Khi đi tìm câu trả lời thì mặc nhiên vô số câu hỏi khác được đặt ra thêm, bởi vì những giải pháp mà các nhà khoa học đưa ra buộc ngành nông nghiệp Việt Nam phải làm lại từ đầu.

Việt Nam đã tiến lên vị trí cường quốc xuất khẩu gạo, nhưng hạ tầng cơ sở liên quan không được đầu tư. Không ở đâu trên thế giới, một mặt hàng xuất khẩu 5 triệu tấn mỗi năm mà hệ thống kho trữ ở vựa lúa xuất khẩu chính, chỉ có vài nhà kho sức chứa tổng cộng 30 ngàn tấn có hệ thống phơi sấy xay xát và tồn trữ. Kỳ dư là những nhà kho có vách có mái để lại từ thời bao cấp với tổng sức chứa khoảng 800 ngàn tấn.

Báo Người Lao Động điện tử ngày 28/9 có bài với tựa ‘Vì sao giá gạo VN rẻ nhất thế giới? Một ngày sau thêm bài ‘Đừng làm tôi tớ cho doanh nghiệp’. Đây là đề tài chúng tôi đọc báo trên mạng tuần này.

Gạo rẻ nhất thế giới

Bài viết thứ nhất được cho là của ông Hoàng Kim, một người làm lúa ở Tân Hồng tỉnh Đồng Tháp. Tác giả cho rằng: giá gạo xuất khẩu quyết định thu nhập của nông dân nên phải do nông dân đưa ra, hoặc chính phủ thay nông dân quyết định. Tuy nhiên hiện nay VFA được toàn quyền trong việc ấn định giá gạo xuất khẩu và ấn định giá thu mua lúa trong nước. Cơ chế đó theo tác giả, đã biến nông dân-chủ nhân thật sự của lúa gạo-thành những người phụ thuộc vào VFA, biến VFA-những công ty xuất khẩu gạo hoạt động vì lợi nhuận-từ vị trí phụ thuộc trở thành chủ thể của lúa gạo. Tác giả nhận định rằng nông dân không có tiếng nói trong hoạt động xuất khẩu gạo, ngay cả trong tổ điều hành xuất khẩu gạo của chính phủ cũng không có đại diện của hội nông dân. Cùng ý kiến vừa nêu, một nông dân vùng đồng bằng sông Cửu Long phát biểu với chúng tôi:

Chúng tôi phải có chân trong Hiệp Hội Xuất Khẩu Gạo để bênh vực quyền lợi nông dân, để biết khi nào dừng khi nào bán, nông dân phải được thông tin khi nào trồng giống lúa gì.

Một nông dân vùng ĐBSCL

“Chúng tôi phải có chân trong Hiệp Hội Xuất Khẩu Gạo để bênh vực quyền lợi nông dân, để biết khi nào dừng khi nào bán, nông dân phải được thông tin khi nào trồng giống lúa gì.”

Lập luận của Hoàng Kim trên Người Lao Động điện tử cho rằng, gạo VN rẻ vì doanh nghiệp không có đủ kho nên ký hợp đồng bán gạo khi trong kho chưa có gạo, nông dân thu hoạch lúa tới đâu thì giao gạo tới đấy, do thiếu kho chứa nên việc điều tiết xuất khẩu gạo luôn gặp khó khăn, vì vậy luôn bị khách hàng ép giá. Tác giả cũng phê phán sự kiện VN không những chấp nhận cho lúa gạo Campuchia vào VN qua biên giới miễn thuế, mà còn lập liên doanh xuất khẩu gạo với nước này. Những điều có vẻ nghịch lý, trong khi hai năm qua lúa gạo đồng bằng sông Cửu Long luôn bị tồn đọng ế ẩm. Người nông dân ở Tân Hồng Đồng Tháp đề nghị nên sửa đổi nguyên tắc điều hành từ ‘bảo đảm an ninh lương thực; tiêu thụ hết lúa hàng hóa và bảo đảm giá lúa có lãi cho nông dân, đồng thời phù hợp mặt bằng giá cả hàng hóa trong nước’ thành ‘tiêu thụ hết lúa hàng hóa theo đúng giá thị trường thế giới cho nông dân’.

Đừng làm ‘tôi tớ’ cho doanh nghiệp!

Ngày 29/9 Người Lao Động đưa tiếp lên mạng bài ‘Đừng làm tôi tớ cho doanh nghiệp’ của GSTS Võ Tòng Xuân, nguyên hiệu trưởng trường đại học An Giang, nhà khoa học gắn bó với Viện Nghiên Cứu Lúa Quốc Tế ở Philippines ngay từ cuối thập niên 1960.

Trong bài viết, GSTS Võ Tòng Xuân khuyến nghị nông dân cần được tạo điều kiện để trở thành cổ đông của các doanh nghiệp buôn bán gạo để được chia lãi.

Từ thông tin có thể sắp đổi mới cơ chế điều hành xuất khẩu gạo, theo đó việc xuất khẩu sẽ theo diễn biến thị trường, chấm dứt giao hạn ngạch. GSTS Võ Tòng Xuân nhận xét, nếu việc cải tổ thành hiện thực, nông dân sẽ đỡ vất vả. Còn không, sự điều hành vụng về của Hiệp Hội Lương Thực Việt Nam VFA sẽ tiếp tục làm khổ người trồng lúa.

GSTS Võ Tòng Xuân đưa ra những lập luận khá sắc bén khi đề cập tới VFA, tổ chức này theo ông, phải là nơi đại diện bình đẳng cho các đơn vị xuất khẩu gạo trong nước để điều phối lượng gạo xuất khẩu và ngăn chặn việc bán phá giá vì tranh khách hàng. Tuy nhiên, GSTS Võ Tòng Xuân cho rằng, vì hai tổng công ty lương thực Vinafood 1 và Vinafood 2 chỉ thuần túy làm dịch vụ trung gian, không có một tấc ruộng, không có một nông dân nào nhưng lại là những hội viên chính, trong đó ông Tổng Giám Đốc Vinafood 2 đồng thời cũng là chủ tịch VFA nên VFA ngày càng tỏ ra là một tổ chức vì quyền lợi của Vinafood 2 trên hết chứ không vì người trồng lúa. GSTS Võ Tòng Xuân nhấn mạnh sự kiện VFA vừa qua không duyệt cho một số tỉnh như Kiên Giang Đồng Tháp xuất khẩu gạo cho thấy rõ VFA không đứng về phía quyền lợi của nông dân.

Trong bài viết trên Người Lao Động điện tử, GSTS Võ Tòng Xuân nêu ví dụ bên Thái Lan, chính phủ có kho trữ lúa với giá sàn bảo đảm có lợi cho nông dân, doanh nghiệp muốn xuất khẩu đều mua gạo từ kho chính phủ. Giá sàn lúa hoặc gạo bên Thái Lan là do Hội Đồng Chính Sách Lúa Gạo Quốc gia đưa ra căn cứ theo 3 loại giá, gồm giá lúa/gạo hiện hành ở các địa phương, giá gạo dự kiến xuất khẩu, giá gạo tương lai tại thị trường Chiacago Hoa Kỳ. Bên Thái Lan tính giá rất khách quan, không thiên vị ai. Còn ở Việt Nam theo GS, giá sàn là do VFA ấn định cho nên ngày nào VFA còn đặc quyền này, các doanh nghiệp xuất khẩu thân tín sẽ được đặc lợi, còn nông dân sẽ mãi thiệt thòi.

Nông dân tự chịu trách nhiệm, Nhà nước không giúp gì cho nông dân.

GSTS Võ Tòng Xuân

Tương tự như nội dung bài viết trên Người Lao Động điện tử, trong dịp trả lời đài chúng tôi, GSTS Võ Tòng Xuân đã nhận định về những khó khăn của nông dân:

“Hiện nay có rất nhiều giống lúa nông dân muốn trồng giống gì thì trồng. Tại sao vậy? Tại vì Nhà nước không có ông nào dám mua của nông dân hết.Thí dụ ông Bộ trưởng xuống, hay giám đốc nông nghiệp tỉnh nói với nông dân, anh trồng giống lúa này giùm tôi. Nông dân hỏi ai mua, bán bao nhiêu 1 kí, các ông đều không trả lời được. Nông dân tự chịu trách nhiệm, Nhà nước không giúp gì cho nông dân.”

Trong bài viết, GSTS Võ Tòng Xuân kêu gọi chấm dứt tình trạng phụ thuộc vào thương lái, theo ông người trồng lúa trong thời hội nhập kinh tế thế giới phải biết được thị trường cần loại gạo nào, ai nắm thị trường đó, ai tổ chức sản xuất và nông dân sẽ làm lúa cho công ty, doanh nghiệp nắm thị trường đó mà thôi. GS ví von, thay vì làm tôi tớ cho các doanh nghiệp hưởng lợi như lâu nay, nông dân cần được tạo điều kiện để trở thành cổ đông của các doanh nghiệp buôn bán gạo.

GSTS Võ Tòng Xuân nhận định rằng, sở dĩ gạo VN hay lâm vào cảnh được mùa-rớt giá là vì không một công ty lương thực nào có vùng lúa nguyên liệu riêng. Họ chỉ mua gạo nguyên liệu qua hàng trăm thương lái, trong khi thương lái thường mua đủ thứ giống lúa từ nông dân thì làm sao có nguyên liệu đồng nhất được. GS kể lại câu chuyện đầu thập kỷ 1990, công ty ARI của Mỹ sang đầu tư sản xuất gạo xuất khẩu tại Trà Nóc Cần Thơ. Họ tổ chức vùng nguyên liệu cho nông dân sản xuất rặt một giống IR64, sau đó thu mua và chế biến, đóng bao bì nhãn hiệu ARI để xuất với giá 350USD/tấn, trong khi các công ty VN lúc đó bán không hơn 180 USD/tấn vì không nhãn hiệu không xuất xứ. Nay mô hình tương tự cũng đang áp dụng: Công ty ADC xây dựng vùng nguyên liệu tại HTX Nông nghiệp Mỹ Thành tỉnh Tiền Giang để sản xuất gạo nhãn hiệu Tứ Quý, hoặc Công ty Kitoku Nhật Bản tạo vùng nguyên liệu lúa Nhật khoảng 2.000 ha ở An Giang để làm gạo xuất khẩu.

GSTS Võ Tòng Xuân kết luận bài viết trên Người Lao Động điện tử, nếu các công ty lương thực cấp tỉnh không dám tạo vùng nguyên liệu cho riêng mình, nếu Nhà nước không tạo điều kiện mua và tồn trữ lúa rặt giống thì gạo xuất khẩu của VN sẽ tụt hậu, mọi rủi ro nông dân sẽ phải gánh.

Vai trò của thương lái rất quan trọng và trong vòng năm, mười năm nữa chuyện này sẽ vẫn còn.

TS Lê Văn Bảnh

Giải pháp mà GSTS Võ Tòng Xuân đưa ra trên báo Người Lao Động điện tử quá tốt đẹp nhưng khó thực hiện, khó là vì để làm được điều này ngành nông nghiệp Việt Nam phải làm lại từ đầu, sau một thời gian dài người nông dân tự thân phát triển, nhà nước hưởng lợi từ nông nghiệp nhưng chỉ đầu tư trở lại cho nông thôn một tỷ lệ không đáng kể.

Ngay chuyện chấm dứt tình trạng phụ thuộc thương lái, nhiều doanh nhân và chuyên gia cho rằng khó lòng thực hiện trong hiện tại cũng như tương lai. TS Lê Văn Bảnh Viện Trưởng Viện Lúa Vùng Đồng Bằng sông Cửu Long nói với chúng tôi rằng, hiện trạng sản xuất lúa gạo ở đồng bằng sông Cửu Long phải lệ thuộc trung gian thương lái, vì người nông dân làm ăn nhỏ lẻ, giao thông cách trở qua hệ thống kênh rạch chằng chịt. Thực tế doanh nghiệp và nông dân không thể đến với nhau, nếu không có tầng lớp thương lái trung gian thì nông dân không biết bán lúa cho ai. Hơn nữa doanh nghiệp chỉ mua gạo chứ không mua lúa. TS Lê Văn Bảnh tiếp lời:

“Vai trò của thương lái rất quan trọng và trong vòng năm, mười năm nữa chuyện này sẽ vẫn còn. Để giảm chuyện này thì chỉ có cách tăng cường hợp tác trong sản xuất, rồi hình thức trang trại lớn, vùng chuyên canh lớn để phối hợp thì nó sẽ giảm đi. Nhưng mà vai trò của người thương lái ở đây vẫn rất là quan trọng.”

Thưa quí thính giả, xem ra người nông dân sẽ phải chờ một sự đột phá trong chính sách của Nhà nước thì mới có đời sống khá hơn.