Cô gái đang thu gặt lúa. AFP Photo/Hoang Dinh Nam.

Vào mùa gặt, cuộc sống ở thôn quê nhộn nhịp, và nông dân mừng vui những khi được mùa, thâu hoạch dồi dào.

“Gánh lúa” nhạc phẩm của Phạm Duy, và giọng hát Thái Thanh, quý vị đang nghe ...

Niềm vui bình dị của nhà nông, chỉ mong sao đủ cơm áo cho gia đình con cái. Vụ lúa Hè Thu gặt gần xong thì đất trời cũng dần vào Thu ... Tối đến, trăng thanh gió mát là khung cảnh thích hợp cho trai gái ngỏ lời tâm tình với nhau.

“Lúa mùa duyên thắm” nhạc bản của Trịnh Hưng, Như Quỳnh hát với Thế Sơn ...

Hồi trước, thời điểm này là lúc các làng ở vùng đồng bằng miền Bắc (từ Thanh Hóa trở ra) mở hội hát Trống Quân. Theo tài liệu mà Thy Nga đọc thấy, thì hát Trống Quân là một thể loại hát đối đáp giữa nam và nữ, các lứa tuổi ngang nhau hát với nhau. Mỗi nhóm cử vài người có giọng tốt để hát, trong khi mấy người kia lo sáng tác cho kịp đối đáp. Thường thì mỗi nhóm có vài người có khả năng sáng tác, thuộc truyện Kiều, ca dao, và những truyện Nôm khuyết danh để vận vào mà sáng tác.

Hội điểm hát Trống Quân lâu bền là các làng thuộc huyện Ân Thi, Văn Giang, và Khoái Châu, nhất là ở xã Dạ Trạch nơi ngày xưa là quê của Bà Chúa hát.

Tào Khê và Đào Xá thuộc tỉnh Hải Dương xưa nay nổi tiếng về hát Trống Quân và Ca Trù, thời nào cũng có nghệ nhân xuất sắc. Hàng năm, vào Thu là Tào Khê và Đào Xá lại mở hội hát Trống Quân qua sông Cửu Yên từ chập tối tới quá nửa đêm, và kéo dài suốt tuần trăng. Dân hàng nghìn người đến xem và nghe hát, chật hai bờ sông. Bề rộng của sông Cửu Yên chỉ khoảng 30 mét, rất thích hợp cho lối hát đối qua sông.

Diễn tiến “canh” hát Trống Quân gồm có: hát gọi, hát đáp, hát chào, hát mời trầu, hát giao hẹn, đến hát ướm, hát thách, và cuối cùng là hát hoa, hát đối đáp. Canh hát kết thúc bằng những câu hai bên hẹn tối mai hát tiếp.

nhạc ...

Nghe vui quá nhưng không biết thời nay, dân các làng ấy còn hát Trống Quân đối đáp như thế nữa không? Thy Nga nêu câu hỏi này với nhạc sư Trần Quang Hải, và được ông giải thích:

Từ hồi năm 1945 trở về sau này, Trống Quân giống như Ca Trù, như Quan Họ đã không được phổ biến nữa.

Tới năm 1992 thì một số người ở làng xã Dạ Trạch mới kêu gọi tất cả những cụ ngày xưa lập ra các câu lạc bộ để khuyến khích thanh niên về loại hát ấy. Thế nhưng sau này, hát là hát chơi thôi chứ không còn là hát thi, hát hội nữa. Thí dụ hát tại Viện Bảo Tàng Dân Tộc học thì họ tổ chức những buổi mời đến hát để minh họa thôi, chứ không phải là hát đối như ngày xưa.

Chuyện hát đối đáp, hoặc hát thi bây giờ không còn nữa.

Những người trẻ bây giờ chỉ nghĩ là học vài bài, rồi lựa các bài đó thành một tiết mục trình diễn trên sân khấu.

Vấn đề gọi là cái đối tượng không giống như xưa.

Thy Nga:

Xin nhạc sư cho biết các điểm chính của hát Trống Quân.

Nhạc sư Trần Quang Hải:

Hát Trống Quân dựa trên câu lục bát nào cũng có thể hát được. Chỉ có một giai điệu, lời thì thay đổi.

Trống Quân là một loại hát dân gian được gọi chung là hát hội, hay hát đối đáp. Do đó, phải có một nhạc cụ quan trọng là cái trống (bằng một sợi dây căng dài ra, và đánh Thùng, thùng, thùng ...).

Trai gái đứng hai bên, hát đối đáp. Bên kia hát thì bên này phải biết đối lại, tức là phải biết rõ về phong cảnh Việt Nam, văn chương, ví dụ như về lẩy Kiều, ... những câu đó phải thuộc rất nhiều, và phải biết chọc phá đúng lúc đúng thời. Phải biết tùy cơ ứng biến, biết thích ứng. Mỗi làng, mỗi đội hát thường thường có một số câu căn bản. Lựa lời rồi từ đó mới tùy hứng.

Thy Nga:

Đến lúc này thì thưa quý thính giả, người bạn đời của nhạc sư Trần Quang Hải, là nữ ca sĩ Bạch Yến tham gia cuộc nói chuyện. Về hát Trống Quân, chị nhận định:

Nữ ca sĩ Bạch Yến:

Trống Quân không được truyền bá nhiều hơn, không được lan rộng ra vì nó có chừng đó nhạc thôi, chừng đó lời. Thế nhưng phải hát đúng vào những dấu đó, gõ đúng nhịp, và tìm những lời ca thật hay mà đối đáp nhau.

Phải luyến láy những  í , a, thời, mà, là, ... vào câu lục bát nghe êm tai và dí dỏm hơn.

Thy Nga:

Không có đoạn hát Trống Quân nào để trình bày với thính giả, Thy Nga bèn yêu cầu hai người diễn một đoạn hát đối đáp, sơ thôi cho vui.

Trần Quang Hải:

Sau đây là trích đoạn hát đối đáp, hay là hát đố ...

“Lối về xóm nhỏ” của Trịnh Hưng, Quang Linh hát ...

Với ca khúc “Lối về xóm nhỏ”, Thy Nga xin tạm biệt và hẹn tái ngộ quý thính giả vào kỳ tới.