng loạt hàng hóa kém chất lượng, cân đong thiếu số lượng, ghi sai nhãn mác xuất xứ....
Mấy cây xăng đó là của tư nhân, không lẽ nó có hóa chất mà pha hay sao. Có cái là nó hay pha lẫn lộn các loại với nhau là một, với lại nó ăn gian cái đồng hồ.
Nào là xăng pha acetôn và bơm không đủ định lượng, sắt thép xây dựng không bảo đảm tiêu chuẩn, điện kế chạy nhanh, bánh Trung thu bị buộc thu hồi sản phẩm, sữa bột pha loãng ghi sữa tươi.....
Tệ nạn xăng dầu bán chất lượng nhập nhằng, cân đong gian lận. Có những trạm xăng còn gắn "chip" điện tử kỹ thuật cao để gian lận khách hàng. Khi hỏi về vụ xăng bị pha acetôn, một chủ tiệm sửa xe ở miền Đông Nam bộ cho biết:
“Mấy cây xăng đó là của tư nhân, không lẽ nó có hóa chất mà pha hay sao. Có cái là nó hay pha lẫn lộn các loại với nhau là một, với lại nó ăn gian cái đồng hồ.”
Hầu như trong khu vực nào cũng có hiện tượng hàng kém chất lượng, ghi nhãn mác sai đánh lừa người tiêu dùng, cân đong thiếu. Ngay mặt hàng sắt thép, được xem là cốt lõi của sự an toàn trong xây dựng, cũng bị sản xuất vô trách nhiệm.
Mỗi năm có khoảng 1 triệu tấn sắt thép được các cá nhân, đơn vị làm ra dưới dạng "làng nghề" đã có từ hàng trăm năm trước tại Bắc Ninh, Hà Tây, Thái Nguyên....Lượng thép đó không những sai phạm về kích thước, chất lượng, mà lại còn dám mang nhãn hiệu giả của các thương hiệu có tiếng như Tisco, VUC....
Ngay cả lúa gạo là mặt hàng chủ lực của Việt Nam sau dầu khí, chất lượng cũng bị thả nổi. Gạo xuất khẩu bị pha tạp quá cao, gạo thơm kém thơm hơn gạo Thái Lan....khiến các nước nhập khẩu gạo Việt Nam phải bỏ thấp giá để trừ hao. Một nhà nông ở đồng bằng sông Cửu Long phân trần:
“...nông dân mình bán ra, là đúng Jasmin đúng chất lượng. Còn pha trộn vô đâu có do nông dân đâu, toàn là do thương buôn, công ty hay mấy chỗ lo xuất khẩu thôi.....”
Cần phải cải tổ ngay
Các hiện tượng đó, đối chiếu với viễn cảnh Việt Nam sắp tham gia vào Tổ chức Thương mại Thế giới WTO cùng 149 nước thành viên khác, vào nơi mà tự do cạnh tranh được đề cao, thì hầu như viên chức nào, chuyên viên nào, cũng bi quan.
Một là phải có sự giúp đỡ từ bên ngoài. Hai là phải chuyển đổi, nếu muốn còn làm. Chuyển sang hẳn cái khác, hay phá sản luôn.
Nguyên Thủ tướng Phan văn Khải, người mới rời vị trí lèo lái guồng máy nhà nước Việt Nam hồi tháng Sáu vừa qua, đã tuyên bố rằng ông từng nhắc nhở các việc này nhiều lần, mà không chuyển biến gì. Các doanh nghiệp cần phải cải tổ ngay, không thể trễ nãi thêm.
Phía doanh nghiệp thì cho biết cải tổ cung cách làm ăn, nâng cao công nghệ hay trình độ quản trị đều không đơn giản, mà cần có sự trợ giúp từ bên ngoài, của các hiệp hội hay tổ chức.
“....một là phải có sự giúp đỡ từ bên ngoài. Hai là phải chuyển đổi, nếu muốn còn làm. Chuyển sang hẳn cái khác, hay phá sản luôn....”
Phó Thủ tướng Nguyễn Sinh Hùng cũng cho biết rằng tuy áp lực của hội nhập rất lớn, nhưng Việt Nam hội nhập có lộ trình và sẽ còn bảo hộ một thời gian nữa. Nếu các doanh nghiệp không cải tiến cung cách làm ăn, không vươn lên nhanh, đổi mới nhanh, nhất là ở khu vực doanh nghiệp nhà nước, thì sẽ rất khó khăn.
Nói về các biện pháp kiểm tra chất lượng từng được quy định rõ ràng trong hệ thống pháp luật Việt Nam, một viên chức của Hội Người Tiêu Dùng Thành phố Hồ Chí Minh cho biết:
“....trước kia cũng có thanh tra. Nhưng phải nói là lịch thanh tra chưa mạnh lắm, chưa nhiều lắm. Còn kiểm tra thì mức độ chưa đạt yêu cầu, mà thiệt ra kiểm tra làm như thời bao cấp....”
Tình thế nguy ngập đó được giới hữu trách là bộ Khoa học-Công nghệ nhận nhiệm vụ cứu chữa. Bộ đề xuất tiến hành một cuộc tổng kiểm tra trên tòan quốc, quy mô nhất từ trước tới nay.
Theo kế hoạch, ngay trong tháng 10 năm nay, trọng tâm của đợt tổng kiểm tra là xăng dầu, sắt thép xây dựng và các mặt hàng lương thực, thực phẩm. Bộ Khoa học-Công nghệ đã gởi công văn đến khắp các tỉnh, thành đề nghị các sở Khoa học-Công nghệ làm đầu mối để phối hợp cùng hải quan, biên phòng, công an và quản lý thị trường để đồng loạt kiểm tra và xử lý vi phạm.
Đến đúng ngày 16 tháng Mười, cuộc kiểm tra không thể diễn ra theo kế hoạch. Lý do các địa phương có nhận công văn của trung ương, nhưng còn phải chờ sự đồng ý của các ủy ban nhân dân tỉnh và thành phố.