ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئۇچۇرلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا تەشۋىقاتىدا يېقىنقى ئىككى يىلدا خىتايچە ئۆگىتىش كۆپلەپ كۆزگە چېلىقماقتا. 11-ئۆكتەبىر كۈنى تارقالغان بىر سىن ئۇچۇرىدا يۈزلەرچە كىشى توپلانغان بىر زالدا، مەلۇم بىر خادىمنىڭ سەھنىدە قاتار تۇرغان كىشىلەرگە ۋارقىراپ تۇرۇپ خىتايچە ئۆگىتىۋاتقان ھالىتى كۆرۈلىدۇ.

بىر تىل ياكى مەدەنىيەت كۇرسىدىن كۆپرەك، بىر سىياسىي كۈرەش يىغىنىنى ئەسلىتىدىغان بۇ سەھنىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىدارە-ئورگانلارغا تېلېفون قىلدۇق. ئالاقىدار خادىملاردىن بىرى يېقىنقى 10 يىلنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە، يەنى لاگېرلار يېڭىدىن كېڭەيگەن مەزگىلىدە، سىياسىي ئۆگىنىشلەردە مەسىلە تاپشۇرۇش ئاساسىي ئورۇندا تۇرۇپ كەلگەنلىكى؛ كېيىنچە، خىتاي كومپارتىيە تارىخىغا ئائىت كىتابلارنى ئۆگىنىش ئاساسىي ئورۇندا تۇرغانلىقى؛ بۇ يىلنىڭ بېشىدىن باشلاپ، خىتاي تىلى ئۆگىنىش بىرىنچى ئورۇندا تۇرۇپ كەلگەنلىكىنى بايان قىلدى. ئۇنىڭ دېيىشىچە، خىتايچە بىلمەسلىك بىر مائارىپ ياكى مەدەنىيەت سەۋىيە مەسىلىسى ئەمەس، دۆلەتكە بولغان ساداقەت مەسىلىسى ۋە دىنىي ئەسەبىيلىكتىن قۇتۇلالماسلىقنىڭ ئىپادىسى دەپ قارالغان.

غۇلجا ناھىيەسىدىن تېلېفونىمىزنى قوبۇل قىلغان بىر ساقچى خادىمى، ئۆزى ئىشلەۋاتقان ساقچىخانىدا ئۇيغۇر خىزمەتچىلەر كۆپ ساندا بولسىمۇ ئۆزئارا خىتايچە گەپ قىلىشقا مەجبۇر ئىكەنلىكىنى بايان قىلدى. ئۇ يەنە شۇ ساقچىخانىدا ئۆزئارا ئۇيغۇرچە سۆزلەشكەن سەككىز نەپەر ساقچىنىڭ ئىشتىن ھەيدەلگەنلىكىنى ئاشكارىلىدى. ئۇ يەنە بۇ خىل ئاقىۋەتكە قالغانلارنىڭ ناھىيە بويىچە يۈزگە يېقىنلىشىدىغانلىقىنى تىلغا ئالدى.

مۇھاجىرەتتىكى سابىق ساقچى خادىملىرىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، ئىلگىرىكى يىللاردا، ئۇيغۇر ساقچىلىرى كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان ساقچىخانىلاردا، ساقچىلارنىڭ ئۆزئارا ئۇيغۇرچە سۆزلىشىشىگە يول قويۇلۇپلا قالماي، بەلكى رەسمىي يىغىنلارمۇ ئۇيغۇرچە ئېچىلغان، ھۆججەت-ئۇقتۇرۇشلارمۇ ئۇيغۇرچە تارقىتىلىپ كەلگەن.

ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەر ماركو رۇبىيونى ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشقا چاقىردى

ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەر ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيونى يېقىندا تۈركىستاندىكى بەش دۆلەت رەھبىرى بىلەن ئۆتكۈزىدىغان ئۇچرىشىشلىرىدا، ئۇيغۇرلارنى خىتايغا قايتۇرۇلۇشتىن ۋە چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشتىن قوغداش ھەققىدە ۋەدە ئېلىشقا چاقىرماقتا.

ماركو رۇبىيونىڭ بۇ قېتىمقى سەپىرى 17-ئۆكتەبىردىن 22-ئۆكتەبىرگىچە داۋام قىلىدۇ. ھىندىستاننىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بۇ سەپەر داۋامىدا ئۇ ئۆزبېكىستاننىڭ سەمەرقەنت شەھىرىنى زىيارەت قىلىدۇ. ئۇ سەمەرقەنتتە ئامېرىكا بىلەن تۈركىستاندىكى بەش دۆلەت قاتنىشىدىغان C5+1 تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرى يىغىنىغا قاتنىشىدۇ؛ بۇ جەرياندا، ئۆزبېكىستان، قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان ۋە تۈركمەنىستاننىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرى بىلەن ئايرىم-ئايرىم ئىككى تەرەپلىك سۆھبەت ئۆتكۈزىدۇ. رۇبىيونىڭ سەپىرىدە 200 دىن ئارتۇق ئامېرىكىلىق سودا-سانائەت ۋەكىلى ئۇنىڭغا ھەمراھ بولىدىغانلىقى كۈتۈلمەكتە. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ئابدۇرېشىت ئابدۇلھەمىت بۈگۈن بۇ ھەقتە زىيارىتىمىزنى قوبۇل قىلىپ، ئامېرىكا بىلەن تۈركىستان جۇمھۇرىيەتلىرى ئارىسىدىكى دىپلوماتىك ئالاقىلەرنىڭ رايوننىڭ تىنچلىقى ئۈچۈن پايدىلىق ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. ئۇ دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ماركو رۇبىيونىڭ ئۇيغۇر مەسىلىسىنى تەرەپلەر بىلەن سۆھبىتىدىكى مۇھىم تېمىلار قاتارىغا كىرگۈزۈشىنى ئۈمىد قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

ئۇ يەنە قۇرۇلتاي نامىدىن ماركو رۇبىيونىڭ تۈركىستان جۇمھۇرىيەتلىرىدە ياشاۋاتقان شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ ھەرقانداق شارائىت ئاستىدا خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرۇلماسلىقىنىڭ قەتئىي كاپالەتكە ئىگە بولۇشى كېرەكلىكىنى كۈنتەرتىپكە قويۇشىنى تەلەپ قىلدى.

ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇقى قۇرۇلۇشىنىڭ ئىجرائىيە دىرېكتورى ئۆمەر قاناتمۇ 15-ئۆكتەبىر كۈنى ”دىپلومات“ «The Diplomat» ژۇرنىلىدا ئوبزور ئېلان قىلىپ، رۇبىيونى ئامېرىكا دىپلوماتىيەسىدىن پايدىلىنىپ ئۇيغۇرلارنى قوغداشقا ۋە تۈركىستان دۆلەتلىرى ھۆكۈمەتلىرىنىڭ بېيجىڭنىڭ بېسىمىغا تاقابىل تۇرۇشىغا ياردەم بېرىشكە چاقىردى. ئۇ ئوبزورىدا تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆچ ئېلىنىشتىن قورقۇپ سۈكۈت قىلىشقا، بەزىلىرىنىڭ بولسا يوشۇرۇن ياشاشقا مەجبۇرلانغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، رۇبىيونى بۇ ۋەزىيەتنىڭ ئوڭشىلىشى ئۈچۈن رايون رەھبەرلىرىگە مەسلىھەت كۆرسىتىشكە چاقىردى.

ئوبزوردا ئامېرىكىنىڭ سابىق تاشقى ئىشلار مىنىستىرى مايك پومپېيونىڭ ئۇيغۇرلارنى خىتايغا قايتۇرماسلىق ھەققىدىكى ئاشكارا چاقىرىقلىرى ئۈلگە سۈپىتىدە تىلغا ئېلىندى. ئوبزوردا يەنە 2025-يىلى فېۋرالدا، تايلاند 40 ئۇيغۇرنى خىتايغا قايتۇرماقچى بولغاندا، ماركو رۇبىيونىڭ تايلاندنى ئۇيغۇرلارنى خىتايغا قايتۇرماسلىققا چاقىرغانلىقى، ئەمما بۇ چاقىرىقنىڭ ئەينى چاغدا ئۈنۈم بەرمىگەنلىكى ئەسكەرتىلىپ، بۇ ۋەقەنىڭ ساۋاق سۈپىتىدە ئەستە تۇتۇلۇشى كېرەكلىكى، بۇ خىل پاجىئەلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، ئالاقىدار دۆلەتلەرگە ئالدىن ئاگاھلاندۇرۇش بېرىلىشى ۋە تېگىشلىك تەدبىر ئېلىنىشى كېرەكلىكى تەكىتلەندى.

بېلگىيەدىكى بۇ يىللىق كىتاب تونۇشتۇرۇش پائالىيىتىگە «ئۇيغۇر چۈشى»نى تاللىدى

بېلگىيەنىڭ فلاندرىيە رايونىدىكى فلاندرىيە قەلەمكەشلەر تەشكىلاتى PEN Vlaanderen ئۆزىنىڭ بۇ يىللىق كىتاب تونۇشتۇرۇش پائالىيىتىدىكى بەش مۇھىم كىتابنىڭ بىرى سۈپىتىدە گوللاندىيەدىكى ياش پائالىيەتچى ئەخمەتجان قاسىم تەرىپىدىن يېزىلغان «ئۇيغۇر چۈشى» ناملىق كىتابنى تاللىدى.

مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ ئۇچۇر-ئالاقە خادىمى ئېللېن ۋان پېلت خانىم كىتابنىڭ تاللىنىش سەۋەبى ھەققىدىكى سوئاللىرىمىزغا ئەلخەت ئارقىلىق بەرگەن جاۋابىدا، ئۇيغۇر يازغۇچىلىرىنىڭ ئەھۋالىنىڭ دۇنيا بويىچە ئەڭ ئېغىر ئىكەنلىكى، ئەمما بېلگىيەدە بەك كۆپ بىلىنمەيدىغانلىقىنى، شۇڭا، «ئۇيغۇر چۈشى» ناملىق كىتابنى تونۇشتۇرۇش ئارقىلىق بۇ بوشلۇقنى تولدۇرماقچى ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى.

بۇ تەشكىلاتنىڭ 15-نويابىر تۈرمىدىكى يازغۇچىلار كۈنى مۇناسىۋىتى بىلەن ئۆتكۈزمەكچى بولغان بۇ پائالىيىتىگە ھازىرغىچە 21 كىتابخانا قاتنىشىش ئۈچۈن ئاۋاز قوشقان، تەشكىلات يەنە كۇتۇپخانىلار بىلەن ئالاقىلىشىۋاتقان بولۇپ، ئۇلار بۇ پائالىيەتتە ئەڭ مۇھىم بەش كىتابنى تونۇشتۇرۇش ئارقىلىق، تۈرمىدىكى يازغۇچىلارنىڭ ئەھۋالىغا دىققەت تارتىشنى مەقسەت قىلغان.

«ئۇيغۇر چۈشى» ناملىق كىتابنىڭ ئاپتورى، گوللاندىيەدىكى ياش پائالىيەتچى ئەخمەتجان قاسىم مەزكۇر كىتابىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ھەق-ھوقۇقلىرىنىڭ دەپسەندە بولۇش ئەھۋالى ھەققىدە ئۆزى ۋە ئائىلىسىنىڭ باشتىن كەچۈرگەنلىرىگە ئاساسەن يېزىپ چىققان. ئەخمەتجان قاسىم بۇ كىتابنىڭ بىر ھېكايىنى ئەۋلادتىن ئەۋلادقا يەتكۈزىدىغانلىقىنى تىلغا ئېلىپ، ئۇيغۇر ۋەزىيىتىنىڭ دۇنياغا بىلىنىشىدە ئاز بولسىمۇ ھەسسىسى قېتىلىدىغانلىقىدىن پەخىرلىنىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

فلاندرىيە قەلەمكەشلەر جەمئىيىتى دەپ ئاتىلىدىغان مەزكۇر تەشكىلات 1930-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، خەلقئارا قەلەمكەشلەر جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسىدۇر. ئۇ بۇلتۇرقى كىتاب تونۇشتۇرۇش پائالىيىتىدە مەھبۇس يازغۇچى پەرھات تۇرسۇننىڭ «ئارقا كوچا» ناملىق كىتابىنى تونۇشتۇرغان ئىدى.

ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسى ئورگان ئەتكەسچىلىكىگە قارشى قانۇن لايىھەسىنى ماقۇللاشقا چاقىرىلدى

پرىنسېتون ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى روبېرت پ. جورج خىتايدا زۇلۇمغا ئۇچرىغان خەلقلەردىن مەجبۇرىي ئورگان ئېلىنغانلىقى ھەققىدىكى ئەيىبلەشلەرنى تىلغا ئېلىپ، ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسىنى بۇ خىل قىلمىشقا ئالاقىدار قانۇن لايىھەسىنى ماقۇللاشقا چاقىردى. ئۇ ماقالىسىدە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار قاتارىدا ئۇيغۇرلارنى ئالاھىدە تىلغا ئالدى.

ئۇيغۇرلارغا ئالاقىدار ئورگان ئەتكەسچىلىكى مەسىلىسى كۆزەتكۈچىلەرنىڭ ۋە رايون ۋەزىيىتىگە كۆڭۈل بۆلگۈچىلەرنىڭ ئىزچىل دىققىتىنى تارتماقتا. جۇمھۇرىيەتچى ئاۋام پالاتا ئەزاسى كىرىس سىمىس ئۆتكەن يىلى 5-ئايدا ئاۋام پالاتاغا قانۇن لايىھەسى سۇنۇپ، ئورگان ئەتكەسچىلىكىنى قاتتىق چەكلەشنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى. H.R.1503 نومۇرلۇق بۇ لايىھە ئاۋام پالاتادا مۇتلەق ئۈستۈن ئاۋاز بىلەن ماقۇللانغان. ئەمما كېڭەش پالاتادا تا ھازىرغىچە مۇزاكىرىگە قويۇلماي كەلگەن ئىدى. پروفېسسور روبېرت پ. جورج 14-ئۆكتەبىر كۈنى «ۋاشىنگتون پوچتىسى»دا ماقالە ئېلان قىلىپ، مەزكۇر لايىھەنى دەرھال مۇزاكىرىدىن ئۆتكۈزۈشنىڭ زۆرۈرىيىتىنى چۈشەندۈردى.

پروفېسسور روبېرت جورج ئامېرىكا خەلقئارالىق دىنىي ئەركىنلىك كومىسسىيەسىنىڭ سابىق رەئىسى بولۇپ، ئۇ ۋەزىپە ئۆتەۋاتقان مەزگىللىرىدە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئورگان ئەتكەسچىلىكى مەسىلىسىنىڭ ئېغىرلىقىدىن خەۋەر تاپقان.

كۆزەتكۈچىلەر شەرقىي تۈركىستاندا مىليونلارچە كىشىنىڭ لاگېر ۋە تۈرمىلەردە بولۇشى ۋە ھەق-ھوقۇقلىرىدىن پۈتۈنلەي مەھرۇم ئىكەنلىكى سەۋەپلىك بۇ كىشىلەرنىڭ بەدەن ئورگانلىرىنىڭ مەجبۇرىي ئېلىنىش ۋە ئوغرىلىنىشقا قولايلىق شەكىللەنگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈشمەكتە.

مودا ناخشىچى ئابلاجان ئاۋۇت ئايۇپ يېڭى ناخشىسى بىلەن تاراتقۇلاردا قايتا ئوتتۇرىغا چىقتى

2018-يىلى تۇتقۇن قىلىنىپ ئۇزۇن ئۆتمەي 11 يىللىق كېسىۋېتىلگەنلىكى خەۋەر قىلىنغان داڭلىق ئۇيغۇر مودا ناخشىچىسى ئابلاجان ئاۋۇت ئايۇپ (AJ) يېڭى مۇزىكىلىق ۋىدىيوسى، قايتا پىششىقلانغان ناخشا ئالبومى ۋە تونۇش-بىلىشلىرى ئورتاقلاشقان ئۇچۇرلار ئارقىلىق ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا سەككىز يىلدىن كېيىن قايتا ئوتتۇرىغا چىقتى.

ئالدىنقى ھەپتە، «ئابلاجان AblajanAwutAyup» ناملىق ئۈندىدار ھېسابىدا ئابلاجاننىڭ تەخمىنەن ئۈچ مىنۇت ئۇزۇنلۇقتىكى يېڭى خىتايچە ناخشىسى «مۇكەممەل» (完美) نىڭ ۋىدىيلۇق نۇسخىسى ئېلان قىلىنغان. ئارقىدىنلا، بۇرۇن ئۇنىڭ بىلەن كۆپ قېتىم ھەمكارلاشقان ناخشىچى گۈلمىرە تۇرغۇن ئۈندىدار ھېسابىدا ئابلاجان بىلەن بىللە چۈشكەن سۈرىتىنى چىقىرىش بىلەن بىرگە: «يېرىم يىل بۇرۇن چۈشكەن رەسىمنى ئەمدى يوللايدىغان ۋاقىت كەپتۇ، يېڭى ناخشىلارغا مۇبارەك بولسۇن، تېخىمۇ زور ئۇتۇقلار يار بولسۇن، ئابلاجان" دەپ يازغان. 3-ئۆكتەبىر «ئابلاجان مودا ناخشا گورۇپپىسى» ناملىق ھېساب ئۇنىڭ بۇرۇنقى 12 ناخشىسىنىڭ ئاۋاز جەھەتتىن قايتا ئىشلەنگەن ئالبۇمىنى تارقاتقانلىقىنى ئېلان قىلغان. تاراتقۇلاردىكى ئۇچۇرلاردىن ئابلاجاننىڭ بۇ يىل ئەتىيازدا تۈرمىدىن چىققانلىقى تەخمىن قىلىنماقتا.

تۇتقۇن قىلىنىشتىن بۇرۇن، ئابلاجان كۆپلىگەن مودا ناخشىلارنى ئىجاد قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ناخشلىرى ياش-ئۆسمۈرلەر ئارىسىدا زور ئالقىشقا ئېرىشكەن. ئۇنىڭ «ئانا يۇرت»، «مەشرەپ»، «ئوينايدىغان بالا بارمۇ؟» قاتارلىق ناخشىلىرى كەڭ تارقالغان. 2017-يىلى مارتتا، ب ب س نىڭ زىيارىتىدە ئابلاجان ئۆزىنىڭ ئۇيغۇرلار بىلەن خىتايلار ئوتتۇرىسىدا كۆۋرۈكلۈك رول ئويناشنى ئارزۇ قىلىدىغانلىقىنى ئېيتقان.

شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان چوڭ تۇتقۇن باشلىنىپ تەخمىنەن بىر يىلدىن كېيىن، يەنى 2018-يىلى مايدا، ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى ئۇنىڭ شۇ يىلى فېۋرالدا ئەسلى يۇرتى گۇما ناھىيەسى دائىرىلىرى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنغانلىقىنى تەھقىقلىگەنىدى. ئۇزۇن ئۆتمەي ئۇنىڭ 11 يىللىق كېسىلگەنلىكى ھەققىدە ئۇچۇر تارقالغان، ئەمما نېمە سەۋەپتىن جازالانغالىقى ھەققىدە ھېچقانداق ئاشكارا ۋە ئىشەنچلىك ئۇچۇر تارقالمىغان.

ھالبۇكى، ئابلاجان تۇتقۇن قىلىنغاندىن كېيىن ئۇنىڭ بەزى ناخشلىرىمۇ چەكلەنگەن. 2024- يىلى دېكابىردا قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ يېڭىسار ناھىيەسىدە ئۆتكۈزۈلگەن بىر ئاممىۋىي يىغىندا، ساقچى دائىرىلىرى ئاۋامغا ئېلان قىلغان يۈزدىن ئارتۇق چەكلەنگەن ئۇيغۇرچە ناخشىلار ئىچىدە ئابلاجاننىڭ «ئانا يۇرت» ناملىق ناخشىسى تىلغا ئېلىنغان.

ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى ئۇچۇرلاردىن گەرچە بۇ ناخشىچىنىڭ تۈرمىدىن چىققانلىقى جەزملەشكەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ قاچان قويۇپ بېرىلگەنلىكى ۋە نۆۋەتتىكى ئەھۋالىنىڭ زادى قانداق ئىكەنلىكى ئېنىق ئەمەس.

بۇ يىللىق نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتى ساھىبى ”ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا شېرىك بولغان“ دەپ ئەيىپلەندى

9-ئۆكتەبىر، 2026-يىللىق نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتىنىڭ جەنۇبىي ئافرىقىلىق ئىنسان ھەقلىرى قانۇنشۇناسى، ب د ت سابىق ئىنسان ھەقلىرى ئالىي كومىسسارى ناۋى پىللاي (Navi Pillay) غا بېرىلگەنلىكى جاكارلاندى. ئەمما بۇ قارار دەرھاللا ئېغىر تالاش-تارتىشلارغا سەۋەب بولدى.

جەنۋەگە جايلاشقان «ب د ت نى كۆزىتىش تەشكىلاتى» (UN Watch) 10-ئۆكتەبىر ئېلان قىلغان باياناتىدا، ب د ت نىڭ سابىق خادىمى، ئىنسان ھەقلىرى ئادۋۇكاتى ئېمما رەيلى (Emma Reilly) نىڭ ئەيىبلىشىنى نەقىل كەلتۈرۈپ، پىللاي ب د ت ئىنسان ھەقلىرى ئالىي كومىسسارى بولۇپ ئىشلىگەن مەزگىلدە (2008-2014)، ئۇنىڭ رەھبەرلىكىدىكى ئورگاننىڭ ب د ت ئىنسان ھەقلىرى يىغىنىدا خىتاينى ئەيىپلىگەن ئۆكتىچىلەرنىڭ ئىسىم-فامىلىسىنى خىتاي ھۆكۈمىتىگە تەمىنلىگەنلىكىنى ھەمدە بۇ قىلمىشنىڭ مۇناسىۋەتلىك كىشىلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلە تەۋەلىرىنىڭ بىخەتەرلىكىگە خەۋپ يەتكۈزۈشى مۇمكىنلىكى ھەققىدىكى ئاگاھلاندۇرۇشلارغا پەرۋا قىلمىغانلىقىنى بىلدۈردى.

10-ئۆكتەبىر ئېمما رەيلى ئۆزىنىڭ ئېكىس ئاككونتىدا ناۋى پىللاينى ”ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقىغا شېرىك بولغان“ دەپ ئەىپلىدى.

ئىگىلىنىشىچە، ئېمما رەيلى 2013-يىلىلا بۇ مەسىلىنى پاش قىلىشقا باشلىغان. ئارقىدىن ئاشكارىلانغان ب د ت نىڭ ئىچكى ئېلخەتلىرىدە كۆرسىتىلىشىچە، خىتايغا تەمىنلەنگەن تىزىملىكتە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ شۇ چاغدىكى رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان دولقۇن ئەيسانىڭ ئىسىمى بار ئىكەن.

«ب د ت نى كۆزىتىش تەشكىلاتى» نىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى ھىللېل نوئېر (Hillel Neuer) نېمە ئۈچۈن مۇشۇنداق ئېغىر ئەيىبلەشلەرگە ئۇچرىغان بىر كىشىگە تىنچلىق مۇكاپاتى بېرىلگەنلىكىگە سۇئال قويۇپ، نوبېل كومىتېتىدىن ئىزاھات بېرىشنى تەلەپ قىلدى.

نورۋېگىيە نوبېل كومىتېتى بولسا مۇكاپاتلاش باياناتىدا، پىللاينىڭ خەلقئارا قانۇن، ئىنسان ھەقلىرىنى قوغداش ھەمدە ئۇرۇش جىنايىتى ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق مەسئۇلىيىتىنى سۈرۈشتۈرۈشنى ئۇزۇن يىل ئىلگىرى سۈرگەنلىكى ئۈچۈن مۇكاپاتلانغانلىقىنى بىلدۈردى.

ھازىرچە، پىللاينىڭ بىۋاسىتە بۇ تىزىملىكلەرنى خىتاي ھۆكۈمىتىگە تەمىنلەشكە بۇيرۇق بەرگەنلىكىنى ئىسپاتلايدىغان ئاشكارا دەلىللەر ئوتتۇرىغا چىقمىدى. ئۇنىڭ ئۆزى ۋە نوبېل كومىتېتىمۇ بۇ ئەيىبلەشلەرگە قارىتا ئېنىق ئىنكاس قايتۇرمىدى.

ئافغانىستان ۋاخان كارىدورى تاشيولىنى پۈتتۈردى، ئەمما خىتاي چېگرانى ئاچمىدى

ئافغانىستان تالىبان ھۆكۈمىتى 4-ئۆكتەبىر ئافغانىستان بىلەن شەرقىي تۈركىستاننى تۇتاشتۇرىدىغان ۋاخان كارىدورى تاشيولىنىڭ رەسمىي پۈتۈپ قاتناش باشلانغانلىقىنى جاكارلىدى، بىراق خىتاي تەرەپ چېگرا ئېغىزىنى ئاچمىغاچقا، بۇ يول ھازىرچە چېگرا ھالقىغان قاتناش رولىنى تېخى ئوينىيالمىدى.

ئافغانىستان ئاخبارات ۋاسىتىلىرىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، بۇ يولنىڭ ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 121 كىلومېتىر بولۇپ، ئافغانىستاننىڭ بەدەخشان ئۆلكىسى ۋاخان رايونىدىن باشلىنىپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ غەربىدىكى خىتاي چېگراسىغىچە سوزۇلىدىكەن. تالىبان ھۆكۈمىتى بۇ يول ئارقىلىق خىتاي بىلەن بولغان سودىنى راۋاجلاندۇرۇپ، پاكىستان قاتارلىق دۆلەتلەرگە تۇتىشىدىغان ئەنئەنىۋى سودا يوللىرىغا بولغان تايىنىشنى ئازايتىشنى ئۈمىد قىلىدىكەن.

ۋاخان كارىدورى ئافغانىستان بىلەن خىتاي بىۋاسىتە چېگرىلىنىدىغان بىردىنبىر رايون بولۇپ، ئۇنىڭ شەرقىي ئۇچى ۋاخجىر ئېغىزى ئارقىلىق ئۇيغۇر ئېلىنىڭ تاشقورغان ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ.

ئەلجەزىرە تېلېۋىزىيەسىنىڭ 8-ئۆكتەبىر خەۋىرىدە بىلدۈرۈلۈشىچە، خىتاينىڭ بۇ چېگرا يولىنى ئېچىشنى ئارقىغا سوزۇشى ئاساسلىقى بىخەتەرلىك ئەندىشىسىدىن بولۇپ، ئۇلار ئافغانىستاندىكى ئۇيغۇر قوراللىق كۈچلىرىنىڭ ۋاخان كارىدورى ئارقىلىق شەرقىي تۈركىستانغا كىرىشىدىن ئەنسىرەيدىكەن.

خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇزۇن مەزگىلدىن بۇيان ئاتالمىش «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى» نىڭ خىتاي بىخەتەرلىكىگە تەھدىت سېلىۋاتقانلىقىنى ئەيىبلەپ، تالىباندىن بۇ تەشكىلاتقا قارشى تەدبىر قوللىنىشنى تەلەپ قىلىپ كەلدى. 2025-يىلى ئاۋغۇستتا، خىىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋاڭ يى ئافغانىستاننى زىيارەت قىلغاندا، تالىباندىن بۇ تەشكىلاتقا زەربە بېرىشنى يەنە بىر قېتىم تەلەپ قىلغانىدى.

ھالبۇكى، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى 2020-يىلى «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى» نى تېررورلۇققا چېتىشلىق ئالاھىدە تىزىملىكتىن چىقىرىۋەتكەن بولۇپ، بۇنىڭ سەۋەبى سۈپىتىدە ئون نەچچە يىلدىن بۇيان بۇ تەشكىلاتنىڭ داۋاملىق مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدىغان ئىشەنچلىك پاكىتنىڭ يوقلىقىنى كۆرسەتكەن ئىدى. بىراق بۇ تەشكىلاتنىڭ نامى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئالاقىدار جازا تىزىملىكىدە يەنىلا ساقلىنىپ تۇرماقتا.

رۇيتېرس ئاگېنتلىقىنىڭ 2024-يىلى 2-مايدىكى خەۋىرىگە قارىغاندا، تالىبان ھۆكۈمىتى خىتاي تەرەپ بىلەن ۋاخان كارىدورىدا يول ياساش ئارقىلىق، ئافانىستاننىڭ خىتاي ۋە ئىران بىلەن بولغان قاتناش ئالاقىسىنى كۈچەيتىش ھەققىدە مەسلىھەتلەشكەن، ئەمما ئەمدىلىكتە بۇ تاشيول پۈتكەن بولسىمۇ، خىتاي چېگرانى ئاچمىغان.

ژۇرنالىست مەمەتجان جۈمە ئوكسفوردنىڭ ژۇرنالىستلار تەتقىقات پروگراممىسىغا تاللاندى

ئوكسفورد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ رويتېرس ژۇرنالىزم تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ 1-ئۆكتەبىر ئېلان قىلغان ئۇقتۇرۇشىغا قارىغاندا، نوپۇزلۇق ئاخبارات ئورگانلىرىدىن توققۇز نەپەر ژۇرنالىست بۇ يىللىق تەتقىقات پروگراممىسىغا تاللانغان. ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىنىڭ سابىق مۇخبىرى، ئۇيغۇر بۆلۈمنىڭ سابىق مۇئاۋىن دېرىكتورى مەمەتجان جۈمە بۇ ژۇرنالىستلار قاتارىدىن ئورۇن ئالدى.

مەمەتجان جۈمە 2025-يىلى كۈزدە ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى ئۇيغۇر بۆلۈمى تاقالغاندا، كەسپىي ھاياتىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن «ئۇيغۇر خەۋەرلىرى تورى»نى قۇرۇپ چىققان ئىدى. نۆۋەتتە ئۇ بۇ تورنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ.

مەمەتجان جۈمەنىڭ بۇ قېتىمقى تەتقىقات تېمىسى سۈرگۈندىكى خەلقلەرنىڭ ئاخبارات ئىشلىرىنىڭ ئىزچىللىقىنى ساقلاشنىڭ ئۈنۈملۈك تەدبىرلىرى توغرىسىدا بولۇپ، ئۇنىڭ بۇ تەتقىقاتى ئوكسفوردتا بۇ يىل ئۆكتەبىردىن كېلەر يىلى ئاپرېلغىچە داۋام قىلىدۇ. مەمەتجان بۇ جەرياندا ئوكسفوردتا ئېچىلىدىغان ئىلمىي مۇھاكىمە ۋە مۇزاكىرە يىغىنلىرىدا مەزكۇر تەتقىقات تېمىسىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ ۋە بۇ ھەقتە ئىزدىنىشلىرىنى داۋاملاشتۇرىدۇ.

ئۇنىڭ تەتقىقات چىقىمىنى تومسون رويتېرس جەمئىيىتى تەمىنلەيدۇ.

نۆۋەتتە بېلگىيەدە ياشاۋاتقان رەيھانگۈل توختى 2018 -يىلى ئاقسۇدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىدىن ئىنىسى ياسىنجان توختىنىڭ قاتناش ۋەقەسىدە قازا قىلغانلىقى ھەققىدە ئۇشتۇمتۇت ئۇچۇر ئالغان، ئەمما ئۇچۇردىكى ئۆلۈم سەۋەبى ھەققىدىكى ئىزاھاتتىن گۇمانلانغان ئىدى.

رەيھانگۈلنىڭ دېيىشىچە، ياسىنجان 1980 -يىلى تۇغۇلغان، ئاقسۇ شەھىرىدە ئاپتوبۇس شوپۇرلۇقى بىلەن تىرىكچىلىكىنى داۋام قىلىۋاتقان بولۇپ، ئۇ باشلانغۇچقىچىلا ئوقۇيالىغان بولغاچقا، پەرزەنتلىرىنىڭ مائارىپ ئىشلىرىغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلگەن. ئۇ بەش ياشلىق ئوغلى ھەبىبۇللا ياسىننى مىسىرغا ئوقۇشقا چىقارغان ئىدى.

ياسىنجان بۇ قىلمىشى ئۈچۈن دىنىي رادىكاللىق گۇمانى بىلەن بىر قانچە قېتىم تۇتۇلۇپ، قىسقا مۇددەتلىك «تەربىيەلەش»نى باشتىن كەچۈرگەن. بۇ جەرياندا، مىسىردا ئوقۇۋاتقان بالىسىنى قايتۇرۇپ ئەكېلىشكە مەجبۇرلانغان. بۇ مەزگىلدە مىسىردا بالىلىرىنى ئوقۇتۇۋاتقان رەيھانگۈل ئىنىسىنىڭ ئوغلىنى ئايروپىلان خادىملىرىغا تاپشۇرۇپ، ئاقسۇغا يالغۇز يولغا سېلىپ قويغان.

ياسىنجان ئوغلىنى مىسىردىن قايتۇرۇپ ئەكېتىپمۇ، گۇماندىن قۇتۇلالمىغان. ئۇ سوراق قىلىنىۋاتقان مەزگىللىرىدە، ئۇنىڭ ئاپتوبۇس شوپۇرلۇقى داۋامىدا يولۇچىلارنىڭ يولدا توختاپ ناماز ئوقۇشىغا قولايلىق يارىتىپ بەرگەنلىكى پاش بولۇپ، قايتىدىن تەربىيەلەشكە ئەكېتىلگەن ۋە ئاخىرقى قېتىم ئەكېتىلىشىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي، ئۇنىڭ قاتناش ۋەقەسىدە ئۆلگەنلىكى ئۇچۇرى كەلگەن.

رەيھانگۈل ئۆلۈم سەۋەبىدىن گۇمانلىنىۋاتقانلىقىنى ئېيتقىنىدا، ئۇنىڭغا ئۇچۇر يەتكۈزگەن ئۇرۇق-تۇغقانلىرى ئۆلۈم سەۋەبىنى مۇشۇنداق بىلىپ تۇرۇشى كېرەكلىكىنى ۋە نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتتە ئارتۇق گەپ سوراشقا بولمايدىغانلىقىنى ئەسكەرتكەن. بۇ ئىزاھات رەيھانگۈلنىڭ گۇمانىنى تېخىمۇ ئاشۇرغان.

رەيھانگۈل بۇ ئۆلۈمنىڭ سىرىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن كۆپ تىرىشقان بولسىمۇ، ھېچقانداق ئۇچۇر ئالالمىغان. ئەكسىچە، ئۆزىگە ئىنىسىنىڭ ئۆلۈم ئۇچۇرىنى يەتكۈزگەن سىڭلىسى ۋە چەتئەلنى زىيارەت قىلىپ قايتقان ئانىسىنىڭمۇ تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ھەققىدە ئۇچۇر ئالغان.

تېلېفون زىيارەتلىرىمىز داۋامىدا ئاقسۇ شەھەر قارتال ساقچىخانا خادىمى ياسىنجان توختىنىڭ دوختۇرخانىدا ئۆلگەنلىكىنى ئاشكارىلاش بىلەن بىللە، ئۇنىڭ دوختۇرخانىغا لاگېردىن ئەكېلىنگەنلىكىنى ئاشكارىلىدى. يەنە بىر خادىممۇ ياسىنجاننىڭ لاگېرغا ئەكېتىلىپ توققۇز كۈندىن كېيىن ئۆلگەنلىكىنى دەلىللىدى.

رەيھانگۈل ئارىدىن سەككىز يىل ئۆتكەندە ئىنىسىنىڭ لاگېردا ئۆلگەنلىكىدىن خەۋەر تاپتى، ئەمما سىڭلىسى ۋە ئانىسىنىڭ قانچە يىلغا كېسىلگەنلىكى ۋە قەيەردە جازا ئۆتەۋاتقانلىقىدىن تېخى خەۋەر ئالالمىدى.

ئەقىدە ئىسمائىل تېخىچە تۇتقۇندا، ئاقىۋىتى ئەندىشە پەيدا قىلماقتا

ئىستانبۇلدا بىر قۇرئان كۇرسىدا ئوقۇتقۇچىلىق قىلىۋاتقان ئۇيغۇر مۇھاجىر ئەقىدە ئىسمائىل 29-سېنتەبىر كۈنى ئىستانبۇل ساقچى ئىدارىسى تەرىپىدىن تۇتۇپ كېتىلگەن ئىدى. ئارىدىن توققۇز كۈن ئۆتكەندە، ئۇنىڭ ئادۋوكاتى مۇستافا كوجامانباش ئېكس (تىۋىتتېر) ھېسابىدا ئەقىدە ھەققىدە تۇنجى قېتىم مەلۇمات بېرىپ، ئۇنىڭ كېسەلچان پەرزەنتىگە ئىئانە توپلىغانلىقى ئۈچۈن تۇتقۇن قىلىنغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. ئۇ جەمئىيەتتە مىليونلارچە پۇلنى قاقتى-سوقتى قىلغانلارنىڭ ئەركىن-ئازادە ياشاۋاتقانلىقىنى سېلىشتۇرما قىلىپ، ئەقىدەنىڭ تۇتۇلۇشىغا نارازىلىق بىلدۈردى.

تۈركىيەدىكى شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ھەمكارلىق جەمئىيىتى رەئىسى مۇساجان ئەرنىڭ رادىيومىزغا بايان قىلىشىچە، ئۇ ئەقىدە تۇتۇلغاندىن باشلاپ، ئۇنىڭ ئىز-دېرىكىنى ئېلىشقا ھەرىكەت قىلغان. ئۇ پەقەت ئەقىدەنىڭ نۆۋەتتە قاماقخانىدا ئىكەنلىكى ۋە كۆچمەنلەر ئىدارىسىگە تېخى تاپشۇرۇلمىغانلىقىدىن خەۋەر تاپقان؛ ئەمما تۇتقۇن قىلىنىش سەۋەبى ھەققىدە تېخىچە قانائەتلىنەرلىك ئۇچۇرغا ئېرىشەلمىگەن.

توردىكى ئىنكاسلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، ئۇيغۇر مۇھاجىرلىرىنىڭ تۈركىيەدىكى نازۇك ۋەزىيىتىدىن باشقا، ئەقىدەنىڭ بىر پەرزەنتىنىڭ كېسەلچان بولۇشىمۇ ئۇيغۇر ۋە تۈرك جەمئىيىتىدە ئەندىشە پەيدا قىلماقتا.

دەسلەپكى كۈنلەردىلا، ئامېرىكىدىكى ياش كارخانىچى قۇززات ئالتاي ئۆزىنىڭ كۆپ ساندا تۈرك ئەگەشكۈچىلىرى بولغان يۇتۇب قانىلىدا تۈركچە مۇراجىئەت ئېلان قىلىپ، تۈركىيەدىكى ھەر ساھە كىشىلىرىنى ئەقىدە ئىسمائىلنىڭ ئاقىۋىتىگە كۆڭۈل بۆلۈشكە چاقىرغان ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسىگە كۆڭۈل بۆلۈشنىڭ ھەم تۈركىيە، ھەم ئۇيغۇرلار ئۈچۈن پايدىلىق ئىكەنلىكى ھەققىدە تەسىرات بايان قىلغان ئىدى.

تۈرك ئاخباراتلىرىدىن «خابەر نىدا»، «مىرا ھابەر» ۋە «يېڭى شەپەق» گېزىتلىرى ئەقىدە ئىسمائىلنىڭ تۇتقۇن قىلىنىشىغا ئەندىشە ۋە نارازىلىقلار بىلدۈرۈلگەن خەۋەر ۋە ماقالىلەر ئېلان قىلدى.

ئىستانبۇل ساقچى ۋە كۆچمەنلەر ئىدارىسى دائىرىلىرى ئەقىدە ئىسمائىلنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى ۋە ئاقىۋىتى ھەققىدە ئېلخەت ئارقىلىق يوللىغان سوئاللىرىمىزغا تا ھازىرغىچە جاۋاب بەرمىدى.

ياۋروپا پارلامېنتى: لاگېرلار نامدىلا تاقالغان، ئۈچ مىليون كىشى زىيانكەشلىككە ئۇچراۋاتىدۇ

ياۋروپا پارلامېنتى 7-ئۆكتەبىر كۈنى ياۋروپا ئىتتىپاقى–خىتاي سىياسىي مۇناسىۋەتلىرىگە دائىر بىر تەۋسىيەنامە ماقۇللاپ، ئۇيغۇرلارغا قارىتا باستۇرۇش ۋە مەجبۇرىي ئەمگەك مەسىلىلىرىدە خىتايغا بولغان بېسىمنى كۈچەيتىشنى تەلەپ قىلدى.

خىتاينىڭ قىلمىشلىرى ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت دەپ ئاتالغان بۇ تەۋسىيە دوكلاتىدا، لاگېرلارنىڭ نامدا تاقالغان بولسىمۇ، خالىغانچە تۇتقۇن، مەجبۇرىي ئەمگەك، دىنىي چەكلىمە ۋە مەدەنىيەت بۇزغۇنچىلىقلىرىنىڭ يەنىلا داۋام قىلىۋاتقانلىقى ۋە بۇ جەرياندا ئۈچ مىليون كىشىنىڭ زىيان-زەخمەتكە ئۇچراۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى.

تەۋسىيەنامىدە يەنە خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ ھەممىلا ساھەسىدە ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ئالدىنقى ئورۇندا تۇرۇشى كېرەكلىكى ئالاھىدە تەكىتلەندى.

خىتاي بىلەن ئىنسان ھەقلىرى سۆھبىتىنى كۈچەيتىش ۋە سىياسىي مەھبۇسلارنى شەرتسىز قويۇپ بېرىش؛ سودىدىكى تەڭپۇڭسىزلىق ۋە ياۋروپانىڭ ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىمۇ ئورۇن ئالغان تەۋسىيەنەمىدە، ساخاروف مۇكاپاتى ساھىبى ئىلھام توختى ۋە دوختۇر گۈلشەن ئابباسنىڭ، شۇنداقلا ياۋروپا دۆلىتى پۇقرالىرىنىڭ قېرىنداشلىرىدىن بولغان پروفېسسور يالقۇن ئەيسا ۋە خۇشتار ئەيسانىڭمۇ شەرتسىز قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلىش ئوتتۇرىغا قويۇلدى.

بۇ تەۋسىيەنامە ياۋروپا پارلامېنتىدىكى 454 ئاۋازنىڭ قوللىشى، 86 ئاۋازنىڭ قارشى تۇرۇشى ۋە 110 ئاۋازنىڭ ۋاز كېچىشى بىلەن ماقۇللاندى.

دەنھاگ شەھەر باشلىقى ئۇيغۇر پائالىيەتچى ئابدۇرەھىم غېنىنى ئىشخانىسىدا قوبۇل قىلدى

گوللاندىيەنىڭ دەنھاگ شەھەر باشلىقى يان ۋان زانېن ئەپەندى گوللاندىيەدىكى ئاكتىپ پائالىيەتچى ئابدۇرەھىم غېنىنى ئىشخانىسىدا قوبۇل قىلىپ، ئۇنىڭدىن ھال سورىدى ۋە پائالىيەتلىرىگە ئىلھام بەردى.

ئابدۇرەھىم غېنى بۇ يىل 2-ئاينىڭ 14-كۈنى گوللاندىيەنىڭ دېنھاگ شەھەرلىك ھۆكۈمەت بىناسىدا ئۆتكۈزۈلگەن چاغان پائالىيەت سورۇنىغا ئاي-يۇلتۇزلۇق كۆك بايراقنى كۆتۈرۈپ كىرگەن ۋە خىتاينىڭ ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىغا قارشى شوئار توۋلىغان ئابدۇرەھىم غېنى بىلەن خىتاي خادىملىرى ئارىسىدا غەۋغا كېلىپ چىققان. غەۋغادا خىتاي تەرەپ زىيادە كۈچ قوللانغانلىقى ئۈچۈن، بۇ ۋەقە ئاخباراتلاردا خەۋەر قىلىنغان ۋە دەنھاگ شەھەرلىك مەجلىسىدە مۇزاكىرىگە قويۇلغان ئىدى.

يىغىندا شەھەر باشلىقى يان ۋان زانېن ئەپەندى ئابدۇرەھىم غېنىنىڭ قارشىلىقىنى يوللۇق دەپ قارىغان ۋە خىتاي تەرەپنىڭ زوراۋانلىقىنى قاتتىق ئەيىبلىگەن ۋە بۇنىڭدىن كېيىن مەزكۇر زالدا چاغان پائالىيىتى ئۆتكۈزۈلۈشىگە رۇخسەت بېرىلمەيدىغانلىقىنى ئېلان قىلغان.

مەلۇم بولۇشىچە، شەھەر باشلىقى شۇ كۈنى بەرگەن ۋەدىسىگە بىنائەن، ئابدۇرەھىم غېنىنى 8-ئۆكتەبىر كۈنى ئىشخانىسىدا قوبۇل قىلغان. يېرىم سائەتچە داۋام قىلغان سۆھبەتتە ئابدۇرەھىم غېنى ئائىلىسىنىڭ ۋە شەرقىي تۈركىستاننىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتى ھەققىدە مەلۇمات بەرگەن ۋە شەھەر باشلىقىدىن داۋام قىلىۋاتقان ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىغا قارشى قولىدىن كېلىشىچە ھەرىكەت قىلىشىنى تەلەپ قىلغان.

ستارباكسنىڭ تۇنجى قېتىم شەرقىي تۈركىستان بازىرىغا كىرىشى كۈچلۈك تەنقىدىگە ئۇچرىدى

ئامېرىكىنىڭ داڭلىق قەھۋە زەنجىرسىمان شىركىتى ستارباكىس (Starbucks) يېقىندا تۇنجى قېتىم شەرقىي تۈركىستان بازىرىغا كىرىپ، ئۈرۈمچىدە بىرلا ۋاقىتتا ئىككى دۇكان ئاچقان. بۇ ئىش بىر قىسىم ئامېرىكا دۆلەت مەجىلىسى ئەزالىرى، ئىنسان ھەقلىرى تەشكىلاتلىرى ۋە كۆزەتچىلەرنىڭ تەنقىدىگە ئۇچرىدى.

29-سېنتەبىر، ستارباكىسنىڭ ئۈرۈمچى خەلقئارا چوڭ بازار دۇكىنى بىلەن ئۈرۈمچى تەڭرىتاغ خەلقئارا ئايرودۇرۇمى دۇكىنى رەسمىي ئېچىلغان. بۇنىڭ ئىچىدە خەلقئارا چوڭ بازار دۇكىنى ستارباكىسنىڭ خىتايدا ئاچقان تۇنجى غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرى بايراقدار دۇكىنى بولۇپ، دۇكان ئىچىگە ئەتلەس توقۇش، ناخشا-ئۇسسۇل قاتارلىق ئۇيغۇر مەدەنىيەت ئامىللىرى كىرگۈزۈلگەن ھەمدە ئانار، باكلاۋا، قايماق قاتارلىق يەرلىك ئالاھىدە مەھسۇلاتلار چىقىرىلغان. ستارباكىس خىتاي رايونىنىڭ ئالىي ئىجرائىيە ئەمەلدارى ليۇ ۋېنجۈەن شىركەتنىڭ كەلگۈسىدە رايونغا داۋاملىق مەبلەغ سالىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.

بۇ خەۋەر تارقالغاندىن كېيىن، ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسى خىتاي ئالاھىدە كومىتېتىنىڭ رەئىسى جون مۇلېنار (John Moolenaar) ستارباكىستىن بۇ دۇكانلارنى دەرھال تاقاشنى تەلەپ قىلدى. ئۇ مۇنداق دېدى: ”ئۆزىنىڭ ئىجتىمائىي مەسئۇلىيىتىدىن پەخىرلىنىدىغان بىر شىركەت ئۈچۈن ئېيتقاندا، بۇ ھەقىقەتەن كىشىنى چۆچۈتىدىغان ۋە ئاخلاقىي جەھەتتىن بەرباتلىققا ئېلىپ بارىدىغان قاراردۇر.»

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىمۇ ستارباكىسنى تارىخنىڭ توغرا تەرىپىدە تۇرۇشقا چاقىردى ھەمدە خەلقئارالىق ماركىلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا شۇغۇللانغان سودا پائالىيەتلىرىنىڭ بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ”ھەممە ئىشلار نورمالىققا قايتتى“ دېگەن ئوبرازنى يارىتىش ئۈچۈن پايدىلىنىپ كېتىلىش ئېھتىماللىقىنى تەكىتلىدى.

ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش تەشكىلاتى ئاسىيا بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى ۋاڭ ياچىيۇ (Maya Wang) بولسا ستارباكىسنىڭ شىنجاڭ (شەرقىي تۈركىستان) كوچىلىرىدا پەيدى بولۇشى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ جايدا «ھەممە ئىش نورمال» دېگەن بايانىنى تارقىتىش ئۇرۇنۇشىغا ماسلاشقانلىق بولىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

بۇ تەنقىدلەرگە قارىتا، خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتچىسى گو جياكۈن ئىپادە بىلدۈرۈپ، ئامېرىكىنىڭ بەزى دۆلەت مەجلىسى ئەزالىرىنىڭ «سىياسىي مەقسەتتە پاكىتلارنى ئويدۇرۇپ، خىتايغا ھۇجۇم قىلىش ۋە قارا سۈركەشكە ئادەتلەنگەنلىكى»نى ئەيىبلىدى ھەمدە يەنە بىر قېتىم: «شىنجاڭدا ’ئىرقىي قىرغىنچىلىق‘ بار دېگەن گەپ پۈتۈنلەي يالغان» دېدى.

5-ئۆكتەبىرگە قەدەر، ستارباكىس ئۈرۈمچىدىكى دۇكانلىرىنى تاقاش تەلىپىگە ۋە مۇناسىۋەتلىك تەنقىدلەرگە قارىتا ئوچۇق-ئاشكارا ئىنكاس قايتۇرمىدى.

ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى بەش قىسىملىق ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىياتى دەرسلىكىنىڭ تور نۇسخسىنى تارقاتتى

ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى ئانا تىل كومىتېتى تەرىپىدىن تەيارلانغان، ياش-ئۆسمۈرلەر ئۈچۈن يۈرۈشلەشكەن بەش قىسىملىق ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىياتى دەرسلىكىنىڭ تور نۇسخىسى يېقىندا ئاممىغا تارقىتىلدى.

ئىككى يېرىم يىللىق ئەجىر ۋە 113 نەپەر ئوخشىمىغان كەسپلەردىكى مۇتەخەسسىس ھەم پىداكارلارنىڭ كۈچ چىقىرىشى بىلەن روياپقا چىققان بۇ دەرسلىكلەر مۇھاجىرەتتە تۇنجى قېتىم سىستېمىلىق ھالدا باشلانغۇچ مەكتەپنىڭ بىرىنجى يىللىقىدىن بەشىنجى يىللىقىغىچە بولغان ئوقۇغۇچىلىرى ئۈچۈن تەييارلانغان ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىياتى ئوقۇتۇش ماتېرىيالى ئىكەن.

ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ئابدۇلھەمىد قاراخاننىڭ رادىيومىزغا بىلدۈرىشىچە، دەرسلىكتىكى تېكىستلەر پەرزەنتلەرگە ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىنى تونۇشقا، مۇستەقىل پىكىر قىلىشقا ۋە ئۆزىگە ئىشىنىشكە يېتەكلەيدىغان مەزمۇنلار بىلەن تەييارلانغان ھەمدە مەزمۇنلارغا ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ قەدىرىيەتلىرىنى سىڭدۈرۈشكە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلگەن.

دەرسلىكلەرنى تۈزۈشتە شەرقىي تۈركىستاندا نەشر قىلىنغان تىل-ئەدەبىيات دەرسلىكلىرى ئاساس قىلىنىپ، زامانىۋى پېداگوگىكا ئىلمىنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرى ئارقىلىق بالىلارنىڭ ياش سەۋىيەسىگە ئەھمىيەت بېرىلگەن. شۇنداقلا، ئىملا جەھەتتىن 2009-يىلى شەرقىي تۈركىستاندا نەشىر قىلىنغان «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئىملا لۇغىتى»گە، گرامماتىكىلىق ئاتالغۇلار بولسا 2010-يىلى نەشر قىلىنغان «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى»غا ماسلاشتۇرۇلغان.

تەتقىقاتچىلارنىڭ بىلدۈرىشىچە، 1-قىسىم كىتاب ئېلىپبە بولۇپ، ھەرپلەرنىڭ ئىشلىتىلىش چاستوتىسىغا ئاساسەن تۈزۈلگەن. 2-قىسىمدىن دىن 5-قىسىمغىچە بولغان دەرسلىكلەر مەزمۇنى سەككىز بۆلەككە ئايرىلغان بولۇپ، ھەربىر بۆلەكتە ئوخشىمىغان ژانىردىكى تېكىستلەر ۋە گرامماتىكا بىلىملىرى ئورۇن ئالغان.

2-ئۆكتەبىر، ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى بۇ كىتابلارنى ئالدى بىلەن دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇر ئانا تىل مەكتەپلىرىگە ھەقسىز تارقىتىدىغانلىقىنى، ئاندىن ئائىلە ۋە شەخسلەرگە ئېلېكترونلۇق نۇسخىسىنى تەمىنلەيدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى.

خىتاي مىللەتلىرى گېزىتى: «يېڭى چىڭ تارىخى» مىللىي بۆلگۈنچىلەرنى «نەزەرىيەۋى ئوق-دورا» بىلەن تەمىنلىمەكتە

خىتاي مىللەتلەر ئىشلىرى كومىتېتى ئىگىدارچىلىقىدىكى «خىتاي مىللەتلىرى گېزىتى» يېقىندا ماقالا ئېلان قىلىپ، «يېڭى چىڭ تارىخى»نىڭ «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسىنىڭ تارىخىي ئاساسىغا ئېغىر دەرىجىدە زەرەر يەتكۈزۈۋاتقانلىقى»نى ئىلگىرى سۈردى ھەمدە ئۇنىڭغا «كۈچلۈك رەددىيە بېرىش»نى تەشەببۇس قىلدى. مەزكۇر گېزىت ئۆتكەن ئىككى يىلدىن بۇيان «يېڭى چىڭ تارىخى»نى تەنقىد قىلىشتا ئىزچىل چىڭ تۇرۇپ كەلگەنىدى.

تەھلىلچىلەرنىڭ قارىشىچە، بۇ قارىماققا ئاكادېمىك تالاش-تارتىشتەك كۆرۈنگىنى بىلەن ئەمەلىيەتتە بېيجىڭنىڭ شەرقىي تۈركىستان، تىبەت ۋە موڭغۇلىيە قاتارلىق رايونلارنىڭ خىتاي بىلەن بولغان تارىخىي مۇناسىۋىتىنى قانداق چۈشەندۈرۈشىگە بېرىپ چېتىلىدىكەن.

ئىگىلىنىشىچە، ”يېڭى چىڭ تارىخى“ - چىڭ سۇلالىسى تارىخىنى تەتقىق قىلىشنىڭ بىر تۈرلۈك ئۇسۇلى بولۇپ، ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 80- يىللىرىنىڭ ئاخىرىدىن بۇيان، ئامېرىكا ۋە ئېنگلىز تىلى تارىخ تەتقىقات ساھەسىدە تەدرىجىي شەكىللەنگەن.

”يېڭى چىڭ تارىخى“ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان تارىخچىلار مانجۇ يېزىقى ۋە خىتايچە بولمىغان باشقا كۆپ خىل يېزىقتىكى تارىخىي ئارخىپلاردىن پايدىلىنىپ، چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئەنئەنىۋى مەنىدىكى بىر خىتاي سۇلالىسى ئەمەس، بەلكى مانجۇلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدىكى شىمالىي/ئىچكى ئاسىيا ئىمپېرىيەسى ئىكەنلىكىنى تەكىتلىگەن، شۇنداقلا، شەرقىي تۈركىستان، تىبەت ۋە موڭغۇلىيە قاتارلىق رايونلارنىڭ چىڭ سۇلالىسىنىڭ ھەربىي يۈرۈشلىرى ۋە ئىمپېرىيە كېڭەيمىچىلىكى جەريانىدا چىڭ سۇلالىسىغا قەدەممۇ قەدەم قوشۇۋېلىنغانلىقى ئوتتۇرىغا قويغان. بېيجىڭ بولسا مەزكۇر رايونلارنى ”ئەزەلدىن خىتاينىڭ ئايرىلماس قىسىمى ئىدى“ دېگەن ھۆكۈم بىلەن ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك قوشۇلۇشىنى ئىزچىل تەكىتلەپ، «جۇڭخۇا مىللىتى ئورتاق گەۋدىسى» بايانىنى كۈچەيتمەكتە.

كۆزەتكۈچىلەرنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ «يېڭى چىڭ تارىخى»غا قاراتقان تەنقىدى ئادەتتىكى تارىخ تەتقىقاتى دائىرىسىدىن ھالقىپ، مىللەتلەر سىياسىتى، دۆلەت كىملىكى ۋە خىتاي تارىخىنى چۈشەندۈرۈش ھوقۇقى قاتارلىقلارغا مۇناسىۋەتلىك كەڭ دائىرىلىك تالاش-تارتىشقا سەۋەب بولىۋېتىپتۇ.

فېيسبۇكتا تەلەپنامە ئېلان قىلىپ، پەرزەنتلىرىنىڭ ئۇچۇرىنى ئېلىشقا تىرىشقان كۇچالىق مۇھاجىر ئابدۇللا تۆمۈر خىتاي تەرەپ بىلەن سۆزلىشىش جەريانىدا قارشى تەرەپنى تەسىرلەندۈرۈش ئۈچۈن، ئۇچۇرىنى ئالالمايۋاتقان قىزىنىڭ ئەسلىدە خىتايدىن بېقىۋېلىنغانلىقىدەك سىرنىمۇ ئاشكارىلىغان. خىتاي تەرەپ ئېنىقلاش ئارقىلىق بۇ قىزنىڭ نۆۋەتتە تۈرمىدە ئىكەنلىكى ھەققىدە ئۇچۇر بەرگەن.

ئابدۇللا تۆمۈرنىڭ رادىيومىزغا ئاشكارىلىشىچە، ئۇ 1986-يىلى خىتاينىڭ گۇيجۇ ئۆلكىسىدە كاۋاپچىلىق قىلىۋاتقان مەزگىلىدە بىر يېزىلىق دوختۇرخانا ئالدىدا تاشلىنىپ قالغان بوۋاقنى ئۇچراتقان. ئۇ قەغەز يېشىك ئىچىدە يىغلاۋاتقان بالىنىڭ يىغىسىغا چىدىماي، بوۋاقنى ھۆكۈمەتنىڭ ئالاقىدار ئورۇنلىرىغا تاپشۇرۇپ بېرىش ئۈچۈن ئۆيىگە ئېلىپ كەتكەن. ئايالى بوۋاقنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن بىر قانچە كۈن ئېمىتىپ، ئەيۋەشكە كەلتۈرگەن. بۇ جەرياندا ئۇلارنىڭ بوۋاققا مېھرى چۈشكەن ۋە ئۇنى ھۆكۈمەتكە تاپشۇرۇپ بېرىۋېتىشنىڭ ئورنىغا، بېقىۋېلىپ ئىككى ئوغلىغا ھەمراھ قىلىشنى قارار قىلغان.

ئابدۇللا تۆمۈر بۇ قىزىنى چوڭ قىلىپ، كىيىم تىككۈچىلىك ھۈنىرىنى ئۆگەتكەن ۋە تۇرمۇشلۇق قىلغان. ئۇ ئۆزى تۈركىيەگە قايتىپ چىققاندىن كېيىن، كۇچادا قالغان ئوغلى بىلەن بىللە بۇ قىزىنىڭمۇ تۇتقۇن قىلىنغانلىقى ھەققىدە غەيرىي رەسمىي ئۇچۇر ئالغان.

ئۇ فېيسبۇكتا مۇراجىئەتنامە ئېلان قىلغاندىن كېيىن، ئۇنىڭغا ياردەم قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ تېلېفون قىلغان تۆت كىشىدىن بىرى ئۆزىنىڭ مەلۇم بىر كونسۇلخانىدا ئىشلەيدىغانلىقىنى ئېيتقان ۋە ئۇنىڭغا پەرزەنتلىرى ھەققىدە ئۇچۇر بېرىشكە ۋەدە بەرگەن. بۇ خادىم ياردەم بېرىشنى كەينىگە سوزغاندىن كېيىن، ئابدۇللا تۆمۈر قارشى تەرەپنى، بولۇپمۇ كۇچادىكى خىتاي خادىملىرىنى تەسىرلەندۈرۈش ۋە بۇ ئارقىلىق قىزى زۆھرەگۈلنى تۈرمىدىن قۇتقۇزۇش ئۈچۈن، زۆھرەگۈلنىڭ ئەسلىدە خىتايدىن بېقىۋېلىنغان قىز ئىكەنلىكىدەك سىرنى ئاشكارىلىغان. بۇ ئۇچۇر خىتاي تەرەپنى قىزىقتۇرغان بولسا كېرەك، بىر قانچە كۈن ئېنىقلاشتىن كېيىن، ئابدۇللا تۆمۈرگە قىزى زۆھرەگۈل ئابلانىڭ نۆۋەتتە تۈرمىدە ئىكەنلىكى ۋە جازا مۇددىتىنىڭ توشۇشىغا يەنە ئۈچ يىل بارلىقىنى ئېيتقان.

ئابدۇللا تۆمۈر مەزكۇر خادىمدىن زۆھرەگۈلنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى، ئۇنىڭغا پاسپورت بېرىلىپ، چەتئەلگە چىقىشىغا رۇخسەت قىلىنىشىنى تەلەپ قىلغان. ئەمما ئابدۇللا تۆمۈردىن كۈتكەن ئۇچۇرلارغا ئېرىشەلمىگەن خىتاي خادىملىرى ئۇنىڭ بىلەن ئالاقىسىنى ئۈزگەن.

ئابدۇللا تۆمۈر خىتاي تەرەپنىڭ قىزىنىڭ خىتايدىن بېقىۋېلىنغانلىقىنى ئاڭلىغاندىن كېيىن بۇ ئەھۋالغا قىزىققانلىقىنى، ئەمما ئۇنى تۈرمىدىن قويۇپ بېرىشكە رەھمىسى كەلمىگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈردى.

دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇرلار خىتاينىڭ دۆلەت بايرىمىغا قارشى نامايىش ئۆتكۈزدى

خىتايدا، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 77 يىللىقى تەبرىكلىنىۋاتقان 1-ئۆكتەبىر كۈنى، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ئۇيغۇرلار نامايىش ۋە باياناتلار ئارقىلىق خىتايغا نارازىلىق بىلدۈردى.

ئامېرىكا ئۇيغۇر بىرلەشمىسى، ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى قاتارلىق تەشكىلاتلار ۋاشىنگتوندا، تۈركىيەدىكى خەلقئارا شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلار بىرلىكى ۋە باشقا ئاممىۋى تەشكىلاتلار ئىستانبۇلدا، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بېرلىندا خىتاي ئەلچىخانىسى ئالدىدا نامايىش ئۆتكۈزدى.

شەرقىي تۈركىستان ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش جەمئىيىتى بۇ ھەقتە ئېلان قىلغان ۋىدېيولۇق باياناتىدا 1-ئۆكتەبىرنىڭ تارىخىي مەنىسىنى يورۇتۇپ، بۇ كۈننىڭ ئۇيغۇرلار ئۈچۈن بايرام ئەمەس، بەلكى مىللىي ئازادلىقنىڭ يوقىتىلىشى ۋە زۇلمەتلىك كۈنلەرنىڭ باشلىنىش نۇقتىسى ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتتى. باياناتتا بۇ كۈندىن بىر ئايچە ئاۋۋال، يەنى ئاۋغۇست ئېيىدا ئەخمەتجان قاسىمى ۋە ئۇنىڭ ھەمراھلىرىنىڭ سىرلىق ھالدا ئايروپىلان قازاسىغا ئۇچرىشى، سېنتەبىردە گومىنداڭ ئارمىيەسىنىڭ ئاتالمىش «ھەقىقەتكە قايتىشى»، ئۆكتەبىر ئېيىدا خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ئۈرۈمچىگە كىرىشى ۋە 1944-يىلى قۇرۇلغان ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە خاتىمە بېرىلىشى ئەسلىتىلدى؛ خىتاي «تىنچ ئازاد قىلىش» دەپ ئاتايدىغان بۇ جەرياننى شەرقىي تۈركىستانلىقلارنىڭ ئىشغال دەپ قارايدىغانلىقى تەكىتلەندى.

ئىستانبۇلدىكى نامايىشتا تەشكىلاتلارغا ۋاكالىتەن ئورتاق باياناتنى ئوقۇغان شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى مۇساجان ئەر نامايىشچىلارنىڭ ئىشغال، ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئاسسىمىلياتسىيەنى رەت قىلىش ئۈچۈن جەم بولغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىغا سۈكۈت قىلماسلىققا چاقىردى.

ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلارنى قوغداش تەشكىلاتىمۇ 30-سېنتەبىردىكى باياناتىدا ھۆكۈمەتلەرنى شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال ئاستىدىكى دۆلەت دەپ ئېتىراپ قىلىشقا چاقىردى.

ب د ت بالىلار ھوقۇقى يىغىنىدا ئاتا-ئانىسى تۇتقۇندىكى ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ مەسىلىسى ئوتتۇرىغا قويۇلدى

نۆۋەتتە جەنۋەدە ئېچىلىۋاتقان ب د ت نىڭ بالىلار ھوقۇقى يىغىنىدا دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق رەئىسى ۋە ئۇيغۇر دېموكراتىيە ۋە كىشىلىك ھوقۇق مەركىزىنىڭ رەئىسى دولقۇن ئەيسا شەرقىي تۈركىستاندىكى بالىلار ھوقۇقى مەسىلىسى ھەققىدە دوكلات بېرىپ، ئاتا-ئانىسى تۈرمە ۋە لاگېرلارغا سولانغان ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ نۆۋەتتىكى ئەھۋالى ئۈستىدە ئالاھىدە توختالدى. ئۇ مەھبۇسلارنىڭ پەرزەنتلىرىنىڭ ئاتا-ئانا مېھرىدىن، ئانا تىل مائارىپىدىن ۋە ئائىلە مۇھىتىدىن مەھرۇم قالدۇرۇلۇشتەك ئېچىنىشلىق ۋەزىيىتىنى چۈشەندۈرۈش داۋامىدا، رادىيومىز تەرىپىدىن ئاشكارىلانغان قەشقەردىكى بىر يەسلىدە ئۇيغۇر بالىلىرىغا چوشقا گۆشى بېرىلگەنلىكى ھەققىدىكى پاكىتنىمۇ ئوتتۇرىغا قويدى.

ب د ت نىڭ 63-نۆۋەتلىك كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ بالىلار ھوقۇقى كومىتېتى 103-نۆۋەتلىك يىغىنىدا خىتاينىڭ بالىلار ھوقۇقى ۋەزىيىتىنى كۆزدىن كەچۈرۈۋاتقان بولۇپ، مەزكۇر كومىتېت خىتاي تاپشۇرغان دوكلاتتىن باشقا، مۇستەقىل ئورگانلاردىن، جۈملىدىن ئاممىۋى تەشكىلاتلاردىنمۇ خىتايدىكى بالىلار ۋەزىيىتى ھەققىدە مەلۇمات سورىغان. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بۇ يىل 7-ئايدا مەزكۇر كومىتېتقا ئۇيغۇر بالىلار ھوقۇقى ۋەزىيىتى ھەققىدە مەخسۇس بىر دوكلات تاپشۇرغان ئىدى.

لاگېر شاھىدى گۈلباھار خاتىۋاجى لوندوندا كىتاب سۆھبىتى ئۆتكۈزدى

ئەنگلىيەدىكى «ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى توختىتىش» تەشكىلاتىنىڭ ئۇيۇشتۇرۇشىدا، ئۆتكەن ھەپتە ئاخىرى لاگېر شاھىدى گۈلباھار خاتىۋاجى ب ب س مۇخبىرى ئىبرەت سافو بىلەن كىتاب سۆھبىتى ئۆتكۈزگەن. سۆھبەت ئۇنىڭ 2021-يىلى نەشىر قىلىنغان «مەن خىتاينىڭ قايتا تەربىيەلەش لاگېرىدىن قانداق ئامان قالدىم» ناملىق كىتابى ئۈستىدە بولغان. سۆھبەتتە كىتابنىڭ مۇھىم مەزمۇنلىرى، يەنى گۈلباھار خاتىۋاجى خانىمنىڭ لاگېرغا ئېلىپ مېڭىلىش جەريانى، لاگېر كامېرىدا ئۆزىنىڭ ۋە كامېرداشلىرىنىڭ بېشىدىن كەچۈرگەن ئېچىنىشلىق ۋە تەسىرلىك كەچۈرمىشلىرى بايان قىلىنغان.

سۆھبەتتە مۇخبىر، كىتابتىكى بايانلارغا ئاساسەن، گۈلباھار خاتىۋاجىنىڭ لاگېردىن قويۇپ بېرىلگەن چېغىدا خىتاي تەرەپنىڭ ئۇنى لاگېردا كۆرگەنلىرى ھەققىدە ھېچنېمە دېمەسلىككە ئاگاھلاندۇرغانلىقىنى، بولمىسا ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ خەۋپكە ئۇچرايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەنلىكىنى ئېسىگە سالغان. ئاندىن بۇ كىتاب نەشىر قىلىنغاندىن كېيىن، يۇرتتىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ قانداق ئاقىۋەتلەرگە قالغانلىقىنى سورىغان. گۈلباھار خاتىۋاجى ئۇرۇق-تۇغقانلىرى بىلەن ئالاقىسىنىڭ پۈتۈنلەي ئۈزۈلگەنلىكىنى، ئۇلارنىڭ ئەھۋالىدىن خەۋەرسىز ئىكەنلىكىنى، ئەمما لاگېردا ئۆزىگە ئوخشاش زۇلۇمنى باشتىن كەچۈرگەن مىليونلارچە ئىنساننىڭ ئاۋازىنى دۇنياغا ئاڭلاتقانلىقى ئۈچۈن ۋىجدانىنىڭ راھەت ئىكەنلىكىنى ۋە تۆلىگەن بەدەللىرىگە رازى ئىكەنلىكىنى ئېيتقان.

سۆھبەتكە مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ مەسئۇلى رەھىمە مەھمۇت تەرجىمانلىق قىلغان. رەھىمە مەھمۇتنىڭ مەلۇم قىلىشىچە، بۇ پائالىيەتكە لوندوندىكى بىر قىسىم كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى، مۇخبىرلار ۋە بىر قىسىم ئۇيغۇر جامائىتى قاتناشقان بولۇپ، پائالىيەتتە «مىراس يىپەك يولى ئۆمىكى» مۇزىكا ئورۇنلىغان، «ئەتلەس ئۇيغۇر رېستورانى» ئۇيغۇر تائاملىرى بىلەن تەمىنلىگەن.

مەلۇم بولۇشىچە، بۇ پائالىيەتنى تۈركلەرنىڭ باشقۇرۇشىدىكى لوندون يۇنۇس ئەمرە ئىنستىتۇتى يېقىندىن قوللىغان.

ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەر رومانىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن تۈرك مىللەتلىرى فېستىۋالىغا قاتناشتى

دۇنيا ئۇيغۇر يازغۇچىلار بىرلەشمىسىنىڭ تور بېتىدە خەۋەر قىلىنىشىچە، ئۆتكەن ئاينىڭ 21-كۈنىدىن 27-كۈنىگىچە رومانىيە پايتەختى بۇخارېستتا تۈرك مىللەتلىرىنىڭ مەدەنىيەت-تەنتەربىيە قۇرۇلتىيى ئۆتكۈزۈلگەن. بۇ قۇرۇلتايغا رومانىيەدىكى تاتارلاردىن باشقا، شىمالىي ئامېرىكا، ياۋروپا، ئاسىيا ۋە ئافرىقا ئەللىرىدىكى 21 دۆلەتتىن 200 دىن ئارتۇق مېھمان قاتناشقان. پائالىيەتكە ئۇيغۇرلاردىن شىۋېتسىيەدە ياشاۋاتقان شائىرە راھىلە كامال، رادىيومىزنىڭ سابىق مۇخبىرى مەدىناي باۋۇدۇن ۋە گېرمانىيەدىكى ئاكتىپ پائالىيەتچى ئۈمىت خەمىت قاتناشقان.

رومانىيەدىكى تاتار دېموكراتىيە بىرلىكىنىڭ ئۇيۇشتۇرۇشى، رومانىيە مەدەنىيەت مىنىستىرلىقى بىلەن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، پەن ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتىنىڭ (UNESCO) قوللىشى بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن بۇ پائالىيەتتە، ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەر مەدەنىيەت فېستىۋالى قىسمىغا قاتناشقان. راھىلە كامال ئۆزىنىڭ «قايغۇرمايمىز» ناملىق شېئىرىنى، مەدىناي باۋدۇن «قوزغال ئۇيغۇرۇم» قاتارلىق ئۈچ پارچە شېئىرىنى دېكلاماتسىيە قىلغان.

مەزكۇر قۇرۇلتاي تۈرك مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش، كېيىنكى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈش ۋە تۈرك مىللەتلىرى ئارىسىدا ئۆزئارا ئالاقىنى كۈچەيتىشنى مەقسەت قىلغان بولۇپ، ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى پائالىيەت داۋامىدا ئۇيغۇر ۋەزىيىتى، جۈملىدىن ئۇيغۇر شائىر-يازغۇچىلىرىنىڭ نۆۋەتتىكى تەقدىرى ھەققىدە مەلۇمات بەرگەن. ئۇلار شائىر ئابدۇقادىر جالالىدىن، پەرھات تۇرسۇن ۋە ئوبزورچى يالقۇن روزىنىڭ نۆۋەتتىكى قىسمىتىنى تونۇشتۇرغان چېغىدا، مەدىناي باۋۇدۇن ئابدۇقادىر جالالىدىننىڭ «يانارىم يوق» ناملىق شېئىرىگە جاۋابەن يازغان «يانارىڭ بار» ناملىق شېئىرىنى ئوقۇغان.

ئىلشات ھەسەن كۆكبۆرە: ترامپ-شى ئۇچرىشىشىدا ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ تىلغا ئېلىنمىغانلىقىدىن تولىمۇ ئەپسۇسلاندىم

خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ ئامېرىكا پرېزىدېنتى دونالد ترامپنىڭ تەكلىپى بىلەن 23-سىنتەبىردىن 25-سىنتەبىرگىچە ۋاشىنگىتوندا زىيارەتتە بولدى. ترامپ شى جىنپىڭنى يۇقىرى ئۆلچەمدە كۈتۈۋالدى. ئىككى تەرەپنىڭ سۆھبىتى ئاساسلىقى سودا، فېنتانىل، سۈنئىي ئىدراك، تەيۋەن ھەمدە خەلقئارا بىخەتەرلىك قاتارلىق تېمىلارغا چېتىلدى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە سودا مەسىلىسىدە كېڭىشىشنى داۋاملاشتۇرۇش ۋە ئالاقىنى كۈچەيتىش قاتارلىق جەھەتلەردە بىر قىسىم ئورتاق تونۇشلارغا ئېرىشتى.

بۇ ئۇچرىشىشتىن ئىلگىرى، بىر قىسىم ئامېرىكا دۆلەت مەجىلسى ئەزالىرى، خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى تەشكىلاتلىرى ۋە پائالىيەتچىلەر ترامپنى ئىنسان ھەقلىرى، ئۇيغۇر، تىبەت، خوڭكوڭ ھەمدە خىتاي تۈرمىلىرىدىكى سىياسىي مەھبۇسلار قاتارلىق مەسىلىلەردە شى جىنپىڭغا بېسىم ئىشلىتىشكە چاقىرغانىدى. بىراق، نۆۋەتتە ئىككى تەرەپ ئاشكارىلىغان ئۇچۇرلارغا قارىغاندا، ترامپ خىتاينىڭ ئىنسان ھەقلىرى مەسىلىسىنى، شۇنىڭدەك ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتىنى ئاشكارا تىلغا ئالمىغان.

تونۇلغان پائالىيەتچى ۋە سىياسىي ئانالىزچى ئىلشات ھەسەن كۆكبۆرە رادىيومىز زىيارىتىدە ئۆزىنىڭ بۇنىڭدىن «ناھايىتى ئۈمىدسىزلەنگەنلىكى ۋە تولىمۇ ئازابلانغانلىقى»نى بىلدۈردى.

دونالد ترامپنىڭ بىرىنجى قېتىملىق پرېزىدېنتلىق مۇددىتى ئاخىرلىشىشتىن ئىلگىرى، سابىق تاشقى ئىشلار مىنىستېرى مايك پومپېئو خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان زۇلۇملىرىنى رەسمىي ھالدا «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» ۋە «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەپ بېكىتكەنىدى. ئىلشات ئەپەندىم ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ قارارنى قەغەز يۈزىدىلا قالدۇرۇپ قويماستىن، جاۋابكارلىقنى سۈرۈش مەسئۇلىيىتى بارلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

ئىلشات ئەپەندىم مۇنداق دېدى: ”ترامپ ئەپەندىمنىڭ ھۆكۈمىتى بىزگە ئۈمىد بەرگەن. (ئەمدى) بۇ مىللىي قىرغىنچىلقنىڭ قاتىلىنى قىزىل گېلەم سېلىپ قارشى ئېلىش بىلەن بۇ ئۈمىدنى ئۆزى دەسسەپ چەيلىگەن بولدى، (بۇ) شەخسەن ماڭا ناھايىتى ھار كەلدى.“

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇ يەنە ئۆزىنىڭ ئامېرىكىنىڭ دېموكراتىك تۈزۈمىگە بولغان ئىشەنچىسىنى بىلدۈرۈش بىلەن بىرگە، ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ تۈپەيلى كۈرەشتىن ۋاز كەچمەسلىكى، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان زۇلۇملىرىغا، شۇنداقلا تۈپكى ئىنسان ھەقلىرىنى دەپسەندە قىلىشىغا قارشى تۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى.

يېڭى دوكلاتتا شەرقىي تۈركىستاندىكى رەقەملىك كۆزىتىش تەمىنات زەنجىرى ئاشكارىلاندى

ئامېرىكىدىكى ئالىي دۆلەت مۇداپىئە تەتقىقات مەركىزى C4ADS نىڭ يېڭى دوكلاتىغا قارىغاندا، خىتاي ھۆكۈمىتى شەرقىي تۈركىستاندىكى ساقچى سىستېمىسىغا سۈنئىي ئىدراك، بىئولوگىيەلىك تونۇش ۋە سىنلىق كۆزىتىش تېخنىكىلىرىنى داۋاملىق سەپلەۋېتىپتۇ.

«چېگرا رايونلارنى كۆزىتىش» ناملىق بۇ دوكلاتتا، خىتاينىڭ ھۆكۈمەت مال سېتىۋېلىش خاتىرىلىرى ۋە كارخانا ئۇچۇرلىرى تەھلىل قىلىنىپ، شەرقىي تۈركىستان، تىبەت، ئىچكى موڭغۇلىيە ۋە خوڭكوڭدىكى رەقەملىك كۆزىتىش تۈرلىرىنىڭ تەمىنات زەنجىرى ئىز قوغلاپ تەكشۈرۈلگەن.

شەرقىي تۈركىستانغا دائىر تەھلىلدە، بۇ تەتقىقات مەركىزى 2013-يىلدىن 2025-يىلغىچە بولغان يۈز مىڭلىغان ھۆكۈمەت مال سېتىۋېلىش خاتىرىسى ئىچىدىن كۆزىتىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك 673 دانە توختامنى تاللاپ چىققان. بۇلار ئىچىدىكى 135 توختامدا كەم دېگەندە بىر خىل بىئولوگىيەلىك تونۇش تېخنىكىسى تىلغا ئېلىنغان. خىتاي تېلېگرافى، خىتاي كۆچمە تېلېگرافى ۋە خىتاي بىرلەشمە تېلېگرافى قاتارلىق شىركەتلەر بۇ تۈرلەردە كۆپ قېتىم تەمىنلىگۈچى سۈپىتىدە كۆرۈنگەن.

دوكلاتتا يەنە، ئامېرىكا جازالىغانخەيكاڭ ۋېيشى Hikvision)) ۋە يۈشى) (Uniview تېخنىكىسى قاتارلىق شىركەتلەر گەرچە بىۋاسىتە تەمىنلىگۈچى بولمىسىمۇ، ئۇلارنىڭ مەھسۇلاتلىرى ياكى نامى شەرقىي تۈركىستاندىكى كۆزىتىش تۈرلىرىگە دائىر 54 دانە توختامدا كۆرۈلگەنلىكى كۆرسىتىلگەن. دوكلاتتا قەيت قىلىنىشىچە، بۇ ئۈچىنچى تەرەپ ساتقۇچىلار ۋە ئوتتۇرىدىكى تىجارەتچىلەرنىڭ جازالانغان كارخانىلارنىڭ تەمىنات زەنجىرىدىكى رولىنى يوشۇرۇپ قويۇشى مۇمكىنلىكى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەن.

2024-يىلدىكى بىر مىسالدا، بىڭتۇەن 12-دېۋىزىيەسى جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسى تەخمىنەن بىر مىليون 65 مىڭ يۈەنلىك توختام ئارقىلىق كۆزىتىش كامېرالىرىنى ھەمدە بىئولوگىيەلىك ئۇچۇر توپلاش، پۇت ئىزى ۋە ھاياتلىق ئالامەتلىرىنى كۆزىتىش ئۈسكۈنىلىرىنى سېتىۋالغان. 2023-يىلى بىڭتۇەن 8-دېۋىزىيەسى جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسى چوڭ سانلىق مەلۇمات ئارقىلىق كۆرۈنۈشلۈك بىلىش ۋە تەھلىل قىلىش سىستېمىسى سېتىۋالغان.

مەزكۇر تەتقىقات دوكلاتى پەقەت بىر قانچە كۆزىتىش ئۈسكۈنىسى ئىشلەپچىقارغۇچىنى جازالاشلا زۇلۇمغا ئالاقىدار تەمىنات زەنجىرىنى ئۈزۈپ تاشلاشقا يەتمەيدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن ھەمدە نازارەت ئۈسكۈنىلىرىنى ساتقۇچىلار، ئاخىرقى ئىشلەتكۈچىلەر ۋە ئۈسكۈنىلەرنىڭ ئىشلىتىلىش مەقسىتى قاتارلىقلارغا تېخىمۇ كۆپ دىققەت قىلىشقا چاقىرغان.

فوتوگراف ئابلىكىم ئەمەتنىڭ «تەڭرىتاغدىكى ھەسەن-ھۈسەن» ناملىق ئەسىرى شەرەپ مۇكاپاتىغا ئېرىشتى

فوتوگراف ئابلىكىم ئەمەتنىڭ «تەڭرىتاغدىكى ھەسەن-ھۈسەن» ناملىق فوتو سۈرەت ئەسىرى 2026-يىللىق پارىژ PX3 فوتوگرافىيە مۇكاپاتى (Prix de la Photographie, Paris, PX3) دا شەرەپ مۇكاپاتىغا ئېرىشتى.

بۇ ئەسەر 2007-يىلى ئىيۇلدا شەرقىي تۈركىستاننىڭ تىكەس ناھىيەسى قاراجۆل يايلىقىدا تارتىلغان بولۇپ، سۈرەتتە يامغۇردىن كېيىنكى ھەسەن-ھۈسەن تەڭرىتاغنىڭ قارلىق چوققىلىرىنى كېسىپ ئۆتكەن، تاغ ئېتىكىدىكى گۈزەل يايلاق ۋە ئورمانلىق كۈن نۇرىدا ئېنىق قاتلاملارنى شەكىللەندۈرگەن.

ئابلىكىم ئەمەت ئۇزۇن يىل فوتو سۈرەت ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللانغان تونۇلغان فوتوگرافتۇر. ئۇ ئانا ۋەتىنىنىڭ تاغ-دەريالىرى، ئېدىر-كۆللىرى ۋە يايلاق-ئوتلاقلىرى قاتارلىق تەبىئىي مەنزىرىلىرىنى ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھاياتىنى خاتىرىلەپ كەلگەن بولۇپ، ئىلگىرى ئۇنىڭ ئەسەرلىرى دۆلەت ئىچىدە كۆپ قېتىم مۇكاپاتقا ئېرىشكەن ۋە فوتو سۈرەت كۆرگەزمىلىرىگە قويۇلغان.

2023-يىلى خارۋارد ئۇنىۋېسىتېتى ئاسىيا تەتقىقات مەركىزى ئۇنىڭ ئۈچۈن «ئانا يۇرت» ناملىق شەخسىي سۈرەت كۆرگەزمىسى ئۆتكۈزگەن بولۇپ، مەزكۇر كۆرگەزمە شۇ يىلى ئاپرېلدىن ئىيۇلنىڭ ئاخىرىغىچە داۋاملاشقان. 2024-يىلى، ئۇ يەنە ئىندىيانا ئال ئۇنىۋېرىسىتېتىنىڭ تەكلىپى بىلەن «فوتو ئاپارات كۆزىدىكى ئانا يۇرتۇم» ناملىق سۈرەت كۆرگەزمىسى ئۆتكۈزۈپ ئۇيغۇر دىيارىنىڭ تەبىئىي مەنزىرىلىرىنى نامايان قىلغان ۋە ئۆزىنىڭ فوتو سۈرەت ئىجادىيىتى ھەققىدە لېكسىيە سۆزلىگەن.

پارىژدىكىPX3 فوتو سۈرەت مۇكاپاتى 2007-يىلى تەسىس قىلىنغان بولۇپ، دۇنيانىڭ هر قايسى جايلىرىدىكى فوتوگرافلارغا يۈزلەنگەن خەلقئارالىق فوتو سۈرەت مۇكاپاتىدۇر.