Nhiều người cho rằng đây là một động thái đổi mới của Bộ Giáo Dục và Đào Tạo nhằm tìm cho được ứng viên đủ khả năng làm việc trong chức vụ rất cao này, thay vì sự bổ nhịêm của Ban Bí Thư Trung Ương Đảng như từ trước tới nay.  

Tuy nhiên phương pháp tuyển dụng mới mẻ này dường như vẫn còn  những hạn chế. Mặc Lâm tìm hiểu thêm, qua những nhận xét của các giới chức có liên quan đến vấn đề.

Những yêu cầu về chức nghiệp

Từ trước đến nay, trong khi Bộ Trưởng được Thủ Tướng chính phủ đề cử và Quốc Hội chuẩn thuận thì việc bổ nhiệm thứ trưởng các bộ vẫn do Ban Bí Thư Trung Ương Đảng đảm nhiệm. Tiêu chuẩn này được nói là nhằm mục đích đảm bảo các nhân vật nắm những chức vụ trọng yếu trong công tác hoạch định chính sách đồng thuận với nhau trong mọi quyết định chính trị cũng như hành chính, trong khi trách nhiệm trực tiếp thi hành những chính sách đó thuộc các vụ trưởng và cục trưởng cũng như các ban chuyên môn trực thuộc.
 
Các chức vụ từ vụ trưởng trở xuống do đó được xem giữ vai trò điều hành và theo dõi chính sách do trên đề ra, và nói chính xác hơn là vai trò của họ chỉ thuộc phạm vi hành chánh.

Chắc chắn phải có một hội đồng, thì có một hội đồng rồi có những cái đề án. Những người muốn tuyển vào làm thứ trưởng đó thì phải có những dự án, có cái đề án, chương trình hoạt động của mình. Người ta sẽ chọn giữa những người có các đề xuất, các phương án ấy.
    Tiến sĩ Nguyễn Đình Lộc

Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo ra thông tư kêu gọi những người đủ điều kiện nạp đơn ứng cử vào chức vụ thứ trưởng với các tiêu chuẩn đòi hỏi xem ra rất khó khăn cho ứng viên như: có kinh nghiệm giảng dạy, nghiên cứu khoa học, quản lý giáo dục đại học, có tầm nhìn và năng lực triển vọng đóng góp tốt ở cương vị thứ trưởng, có học vị tiến sĩ, văn bằng lý luận chính trị cao cấp.

Tất cả những đòi hỏi này cho thấy việc tuyển dụng thứ trưởng cho Bộ Giáo dục và Đào tạo có khác xa với các vị thứ trưởng khác được chỉ định trước đây. Những mặt tích cực đã rõ ràng như: người giữ chức vụ phụ tá cho Bộ Trưởng phải có khả năng cao, có thể thay thế được bộ trưởng bất cứ lúc nào khi cần thiết.  Và quan trọng hơn hết là khả năng chuyên môn của ứng viên phải phù hợp với chức vụ sắp đảm đương.
 
Trước những thay đổi có tính đột phá này, nguyên Bộ Trưởng Bộ Tư Pháp là Tiến sĩ Nguyễn Đình Lộc cho biết ý kiến:

"Cái quyền chọn thứ trưởng về mặt Đảng là của Ban Bí Thư Trung ương Đảng, còn về chính phủ thì quyền của Thủ tướng, nhưng mà do Bộ Trưởng đề nghị, mà đề nghị là trên cơ sở có thăm dó ý kiến các cán bộ trong cơ quan, trong Bộ, có tính đến dư luận.

Mới lần đầu đưa ra cho nên chưa biết hết cái quyết định. Tôi mấy hôm nay cũng nghe và có theo dõi chuyện này nhưng mà chưa biết cái quy trình như thế nào. Chắc chắn phải có một hội đồng, thì có một hội đồng rồi có những cái đề án. Những người muốn tuyển vào làm thứ trưởng đó thì phải có những dự án, có cái đề án, chương trình hoạt động của mình. Người ta sẽ chọn giữa những người có các đề xuất, các phương án ấy."

Tuyển người tài trong thời hội nhập

Bây giờ thì ông Bộ Trưởng phải chọn cái người giúp việc trực tiếp của mình là Thứ Trưởng, tất nhiên khi chọn thì cũng phải trao đổi với Thủ tướng, trao đổi với Ban Tổ chức Trung ương. Nếu mà có chuyện đó, tôi coi đấy là một bước tiến, bước tiến tốt của đất nước mình.
Giáo sư Tiến sĩ Đặng Phong

Riêng Giáo sư Tiến sĩ Đặng Phong thì cho rằng đây là một động thái phải xảy ra trong quá trình hội nhập, và việc tuyển chọn những vị trí chủ chốt của đất nước đã được các vua chúa Việt Nam thực hiện từ lâu. Ông cho rằng tiến cử người có tài vào đúng vị trí của họ là việc làm phải có của các cấp lãnh đạo. Ông cho biết:

"Tôi thấy nếu mà ngày xưa ông vua ở Việt Nam tuyển nhân tài kể cả tể tướng đâu có cần phải lấy ở đâu, ai có tài thì cứ dùng chớ có sao đâu. Cái chuyện đó là bình thường.

Chỉ có một thời kỳ mình thì cứ phải qua bên giới thiệu của bên Ban Tổ chức Trung ương. Có một thời kỳ ban ra cái quy chế trong hoàn cảnh chiến tranh thì nó cũng khó khăn về vấn đề nhân sự , phải cẩn thận một chút. Cái đó nó không có gì là lạ cả, kể cả chọn Bộ Trưởng, chọn Thủ tướng, cũng Chủ Tịch quyết định thôi.

Bây giờ ông Bộ Trưởng chọn Thứ trưởng cho mình, chọn trong nước, ai có tài hay có năng lực thì cứ chọn thôi. Tốt, tôi ủng hộ chuyện đó.

Các bạn không nên hiểu cái này như là sự đối lập giữa ông Bộ Trưởng và Ban Tổ chức Trung ương. Tôi thì tôi nghĩ rằng có thể người ta gọi điện thoại hoặc gặp nhau, nói là tôi định chọn người này người kia thì ý kiến anh thế nào. Thế, người ta cũng có thể hỏi ý kiến, không phải là người ta tự tiện người ta chọn.

Tôi thì tôi nghĩ như thế. Nó không theo thủ tục như trước đây, tức là về nhân sự thì Ban Tổ Chức Trung Ương làm văn bản đưa sang bênh chính phủ: ai là bộ trưởng, ai là thứ trưởng, cứ thế mà thi hành. Trước đây nó là như thế, bây giờ thì ông Bộ Trưởng phải chọn cái người giúp việc trực tiếp của mình là Thứ Trưởng, tất nhiên khi chọn thì cũng phải trao đổi với Thủ tướng, trao đổi với Ban Tổ chức Trung ương. Nếu mà có chuyện đó, tôi coi đấy là một bước tiến, bước tiến tốt của đất nước mình."

"Hồng" hay "Chuyên"?

Khâu gọi là tuyển chọn cán bộ ở Việt Nam hiện nay, quy định cũ với những cái đổi mới thì vẫn chưa thật rõ ràng
    giáo sư Phạm Phụ

Một điều khá mới mẻ trong tiến trình tuyển chọn là ứng viên phải thuyết trình trước cử tọa gồm các vụ trưởng và cục trưởng của Bộ để chứng tỏ khả năng lãnh đạo của mình, cũng như đưa ra các dự kiến về những chính sách nên áp dụng nhằm cải tổ hệ thống hay kiện toàn công tác tổ chức.  Những đề tài này được đánh giá qua các ý kiến của những người mà trong tương lai ứng viên sẽ trực tiếp chỉ huy. Nhận xét về vấn đề này, Giáo sư Phạm Phụ cho biết những e ngại của ông:

"Cán bộ trong Bộ ví dụ như một anh Vụ Trưởng mà lại ngồi đó nhận xét, đánh giá một anh sắp lên Thứ trưởng thì họ cũng e dè biết đâu ông này đúng ngôi sao Thứ trưởng rồi thì làm việc dưới ổng làm sao đây. Cho nên cái thủ tục này là về cái khâu gọi là tuyển chọn cán bộ ở Việt Nam hiện nay, quy định cũ với những cái đổi mới thì vẫn chưa thật rõ ràng đâu anh ạ."

Vấn đề lớn nhất theo nhận định của nhiều người thì việc phân biệt giữa viên chức chính trị và công chức hành chính chưa thật rõ ràng. Theo yêu cầu tuyển dụng thì viên chức này phải có bằng cấp chính trị cao cấp, do đó Thứ trưởng phải nằm trong ban lãnh đạo của Bộ là điều tất yếu, và vì vậy vai trò của ông phải được xem là viên chức chính trị.

Câu hỏi được đặt ra, khi một viên chức chính trị cao cấp được tuyển dụng theo hướng công khai thì vai trò của Ban Bí Thư phải được xem như thế nào?