Gia Minh, phóng viên đài RFA
Tình hình công nhân Việt Nam đình công với qui mô ngày càng đông thêm khiến cơ quan chức năng hết sức quan ngại bởi làm ảnh hưởng đến môi trường đầu tư và theo lời của chính quyền là gây bất ổn xã hội.
Vậy nguyên nhân vì sao công nhân phải tiến hành đình công và biện pháp của cơ quan chức năng nhằm có thể vừa duy trì được sức thu hút đầu tư của Việt Nam vừa bảo vệ quyền lợi chính đáng cho người lao động?
Sau gần 10 năm mở cửa thu hút đầu tư nước ngòai đến xây dựng các khu công nghiệp, khu chế xuất với nhiều nhà máy mọc lên thu hút nhân công Việt Nam, đến năm 1995 bắt đầu nổ ra các cuộc đình công của công nhân. Thống kê cho thấy từ năm 1995 đến giữa năm 2007 có chừng 1100 vụ đình công. Riêng hồi cuối năm 2005 sang đầu năm 2006 thì các cuộc đình công diễn ra với tần suất dày hơn và số lượng công nhân tham gia đông hơn.
Gần đây nhất là những vụ đình công của công nhân ở khu vực thành phố Hồ Chí Minh và Bình Dương. Vào chiều ngày 24 tháng 10 vừa qua, Bí thư Đảng ủy, phó Ban quản lý các Khu chế xuất- Khu công nghiệp thành phố Hồ Chí Minh cho biết tình hình đình công ở các khu chế xuất Linh Trung 1, Linh Trung 2 và Khu công nghiệp Bình Chiểu ở quận Thủ Đức đã tạm lắng dịu sau khi cơ quan này họp cùng hơn 100 doanh nghiệp tại những khu có xảy ra đình công vận động họ tăng thu nhập cho công nhân trong thời điểm mà giá cả tăng nhanh hiện nay.
Cũng vào tuần qua, chính quyền tỉnh Bình Dương cũng đã gặp đại diện các chủ doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngòai tại những khu công nghiệp trong tỉnh bàn về tình hình tranh chấp lao động, đình công mới nhất xảy ra ở khu vực Bình Dương.
Ông Bảy Nam, chủ tịch Liên Đòan Lao động tỉnh Bình Dương nói về cuộc gặp mới nhất đó sau khi xảy ra đợt đình công mới nhất:
“Chủ doanh nghiệp sẽ khắc phục những sai sót và vi phạm pháp luật, Chúng tôi công đòan thì tổ chức tuyên truyền cho công nhân. Chúng tôi sẽ tổ chức ký thỏa ước lao động tập thể. Doanh nghiêp thì một thời gian dài chỉ trả lương theo lương tối thiểu, không xây dựng thang bảng lương. Qui định thời gian làm thêm giờ quá dài..”
Nguyên nhân đình công
Có bốn lý do: công ty xây dựng mức khóan sản phẩm quá cao so với tay nghề của công nhân; công ty có những xử sự hà khắc làm mất nhân phẩm người lao động; tiền ăn ca không đảm bảo sức khỏe… Điều cốt lõi là nâng lương hằng năm, công ty chỉ trả theo mức lương tối thiểu mà nhà nước qui định; trong khi đó định mức quá cao nên công nhân cũng không nhận đuợc đủ lương tối thiểu.
Nguyên nhân khiến người công nhân dù rất cần công ăn việc làm phải bôn ba từ làng quê lên phố thị để kiếm việc phải nhất lọat đứng lên đòi hỏi quyền lợi trước hết là do đồng lương mà họ nhận không đủ trang trải các chi phí cuộc sống khi giá cả leo thang.
Một công nhân nói: "Lương thấp mà nhiều lần yêu cầu tăng không được nên phải đình công thôi."
Báo cáo của Viện Công Nhân & Công Đòan đưa ra hồi tháng tám vừa qua dùng đề cập đến vấn đề đình công của công nhân cho rằng nguyên nhân cơ bản nhất là vì lương thấp. Khi người sử dụng lao động chi phí tiền lương thấp, đóng bảo hiểm thấp thì người công nhân quan tâm đến những khỏan phụ cấp khác để bù đắp cuộc sống.
Báo cáo nói là hầu hết những cuộc đình công đều xảy ra ở các đơn vị có tiền lương bình quân thấp như dệt may, giày da, bao bì và xảy ra vào thời điểm nâng lương vào tháng ba và tháng 11, rồi trước và sau tết âm lịch. Viện Công nhân & Công đòan cũng chỉ ra một số nguyên nhân khác thuộc về phía sử dụng lao động đưa đến tranh chấp lâu nay là vi phạm tăng giờ, tăng ca, thiếu trang bị bảo hộ lao động, đối xử không văn hóa với người công nhân.
Ông Lê Ái, chánh văn phòng Liên đòan Lao động tỉnh Thừa Thiên- Huế, đưa ra đánh giá nguyên nhân về vụ đình công của công nhân Quimex ở tỉnh này hồi tháng tư vừa qua:
“Có bốn lý do: công ty xây dựng mức khóan sản phẩm quá cao so với tay nghề của công nhân; công ty có những xử sự hà khắc làm mất nhân phẩm người lao động; tiền ăn ca không đảm bảo sức khỏe… Điều cốt lõi là nâng lương hằng năm, công ty chỉ trả theo mức lương tối thiểu mà nhà nước qui định; trong khi đó định mức quá cao nên công nhân cũng không nhận đuợc đủ lương tối thiểu.”
Tuy nhiên mức độ hữu hiệu của biện pháp lãn công và đình công của người công nhân lâu nay vẫn chưa mấy hữu hiệu. Nhiều công ty còn đưa ra biện pháp sa thải công nhân với qui định nghỉ năm ngày không có lý do là bị mất việc. Vào trung tuần tháng 8 vừa qua công nhân Công ty Trường Lợi tại Khu Công nghiệp Bình Chiểu đình công với lý do rất rõ ràng là mức lương không đủ sống và yêu cầu công ty cho tăng lương; thế nhưng công ty phát ra mẫu đơn xin thôi việc cho công nhân và quyết định nếu không trở lại làm việc thì bị sa thải.
Theo qui định của Luật Lao động Việt Nam hiện nay thì hầu như tất cả các cuộc đình công vừa qua của người lao động đòi hỏi quyền lợi đều bất hợp pháp vì không thông qua công đòan cơ sở. Vào tháng 7 vừa qua, thủ tướng chính phủ ban hành nghị định trong đó có một số ngành công ích xã hội thì không được đình công.
Ông Nguyễn Thanh Giang, tiến sĩ Địa Vật lý và quan tâm đến tình hình lao động, đưa ra nhận định về tác động của những cuộc đình công của giới công nhân và đề nghị giải quyết của ông:
“Sẽ uy hiếp chế độ. Theo tôi trước hết phải xây dựng cho được nền kinh tế thị trừơng đầy đủ; đối với công nhân thì phải cho xây dựng nghiệp đòan độc lập.”
Phía cơ quan chức năng có hướng giải quyết tình hình như thế nào ngòai biện pháp cho tăng lương tối thiểu? Ông Nguyễn Quang Huề, Trưởng phòng Quan hệ Lao Động, Vịên Khoa học Lao động và các vấn đề xã hội cho biết kế họach của cơ quan chức năng:
“Xây dựng cơ chế để các bên tham gia giải quyết các vấn đề lao động. Đổi mới cơ chế quản lý tiền lương là theo thỏa thuận.”
Tờ Người Lao động số ra hôm ngày 27 tháng 8 vừa qua, có bài với tựa đề 'Đình công: bài tóan chưa có lời giải', trong đó có đọan viết "Đình công thường được xem là biện pháp cuối cùng để giải quyết tranh chấp lao động tập thể; thế nhưng trong thực tế, gần như đây là giải pháp duy nhất để công nhân đòi hỏi quyền lợi của mình.
Tại nhiều doanh nghiệp, dù công nhân đã kiến nghị, cơ quan chức năng đã kiểm tra xử phạt hành chính, thế nhưng mọi việc vẫn không được chấn chỉnh. Chỉ khi công nhân đình công thì vụ việc mới được xem xét, giải quyết. Sự chây ì của doanh nghiệp và sự bất lực của cơ quan chức năng đã tạo ra tiền lệ xấu này."