Những thay đổi quan trọng về cách làm luật với quy mô lớn này diễn ra trong bối cảnh chuyển giao quyền lực của người đứng đầu Đảng Cộng sản: từ ông Nguyễn Phú Trọng sang ông Tô Lâm, người xuất thân, và có thâm niên gắn bó với bộ máy an ninh.

Trong năm 2025, tại Kỳ họp thứ 9 của Quốc hội khóa 15, đã thông qua 34 dự án luật, 34 nghị quyết.

Đây cũng là cột mốc đánh dấu, thể hiện rõ nét sự thay đổi trong tư duy xây dựng pháp luật ngay từ giai đoạn đầu nhiệm kỳ của nhà lãnh đạo mới.

Ông Tô Lâm khi bắt đầu nhiệm kỳ tổng bí thư đã nêu cao khẩu hiệu “kỷ nguyên vươn mình”, xem công tác làm luật phải là “đột phá của đột phá”.

Theo đó, ông đã chủ trương cho việc thay đổi Hiến pháp, Điều lệ Đảng, cùng với các chiến dịch sắp xếp đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy hành chính với quy mô lớn theo cách “vừa chạy, vừa xếp hàng”.

Những chủ trương, chỉ đạo của ông Tô Lâm đã gắn với chương trình nghị sự tại kỳ họp lần này.

Quốc hội khi đó đã thông qua Nghị quyết sửa đổi, bổ sung Hiến pháp, và hàng loạt dự luật quan trọng khác như Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025, Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 hay Luật Doanh nghiệp (sửa đổi) 2025, v.v.

Theo hai tác giả Hsin Hsien Wang và Shan Yun Shi, khi một quốc gia có sự tương đồng về ý thức hệ với Việt Nam như Trung Quốc thay đổi nhà lãnh đạo, tư duy cá nhân của người đứng đầu sẽ được thể chế hóa thành phương thức lập pháp của Quốc hội.

Củng cố hơn cho lập luận này, tác giả Paul Schuler trong phân tích đối với hơn 1.900 phát biểu ở các phiên điều trần Quốc hội diễn ra từ 2007 - 2013, chỉ ra rằng, Đảng Cộng Sản, dưới quyền của tổng bí thư, có khả năng định ra phạm vi trong các cuộc thảo luận chính sách, đồng thời định đoạt hoàn toàn đường hướng lập pháp của Quốc hội.

Tiến sĩ Bùi Hải Thiêm, nhà nghiên cứu chính sách công tại Việt Nam, cũng cho rằng sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản từ lâu đã trở thành nguyên tắc tổ chức cốt lõi trong hoạt động lập pháp.

Các khẩu hiệu như “Trung ương không chờ cấp tỉnh, cấp tỉnh không chờ cấp huyện, cấp huyện không chờ cơ sở” hay “không thể chậm trễ hơn được nữa” xuất hiện dày đặc trên báo chí nhà nước trong nhiệm kỳ của ông Tô Lâm, cho thấy bộ máy hành chính đang vận hành gấp rút và coi tốc độ là một yêu cầu chính trị cấp thiết.

Đến cuối năm 2025, trong vòng 40 ngày làm việc tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa 15 tiếp tục thông qua 51 luật, 39 nghị quyết được cho nhằm “đổi mới tư duy xây dựng pháp luật, thể chế hóa chủ trương của Đảng, đáp ứng yêu cầu sắp xếp, tinh gọn bộ máy, vận hành chính quyền địa phương 2 cấp”.

Thế nhưng danh mục luật cuối cùng lại cho thấy chương trình lập pháp của Quốc hội vào lúc này không chỉ giới hạn ở việc sửa đổi các quy định về chính quyền hai cấp. Việc sửa đổi được tiến hành trên khắp các lĩnh vực.

Trong số 49 luật, khác với thông lệ trước đó, kỳ họp Quốc hội khi đó đã thông qua các luật này mà không tổ chức các phiên chất vấn cho công tác lập pháp.

Quá trình nghiên cứu, thẩm tra và biểu quyết các dự án luật cũng được đẩy nhanh tiến độ, đến nỗi ông Trần Thanh Mẫn, Chủ tịch Quốc hội, đã phải than dốc rằng “có phải Tề Thiên Đại Thánh đâu mà luật gửi trước, hôm sau thông qua”.

“Ít nhất cũng phải 3 ngày, 5 ngày gì đó. Chứ có phải Tề Thiên Đại Thánh đâu mà mới chiều nay gửi, ngày mai nghiên cứu bấm nút thì không thể nào làm được”, ông Mẫn nói.

Quy mô và cách làm luật kiểu này vẫn diễn ra trong năm 2026 với tư duy do ông Tô Lâm đề ra là “chuyển mạnh từ tư duy làm luật cho đủ sang tư duy làm luật để phát triển; từ pháp luật tốt trên giấy sang pháp luật tốt trong cuộc sống”.

Theo vị lãnh đạo họ Tô, “Quốc hội phải tập trung nâng cao hơn nữa năng lực thể chế hóa, cụ thể hóa nghị quyết của Đảng thành chính sách và pháp luật”.

Sau đợt bầu cử Quốc hội diễn ra vào tháng 3/2026, Quốc hội khóa 16 trong lần khai mạc kỳ họp đầu tiên đã thông qua 9 luật, 31 nghị quyết.

Không lâu sau đó, Quốc hội lại tổ chức phiên họp bất thường để thông qua thêm 15 luật, 6 nghị quyết.

Đến nay, kỳ họp thứ 2 của Quốc hội khóa 16, đang diễn ra từ ngày 17/10 - 21/11, dự kiến sẽ thông qua 43 dự án luật, nghị quyết và cho ý kiến đối với 4 dự án luật khác - được cho là khối lượng công việc lập pháp lớn nhất từ đầu nhiệm kỳ Quốc hội”.

“Vừa chạy vừa xếp hàng, tiền hô hậu tấu đó là tư duy quân sư, cảnh sát có thể thấy ở tất cả mọi nơi ở Việt Nam. Quốc hội không là ngoại lệ”, Tiến sĩ Nguyễn Quang A bình luận.

Ông là người có thâm niên quan sát tiến trình lập pháp Quốc hội và là thành viên trong nhóm 72 nhân sự từng kiến nghị Quốc hội sửa đổi Hiến pháp vào năm 2013.

Điểm đáng chú ý nhất là trong hầu hết các quy trình lập pháp của Quốc hội đều có sự xuất hiện của Bộ Công an.

Quyền tham gia lập pháp của Bộ Công an đã được gia tăng đáng kể dưới thời ông Tô Lâm.

Cơ quan này đồng thời vừa là bên soạn thảo, vừa thi hành các dự luật quan trọng, có tác động sâu rộng đến xã hội, như Luật An ninh mạng, Luật Thi hành án hình sự và Bộ luật Hình sự (sửa đổi), v.v.

Bên cạnh đó, đối với nhiều dự án luật, Quốc hội còn giao Bộ Công an chủ trì lấy ý kiến của nhân dân, các bộ, ngành và địa phương.

Quá trình này sau đó đã diễn ra rất nhanh, gọn và “ồ ạt”, thể hiện rõ dấu ấn của Tổng Bí thư Tô Lâm, người từng có nhiều năm công tác trong ngành công an và hiện giữ vai trò định hướng các chương trình lập pháp của Quốc hội.

Trong số đó, nhiều ý kiến thậm chí còn so sánh dự thảo luật này với tình hình tại Trung Quốc, quốc gia vốn vướng nhiều tranh cãi về nạn cưỡng bức thu hoạch nội tạng và sự tồn tại của thị trường chợ đen.

Phản ứng của dự luận

Các ý kiến này chủ yếu tập trung các trang mạng xã hội được người dân tin dùng.

Từ ngày 21/10 đến nay, từ khóa “hiến tạng” trở thành chủ đề nóng, thu hút hàng trăm nghìn lượt quan tâm và thảo luận trên nền tảng Threads.

Thông điệp “phản đối cho phép trẻ vị thành niên được phép hiến tạng”, là số nhiều quan điểm được chia sẻ rộng rãi.

Trên nền tảng Facebook, cũng không ít người đã lên tiếng.

Tài khoản Lê Minh Chánh cho rằng “một người dưới 18 tuổi có thể đủ trưởng thành để quyết định hiến tạng, ví dụ hiến một quả thận cứu người”.

“Nhưng pháp luật không thể mặc nhiên xem mọi người dưới 18 tuổi đều đã đủ hiểu biết, đủ độc lập và đủ bản lĩnh để đưa ra một quyết định có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của họ suốt phần đời còn lại”, ông nói.

Cùng với ý kiến trên, một tài khoản tên Bùi Thị Thảo gọi đây là “dự luật vô nhân đạo” nên “phản đối”.

Bà Thảo “bực mình”, nhận định ngay cả “người lớn đọc còn không hiểu hết hệ lụy phía sau”, chứ huống chi “trẻ con biết gì về hiến xác với hiến tạng”.

Đáng chú ý, dư luận đặc biệt phẫn nộ trước thông tin một số trường tiểu học triển khai phiếu khảo sát trực tuyến đối với học sinh về dự thảo này.

Theo ghi nhận từ RFA, các đợt phát phiếu khảo sát diễn ra vào đầu tháng 10, được cho là nhằm chuẩn bị dữ liệu trình Quốc hội thông qua Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi).

Bên cạnh đó, cộng đồng mạng cũng lan truyền bài viết từ Fanpage “Liên đội trường THCS Sóc Trăng - Phường Sóc Trăng, Thành phố Cần Thơ” vận động giáo viên gửi khảo sát tới học sinh.

Hiện đường dẫn lấy phiếu khảo sát lẫn bài viết tuyên truyền trên đều đã bị xóa và không thể truy cập.

“Việc triển khai phiếu khảo sát trực tuyến về dự thảo [...] tới trẻ em tại TP.HCM - thông qua Hội đồng Đội, nhóm lớp, bao gồm cả học sinh tiểu học lớp 5 và lớp 6 - là một cách làm hồ đồ, thiếu trách nhiệm và vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc bảo vệ”, tài khoản Huyền Trang nhận định.

Người này cũng nhấn mạnh thêm “việc đặt những câu hỏi về sự sống, cái chết, chết não, chết tuần hoàn và hiến tạng trực tiếp cho trẻ em mà không qua người giám hộ không chỉ là một sự vượt rào pháp lý, mà vô tình trở thành hành vi bạo lực tâm lý, dưới cụm từ ‘lấy ý kiến’”.

Đồng quan điểm, tài khoản Quỳnh Hoa cho rằng “trẻ em không phải là đối tượng để thử nghiệm chính sách hay đặt vào vòng xoáy của các vấn đề pháp lý phức tạp”, và gọi việc phát phiếu lấy ý kiến là hành động “vô đạo đức”.

“Nó vô đạo đức ở chỗ trẻ em không thuộc đối tượng để hướng tới lấy ý kiến về dự thảo luật. Sự bảo vệ tuyệt đối đối với những người đang sống - đặc biệt là trẻ em - không được phép bị đánh đổi hay làm mờ đi bởi bất kỳ mục đích nhân đạo nào khác. Mở rộng luật này chính là trực tiếp, tiếp tay cho tội ác buôn bán nội tạng người”, bà Hoa giải thích.

Cùng với làn sóng phản đối, nhiều người còn lan truyền cho nhau mẫu đơn cho phụ huynh học sinh, yêu cầu “từ chối cho con tham gia khảo sát hiến tạng”.

Còn phụ huynh nói gì?

Trước những tranh cãi trên, RFA đã tìm hiểu và ghi nhận ý kiến trực tiếp từ một số phụ huynh có con đang học tiểu học.

Chị N.T.M.G (TP.HCM) có con đang chuẩn bị vào lớp 6, bày tỏ sự bất an khi sống trong một xã hội mà chị gọi là “không an toàn”.

“Ra ngoài đường thì xe cộ, tai nạn; ăn uống thì sợ ngộ độc, bệnh tật; cả xã hội này nhìn đâu cũng thấy không an toàn khi pháp luật ngày một đi xuống.

Bây giờ con nghe tới chuyện con mình bị hiến tạng, hiến mô nữa thì không biết làm sao.

Đứa con là sinh mạng của mình, nó có trầy xước một chút thôi lòng dạ mình đã thấy xót.

Tưởng tưởng con mình một ngày nào đó không trở về nhà, mà còn nghe tin con bị mất tạng nữa thì cha mẹ nào sống cho nổi”.

Đối với phụ huynh khác là chị H.M.T (phường Diên Hồng, TP.HCM), chủ một cơ sở trường mầm non, đồng thời đang vừa có con nhỏ, cũng bất ngờ khi biết dự thảo mới này đang được trình lên Quốc hội phê duyệt.

“Trước đây mình chỉ biết người đủ 18 tuổi muốn hiến tạng phải có đủ sự nhận thức về việc làm của mình.

Còn bây giờ mới nghe nói thay đổi chính sách mở rộng ra người dưới 18 tuổi, và việc nhà trường gửi phiếu khảo sát lấy ý kiến học sinh tiểu học, mình bị bất ngờ.

Trẻ con có biết gì đâu, đâu đủ nhận thức mà để góp ý tự nguyện.

Tâm lý phụ huynh nào cũng vậy, nếu trong trường hợp con mình gặp không may, thì đứng ra quyết định mọi chuyện phải là người nhà” chị T trình bày.

Là người gắn bó lâu năm với trẻ con, và có sự quan sát cuộc sống, chị T cho rằng “ bước ra ngoài đường bây giờ, bản thân cảm thấy rất chạnh lòng” khi chứng kiến nhiều em nhỏ 5 - 7 tuổi đáng lẽ ra phải được đến trường, nhưng phải lang thang đi bán vé số, lượm ve chai, ăn xin ở nhiều khu vực tại TP.HCM.

Theo chị, những đứa trẻ này đang “sống trong một đất nước mà pháp luật có nhiều kẽ hở như Việt Nam” thì rất dễ trở thành đối tượng nhắm đến của những kẻ xấu, nhất là khi Quốc hội thông qua luật mới rồi, thì lại càng thêm nguy cơ “tiếp tay cho các thị trường chợ đen buôn bán tạng người, tạo ra thêm nhiều tội phạm cho xã hội”.

“Trẻ em cơ nhỡ lang thang đầy đường như vậy, có khó gì đâu, tụi bán tạng tụi nó dư sức để làm giả giấy tờ nhân dân của những bé này để thực hiện mục đích tư lợi, bất chấp lương tri luân thường”, chị T nói.

“Mình không hiểu vì sao lại có mấy đứa nhỏ sống ngoài đường, không được pháp luật bảo vệ đầy đủ như vậy”, anh L.Đ (phường Tân Phú, TP.HCM) cũng đặt ra câu hỏi.

Anh cho rằng những đứa trẻ sống lang thang, không cha mẹ, không người giám hộ, rất dễ dàng trở thành “con mồi” cho các vụ bắt cóc, dàn cảnh tai nạn để lấy đi nội tạng.

Có con 6 tuổi đang học lớp 1, anh Đ cũng lo sợ con mình “sẽ bị y chang vậy”.

“Trẻ em vốn ngây thơ, trong trắng, không biết gì nhiều về thế giới, về các chủ đề liên quan đến máu me, nên nhà nước đưa ra những vấn đề như này là chưa phù hợp.

Xã hội này cái gì cũng có thể xảy ra, cái gì mà bọn nó không dám làm. Giết người bọn nó còn dám làm nữa mà phải không, và việc buôn bán nội tạng trẻ em này cũng vậy thôi, thậm chí là chuyện nhỏ.

Như bên Trung Quốc, theo mình tìm hiểu, có nhiều thông tin cho thấy những kẻ buôn lậu nội tạng làm giả hồ sơ y tế, giấy tờ mối quan hệ giả định, chữ ký, văn bản đồng ý của cha mẹ, người đại diện để dễ dàng tiếp cận, mạo danh các giấy cam kết hiến tạng của mấy đứa nhỏ”

Bộ Y tế trấn an dư luận

Sau khi nhận về nhiều phản ứng từ dự thảo đề xuất, Bộ Y tế đã có những động thái nhất định nhằm trấn an dư luận.

Trả lời tờ Tuổi Trẻ hôm 22/10, đại diện Bộ Y tế cho biết “việc lấy ý kiến trẻ em xuất phát từ yêu cầu khi xây dựng chính sách, pháp luật có tác động đến trẻ em”.

Bộ này cũng nói rằng việc lấy ý kiến được thực hiện đối với người dân nói chung, bao gồm trẻ em từ 7 đến dưới 18 tuổi, để trả lời 9 câu hỏi khảo sát liên quan đến dự luật.

Trẻ em tham gia khảo sát “phải được hướng dẫn”, và việc lấy ý kiến chưa phải thực hiện đối với tất cả trẻ từ 7 tuổi.

Đến ngày 23/10, Cục Quản lý khám chữa bệnh (Bộ Y tế) trình bày rằng việc xây dựng dự thảo luật đã đúng quy trình, đồng thời khẳng định “đặt sự an toàn, quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em lên hàng đầu”, và cho biết dự thảo vẫn tiếp tục được lấy ý kiến.

Về dự thảo luật sửa đổi

Được lấy ý kiến từ tháng 8/2026, Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) mở rộng phạm vi hiến tạng, mô cho trẻ em dưới 18 tuổi.

Theo đó, đối với trường hợp hiến khi còn sống, trẻ dưới 15 tuổi; và từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi, sẽ được phép hiến tế bào hoặc mô tái sinh, nếu được sự đồng thuận của người hiến và người đại diện.

Đối với trường hợp hiến sau khi chết, quy trình hiến phải thỏa hai điều kiện. Một là trẻ có nguyện vọng hiến trước khi chết. Hai là được sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ.

Bên cạnh việc nạn nhân bị chết não, dự thảo còn bổ sung định nghĩa và tiêu chí xác định chết tuần hoàn làm cơ sở pháp lý để tiến hành lấy mô, tạng.

Quy định còn cho phép lấy tinh trùng, noãn nhằm mục đích bảo tồn khả năng sinh sản.

Mọi ca lấy, ghép mô, tạng bắt buộc thực hiện qua hệ thống quản lý tập trung, được phân loại mã do Trung tâm Điều phối Quốc gia cấp.

Đáng chú ý, mặc dù dự thảo luật trên vẫn còn đang trong giai đoạn được Quốc hội xem xét, nhưng Báo Chính phủ Điện tử vào ngày 21/10, tức hôm Bộ Y tế trình Quốc hội, lại viết rõ “Luật này có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2028”.

Về lý thuyết, chính sách này giúp giải quyết tình trạng khát vốn và thúc đẩy sản xuất kinh doanh.

Tuy nhiên, trong bối cảnh dòng tiền và tài sản đảm bảo hiện nay, mức giảm này chưa mang lại nhiều ý nghĩa thiết thực, đặc biệt với các doanh nghiệp đã kiệt sức vì chi phí vốn lưu động neo cao suốt hai quý đầu năm.

Đáng lo ngại, nhóm vay mua bất động sản và ô tô lại không thuộc diện ưu tiên giảm lãi suất. Điều này làm tăng áp lực huy động vốn cho doanh nghiệp vừa và nhỏ khi tài sản đảm bảo hiện có đã được thế chấp và doanh nghiệp không còn nhiều dư địa vay bổ sung để duy trì dòng tiền kinh doanh, một chuyên gia tài chính tại TP.HCM nhận xét, “khi khát vốn, họ [các doanh nghiệp vừa và nhỏ] buộc phải dựa vào nhà và xe vay mua mới với gói lãi suất cao để thế chấp rồi lấy vốn ngược lại”.

Trong khi đó, theo vị chuyên gia, các doanh nghiệp bất động sản lớn đang triển khai nhiều dự án mới có thể hưởng lợi đáng kể từ việc giảm lãi suất lần này nhờ cấu trúc nợ dài hạn và tận dụng các dự án đang xây thêm làm tài sản thế chấp mới. Đây là nhóm hưởng lợi gián tiếp từ cả phía huy động vốn và sức mua thị trường, ngay cả khi không trực tiếp thuộc nhóm được ưu tiên giảm lãi suất theo chỉ đạo.

Chênh lệch về quy mô tạo khoảng cách về khả năng tiết kiệm vốn

Khác với doanh nghiệp sản xuất kinh doanh vừa và nhỏ chủ yếu vay vốn lưu động ngắn hạn để nhập nguyên vật liệu hay trả lương nhân công theo từng chu kỳ đơn hàng nhỏ lẻ, doanh nghiệp bất động sản vận hành dựa trên đòn bẩy tài chính quy mô rất lớn.

Theo báo cáo tài chính bán niên 2026, Vingroup có khoảng 355.756 tỷ đồng vay và nợ thuê tài chính. Trong khi đó, riêng CTCP Tập đoàn Mặt Trời, một pháp nhân thuộc hệ sinh thái Sun Group, ghi nhận gần 17.896 tỷ đồng dư nợ vay ngân hàng và trái phiếu.

Ngoài ra, tính đến tháng 8/2026, tổng dư nợ tín dụng bất động sản đã chạm mốc 5,21 triệu tỷ đồng, chiếm tới 25,39% tổng dư nợ toàn nền kinh tế với tốc độ tăng trưởng tín dụng kinh doanh bất động sản đạt gần 20%. Riêng nhóm doanh nghiệp bất động sản niêm yết đã ghi nhận tổng dư nợ vay lên tới 360.240 tỷ đồng vào cuối quý II/2026, đưa hệ số nợ vay trên vốn chủ sở hữu (D/E) lên mức 0,72 lần - cao nhất trong vòng 15 quý.

Với quy mô này, chỉ cần 10.000 tỷ đồng dư nợ được điều chỉnh giảm thực tế 1,5-2 điểm phần trăm trong một năm, doanh nghiệp BĐS lớn nêu trên có thể tiết kiệm khoảng 150-200 tỷ đồng chi phí lãi vay.

Ngược lại, một doanh nghiệp sản xuất vay 5 tỷ đồng chỉ tiết kiệm tương ứng 75-100 triệu đồng, một giảng viên tài chính tại Trường Đại học Kinh tế TP.HCM giải thích.

Nói cách khác, mức giảm 1,5-2% tại các doanh nghiệp sản xuất chỉ giúp giảm nhẹ chi phí vận hành chứ khó tạo ra cú hích đột biến trên bảng kết quả kinh doanh, vị chuyên gia nhận định.

Thời hạn của khoản vay nợ và xu hướng dịch chuyển sang vay vốn ngân hàng

Theo các chuyên gia tài chính trao đổi cùng RFA, doanh nghiệp sản xuất thường xoay vòng vốn ngắn hạn từ 3 đến 6 tháng, chịu rủi ro xét duyệt lại hạn mức liên tục theo biến động đơn hàng.

Ngược lại, báo cáo cơ cấu nợ bán niên năm 2026 cho thấy phần vốn vay tăng thêm của ngành địa ốc tập trung mạnh vào trung và dài hạn để triển khai dự án, đưa tỷ trọng nợ dài hạn lên tới 67,3% tổng dư nợ.

Đáng chú ý hơn, dẫn lại từ VNExpress, nhiều tập đoàn bất động sản lớn đã chủ động tái cơ cấu nguồn vốn ngay trong nửa đầu năm 2026 theo hướng giảm dần phụ thuộc vào kênh trái phiếu đắt đỏ (vốn có lãi suất phát hành mới trên 11%/năm) để dịch chuyển sang kênh tín dụng ngân hàng.

Điển hình như Vinhomes tăng dư nợ vay ngân hàng thêm hơn 6.400 tỷ đồng, hay Novaland dịch chuyển hơn 4.000 tỷ đồng sang vay ngân hàng, theo Báo Đầu tư trích dẫn.

Do các khoản vay dự án dài hạn tại ngân hàng thường áp dụng cơ chế lãi suất thả nổi điều chỉnh theo kỳ, mức giảm 1,5-2%/năm sẽ lập tức làm nhẹ gánh nặng lãi vay trên toàn bộ danh mục nợ dài hạn hiện hữu, giúp doanh nghiệp địa ốc tối ưu hóa dòng tiền xuyên suốt chu kỳ phát triển dự án.

Bất cân xứng trong khả năng tiếp cận nguồn vốn

Theo các chuyên gia tài chính, để tiếp cận được gói vay lãi suất mới giảm 1,5-2% như hiện nay, các doanh nghiệp buộc phải đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe về tài sản bảo đảm của hệ thống ngân hàng.

“Ở khía cạnh này, doanh nghiệp bất động sản nắm ưu thế vượt trội nhờ sở hữu quỹ đất lớn và tài sản hình thành trong tương lai có giá trị định giá cao, dễ thế chấp hơn hẳn so với máy móc thiết bị chịu khấu hao nhanh hay hàng tồn kho của doanh nghiệp sản xuất,” một chuyên gia tài chính tại TP.HCM chia sẻ.

Phần lớn doanh nghiệp nhỏ hiện nay phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng để xoay vòng vốn lưu động. Theo khảo sát được VCCI công bố, 75,5% doanh nghiệp được hỏi cho biết không thể vay vốn nếu thiếu tài sản bảo đảm. Điều này đồng nghĩa dù lãi suất giảm, những doanh nghiệp không đáp ứng điều kiện tín dụng vẫn có nguy cơ đứng ngoài chính sách.

Ngoài ra, việc không áp dụng chính sách giảm lãi suất cho nhóm vay mua bất động sản và xe đã vô tình khoá chặt kênh tạo ra dòng tiền thanh khoản thứ cấp của các doanh nghiệp sản xuất vừa và nhỏ, khi tài sản đảm bảo đã cạn kiệt.

“Tài sản đã đem đi thế chấp hết rồi, giờ chỉ còn mua nhà hoặc xe hơi để thế chấp vay vốn tiếp thôi. Nhưng hai nhóm này lại không được áp dụng giảm lãi suất,” anh H. (36 tuổi, Đà Nẵng), chủ một doanh nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng chia sẻ. Anh H. hiện đang có khoản vay thế chấp 2 tỷ tại Ngân hàng Vietcombank, thời hạn 15 năm với mức lãi suất thả nổi đang là 14,5%.

Đáng chú ý, ngày 22/6/2026, Ngân hàng Nhà nước ban hành Công văn 5386/NHNN-TD, cho phép loại trừ dư nợ cấp tín dụng phát sinh mới của những dự án đủ điều kiện do Vingroup, Sun Group và Masterise đề xuất khi tính mức tăng trưởng tín dụng hằng năm của ngân hàng cho vay.

Đây là lợi thế tiếp cận vốn mà nhiều doanh nghiệp sản xuất kinh doanh vừa và nhỏ không có được.

Hiệu ứng kích cầu “kép” cho “đại gia BĐS”

Điều đáng nói, đợt giảm lãi suất này mang lại tác động “kép” đặc thù cho ngành BĐS. Cụ thể, đợt điều chỉnh giảm lãi vừa cho phép chủ đầu tư được tiếp cận với vốn đầu vào có chi phí thấp hơn, vừa kéo giảm lãi vay mua nhà cho khách hàng cá nhân, qua đó kích thích thanh khoản đầu ra và đẩy nhanh tốc độ thu hồi dòng tiền từ lượng hàng mở bán tích luỹ (backlog) giai đoạn 2025-2026.

Trong khi doanh nghiệp sản xuất vẫn phải phụ thuộc vào sức cầu tiêu dùng nội địa và đơn hàng xuất khẩu, doanh nghiệp BĐS lớn lại được hưởng lợi đồng thời từ cả hai đầu cung - cầu vốn từ chính sách hạ lãi suất lần này.

Như vậy, các doanh nghiệp địa ốc lớn có thể hưởng lợi gián tiếp từ cả phía huy động vốn lẫn sức mua thị trường, ngay cả khi không trực tiếp thuộc nhóm được ưu tiên giảm lãi suất theo chỉ đạo.

Vài phần trăm chẳng đủ thấm cho “người nhỏ”

Ngược lại, với doanh nghiệp sản xuất đang thiếu đơn hàng, chi phí nguyên liệu tăng và dòng tiền suy yếu, giảm lãi suất chưa thể giải quyết bài toán nếu ngân hàng không chấp thuận cho vay mới, gia hạn khoản nợ hoặc điều chỉnh lãi suất của dư nợ hiện hữu.

Thêm vào đó, hiện các ngân hàng vẫn chưa áp dụng chính sách giảm lãi vay cho các khoản vay cũ. Theo trang VNBusiness, nếu giảm lãi vay cho các khoản cũ có khả năng sẽ gây áp lực hụt thu trực tiếp vào lợi nhuận ngân hàng.

Tuy nhiên, dẫn lại từ VNBusiness chia sẻ của PGS.TS Nguyễn Văn Phương từ Đại học Quốc gia Hà Nội, việc giảm lãi suất cho vay phải được “giảm thực tế”, tránh lãi ngầm và tình trạng chậm giải ngân cần được khắc phục thì mới đem lại hiệu quả cho các doanh nghiệp sản xuất hiện nay.

“Bây giờ đi buôn đất lại lời nhất, hoặc nhà ai có nhà cho thuê sống qua ngày cũng tốt, chứ kinh doanh thì mù mịt. Con người thì ở dưới đất còn chính sách thì trên trời”, vợ anh T. (Đồng Nai) hiện đang kinh doanh mảng thực phẩm và đồ uống than thở.

Lỗ hàng chục triệu đô dù doanh thu “khủng”

Trong quý 2/2026, VinFast cho biết đã ghi nhận doanh thu hơn 340.340 tỷ đồng (khoảng 1.203 triệu USD), tăng 85,5% so với cùng kỳ năm trước, chủ yếu đến từ việc bán xe điện.

“VinFast bước vào nửa cuối năm 2026 với đà phát triển mạnh mẽ trên các thị trường cốt lõi của chúng tôi, và tiếp tục phát triển trong việc mở rộng nền tảng toàn cầu”, ông Phạm Nhất Quang Anh, CEO kiêm Chủ tịch VinFast, đưa ra bình luận trong báo cáo gửi lên Ủy ban Chứng khoán Mỹ (SEC) vào ngày 19/9.

Bổ sung cho ý kiến của ông Anh, bà Nguyễn Lan Anh, Giám đốc Tài chính VinFast, cũng cho rằng kết quả kinh doanh trong quý 2 “phản ánh sự tăng trưởng doanh thu mạnh mẽ liên tục trong lĩnh vực xe điện cốt lõi”, đồng thời nhận định VinFast sẽ dựa vào đà này để “mở rộng quy mô sản xuất xe” và đầu tư hơn vào các thế hệ sản phẩm tiếp theo.

Thế nhưng, trái ngược với doanh thu ấn tượng cùng những thông điệp tích cực từ ban lãnh đạo, kết quả kinh doanh thực tế của VinFast vẫn chưa tương xứng khi công ty tiếp tục lỗ ròng hơn 1.414 tỷ đồng (khoảng 56 triệu USD) trong quý 2/2026, nâng tổng mức lỗ lũy kế đạt hơn 396.627 tỷ đồng (hơn 15,7 tỷ USD) (trang 5,8).

Mặc dù cũng trong quý này, VinFast đã bán 2 nhà máy xe điện ở Việt Nam, thu về khoản lãi hơn 29.744 tỷ đồng (tương đương 1,18 tỷ USD).

Phía bên mua là nhóm nhà đầu tư bao gồm Công ty CP Tương Lai, Công ty TNHH Ngọc Quy, và cá nhân ông Phạm Nhật Vượng, vốn là các bên có mối liên hệ mật thiết với Tập đoàn Vingroup. (trang 30)

Song song với đó, VinFast cũng chi 30.857 tỷ đồng (khoảng 1,2 tỷ USD) để mua lại 100% cổ phần tại Công ty CP Đầu tư Bất động sản Ngọc Hồi từ ông Phạm Nhật Vượng, với kỳ vọng sẽ “tạo thêm thu nhập và dòng tiền từ phát triển bất động sản”. (trang 2)

Theo bà Lan Anh, việc bổ sung nguồn thu nhập từ bất động sản nhằm “củng cố hồ sơ tài chính dài hạn cho VinFast”, giúp công ty có thể “theo đuổi tăng trưởng bền vững và con đường hướng tới lợi nhuận”.

Điểm đáng chú ý nhất trong khoản tiền đầu tư trên là nguồn vốn 20.000 tỷ đồng được tài trợ bằng vốn góp cổ phần ưu đãi của ông Phạm Nhật Vượng, cùng các thỏa thuận tài chính hiện hữu với Vingroup.

Ngoài ra, sau khi công bố báo cáo quý 2/2026, cổ phiếu VinFast trên sàn Nasdaq (Mỹ) đã tụt dốc hơn 12%, từ mốc 3,24 USD/cổ phiếu xuống 2,87 USD/cổ phiếu - mức thấp nhất kể từ tháng 3/2026.

Tiền kiếm ra chủ yếu là từ Việt Nam

VinFast cho đến nay đã bán xe ở nhiều thị trường quốc tế, và cũng đã thâm nhập vào Mỹ, một trong những thị trường tiềm năng về tiêu thụ xe điện, nhưng Việt Nam vẫn là nơi mang về doanh thu chủ yếu.

Theo đó, trong quý 2/2026, gần 90% doanh thu bán ô tô điện của VinFast đến từ thị trường nội địa với 70.085 chiếc được bàn giao.

Bên cạnh đó, mảng xe máy điện và xe đạp điện cũng ghi nhận doanh số bàn giao đạt 286.039 chiếc. (trang 1)

Việt Nam cũng là thị trường chính của Green SM (GSM, công ty do ông Phạm Nhật Vượng sở hữu và là đối tác kinh doanh mua phần lớn lượng xe điện từ VinFast.

Vào tháng 5/2026, VinFast đã ký thỏa thuận cung cấp khoảng 1 triệu ô tô điện và 4 triệu xe máy điện cho GSM trong giai đoạn 2026 - 2030.

Theo những thông tin mà RFA có được khi tiếp cận tài chế chạy GSM, những người này cho rằng khi đăng ký, phía công ty sẽ đưa ra chính sách bán xe điện cho các tài xế thông qua việc “cho thuê xe điện” để khấu trừ dần doanh thu đến khi tài xế sở hữu hẳn xe điện VinFast.

“Lúc mới mình mới phỏng vấn, công ty nói phải cọc trước 1 triệu đồng thì họ mới giao xe cho chạy. Khi nhận xe chạy, mình phải trừ mỗi ngày 65.000 đồng trên ứng dụng GSM trong vòng 2 năm, để tài xế sở hữu luôn chiếc xe máy điện đó.

Nhưng mà theo tính toán của mình, với mỗi ngày 65.000 đồng thì hơn một năm đã gần 24 triệu, tương đương giá với chiếc xe điện rồi, đằng này họ tính mình tới tận 2 năm, tức là mình đã phải trả cho chiếc xe này đến 50 triệu đồng.

Chiến lược kinh doanh của họ cũng quá khôn khéo. Ông Vượng này ổng nói chia sẻ 100% doanh thu, không chiết khấu, để tài xế bỏ Grab về chạy cho ổng, và đồng thời để ổng bán xe luôn. Nhưng một thời gian sau khi đã sở hữu sẽ rồi, chiết khấu trừ doanh thu của các tài xế vẫn ở mức cao, không khác gì Grab.

Đó là còn chưa kể chi phí ăn uống, rửa xe, sửa xe. Chạy ngoài đường nắng nôi, kẹt xe mà như vậy thì oải lắm”. Anh T, một tài xế ở TP.HCM chạy xe máy điện GSM kể với RFA.

Một tài xế khác chạy ô tô điện VinFast VF 5 dịch vụ tại Vũng Tàu, TP.HCM cũng cho biết phải đặt cọc từ 8 - 10 triệu đồng để nhận xe và ký hợp đồng hợp tác với GSM từ 3 - 5 năm để hướng tới sở hữu xe.

Để sở hữu xe theo phương thức này, tài xế ô tô điện phải trích từ 300.000 đến 900.000 đồng mỗi ngày từ thu nhập trên ứng dụng GSM, tùy thuộc vào dòng xe lựa chọn.

Áp lực nợ nần

Khi nói đến tình hình tài chính của VinFast thì không thể không đề cập đến áp lực nợ nần của doanh nghiệp này.

Tính đến ngày 30/6/2026, VinFast đang có tổng số nợ phải trả hơn 161.778 tỷ đồng, tương đương 6,42 tỷ USD, và bằng 216% mức tài sản hiện có. (trang 8)

Do tổng nợ đang vượt xa lượng tài sản, vốn chủ sở hữu của VinFast đồng thời cũng rơi vào trạng thái thâm hụt hơn 86.879 tỷ đồng, tương đương âm 3,45 tỷ USD.

Các áp lực nợ tập trung vào hơn 93.827 tỷ đồng ở nợ ngắn hạn.

Để ứng phó với áp lực thanh khoản này, VinFast đã nhiều kỳ xoay xở dòng tiền qua việc vay nợ mới để trả nợ cũ.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, doanh nghiệp này đã phải huy động thêm hơn 102.348 tỷ đồng (khoảng 4 tỷ USD) tiền vay mới để chi trả 81.332 tỷ đồng (3,2 tỷ USD) nợ gốc đến hạn. (trang 12)

Bên cạnh đó, chi phí trả lãi vay trong nửa đầu năm cũng tiêu tốn thêm 9.221 tỷ đồng (hơn 368 triệu USD).

Đáng chú ý, VinFast hiện còn phụ thuộc vào nguồn nguồn tài trợ sắp hết hạn để duy trì việc trả nợ. VinFast hiện đang có tổng số tiền khả dụng hơn 58.590 tỷ đồng (khoảng 2,3 tỷ USD).

Nhưng trên thực tế, lượng tiền mặt hiện có chỉ còn hơn 7.000 tỷ đồng (khoảng 281 triệu USD), trong khi hơn 2 tỷ USD còn lại hoàn toàn phụ thuộc vào hạn mức vay chưa rút ra từ Tập đoàn Vingroup, tài trợ chưa giải ngân của ông Phạm Nhật Vượng, và các thỏa thuận phát hành cổ phiếu khác vẫn đang chờ tất toán. Các hạn mức này đều sẽ hết hiệu lực vào cuối năm 2026. (trang 3)

“Bầu sữa” mang tên Vingroup

Được ông Phạm Nhật Vượng sáng lập từ năm 2017, VinFast ban đầu là công ty con của Tập đoàn Vingroup.

Sau thương vụ tái cấu trúc được định giá 530 triệu USD diễn ra vào tháng 5/2026, VinFast công bố sẽ tách ra khỏi Vingroup để trở thành một đơn vị độc lập, giảm áp lực tài chính cho tập đoàn mẹ.

Tuy nhiên, trong báo cáo gửi SEC gần đây, VinFast vẫn ghi nhận mình là một công ty con thuộc Vingroup. (trang 13)

Cùng với đó, hồi tháng 8/2026, Vingroup đã phải mang một số tài sản của tập đoàn thế chấp để vay nợ cho VinFast.

Kể từ khi thành lập cho đến nay, khả năng hoạt động của VinFast dựa hoàn toàn vào Vingroup.

Từ năm 2017 đến 2025, khoảng 17 tỷ USD đã được bơm vào VinFast từ Vingroup và các bên liên quan. (trang 17)

Đến nay, VinFast vẫn còn 50.000 tỷ đồng (khoảng 2 tỷ USD) từ cam kết không hoàn lại từ ông Phạm Nhật Vượng, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Vingroup.

Tính đến ngày 30/6, VinFast đã nhận giải ngân 40.500 tỷ đồng trong số này và dự kiến sẽ tiếp tục nhận phần còn lại cho đến hết năm 2026. (trang 3)

Bên cạnh đó, đến hết ngày 12/11/2026, Vingroup còn cam kết cung cấp các khoản vay bổ sung với tổng giá trị tới 35.000 tỷ đồng (khoảng 1,4 tỷ USD). (trang 2).

VinFast trong các báo cáo tài chính gửi SEC trước đó, kéo dài từ năm 2021, đã luôn trình bày khả năng duy trì hoạt động liên tục phụ thuộc vào sự tài trợ từ Vingroup và ông Phạm Nhật Vượng.

Chính VinFast cũng phải thừa nhận rằng nếu Vingroup hoặc ông Vượng ngừng cung cấp hỗ trợ tài chính, hoặc “vỡ nợ thanh toán”, VinFast ngay lập tức sẽ “gặp phải gián đoạn trong hoạt động vận hành, và kinh doanh”, đồng thời tình hình tài chính, kết quả hoạt động, dòng tiền và triển vọng cũng sẽ “bị ảnh hưởng đáng kể và tiêu cực”. (trang 28)

Các báo cáo này hiếm khi xuất hiện tại Việt Nam.

Trừ thời điểm tháng 6/2025, khi một báo cáo tài chính hợp nhất đã bất ngờ xuất hiện trên cổng thông tin của vinfastauto.com.

Điểm đáng chú ý nhất là thông tin trong báo cáo này, không rõ là vô ý hay cố ý, đã được che mờ đi đáng kể.

Bằng nghiệp vụ điều tra, RFA đã tiếp cận được một số thông tin quan trọng có trong báo cáo này.

Cụ thể tại thuyết minh số 2.6 trong báo cáo, phía kiểm toán “nhấn mạnh” khả năng hỗ trợ tài chính của Vingroup cho VinFast, phụ thuộc vào dòng tiền dự kiến tạo ra từ các dự án đang triển khai và kế hoạch huy động vốn của tập đoàn.

“Những điều kiện này cho thấy sự tồn tại của yếu tố không chắc chắn trọng yếu có thể dẫn đến nghi ngờ đáng kể về khả năng hoạt động liên tục của Nhóm Công ty”, kiểm toán viên nhận định.

Trong suốt một năm qua, từ tháng 6/2025 đến nay, Vingroup đã “ồ ạt vung tiền” giải phóng mặt bằng, cho khởi công, xây dựng hàng loạt các dự án bất động sản khắp trên cả nước.

Tính đến quý 2/2026, Vingroup đã chi hơn 96.600 tỷ đồng riêng cho chi phí giải phóng mặt bằng. (trang 30)

Cùng với động thái này, nhiều tài sản tại các dự án bất động sản của Vingroup đã được dùng làm tài sản đảm bảo cho các khoản vay ngân hàng.

Theo thống kê, trong vòng 5 năm, từ năm 2020 đến giữa năm 2025, Vingroup đã thế chấp lượng tài sản có giá trị khoảng 414.400 tỷ đồng, gần tương đương 50% tổng tài sản hiện tại của tập đoàn (tính đến Quý 1/2026).

Tình trạng này vẫn tiếp tục được ghi nhận trong báo cáo tài chính Quý 2/2026 của tập đoàn này (trang 45).

Một người phụ nữ đang tố cáo Tập đoàn Vingroup và công an TP. HCM vì gây áp lực lên gia đình của bà chỉ vì đã nêu lên quan điểm trên mạng xã hội liên quan đến các dự án bất động sản mà tập đoàn này đang triển khai.

Nạn nhân trong vụ việc này tên là C, gần 40 tuổi, đang sống và làm việc ở châu Âu, và có gia đình ở tại TP.HCM.

Trong bài đăng trên mạng xã hội Threads đang gây chú ý dư luận, bà C cho biết bản thân và gia đình bị Vingroup “tấn công” để buộc bà phải “im lặng”.

Bài viết có đoạn: “Công an đã LIÊN TỤC gọi điện, bắt ép GIA ĐÌNH MÌNH, liên tục ĐE DỌA KIỆN CÁO MÌNH, BẮT ÉP GIA ĐÌNH MÌNH KÍ CAM KẾT KHÔNG ĐƯỢC ĐĂNG BÀI VỀ VINGROUP.”

Người này cho biết bản thân trong một tuần qua đã gần như “bị kiệt quệ về thể chất lẫn tinh thần” trước việc Cục An ninh mạng (Bộ Công an) và công an địa phương liên tục gọi điện khủng bố, triệu tập người thân trong gia đình lên trụ sở làm việc.

“Họ gọi lên 2 lần. Mẹ mình có hỏi không đi có được không, nhưng họ vẫn bắt lên”.

Tại trụ sở công an phường, công an đã in ra và đưa cho người thân của nạn nhân xem một số bài viết về các dự án của Vinhomes, công ty con của Vingroup, tại Cần Giờ (TP.HCM) và Làng Vân (TP. Đà Nẵng).

Phía công an đưa ra cáo buộc cho rằng tác giả đã “chửi thề, nói bậy”, và “gây ảnh hưởng xấu đến doanh nghiệp” khi viết rằng dự án Vinhomes Cần Giờ “không xây cũng chìm”.

Nói chuyện với RFA, người này khẳng định rằng các cáo buộc từ phía công an đưa ra là sai sự thật.

“Thứ nhất, mình chưa bao giờ chửi thề và nói tục, nên cáo buộc đó là sai.

Thứ hai, những gì mình chia sẻ là thông tin báo chí, hay chính báo cáo tác động môi do trường họ làm.

Vì vậy, việc chứng minh mình viết sai thì họ nên có báo cáo tác động rõ ràng chứ không phải tấn công gia đình mình, ép buộc mình gỡ bài”, nạn nhân cho biết.

Đáng chú ý, công an còn bắt người thân của nạn nhân ký giấy cam kết nhằm “khuyên nhủ con cái không viết bài về Vingroup, gây ảnh hưởng đến doanh nghiệp nữa”.

Tuy nhiên, các văn bản cam kết này gia đình không được mang về mà đều do công an giữ lại.

“Công an bắt mẹ mình ký cam kết, và cam kết đó bị giữ lại trên phường. Đến nay, mình vẫn chưa nhìn thấy các văn bản này, nhưng cam kết có hai bản. Một bản do Cục an ninh mạng giữ, bản còn lại do công an phường giữ”, nguồn tin chia sẻ.

RFA đã xem các bằng chứng do người này cung cấp.

Người này cũng cho biết công an đang tiến hành “hòa giải 3 lần” để gia đình không bị Vingroup kiện.

Phóng viên RFA đã gửi email cho Vingroup để đề nghị công ty phản hồi về cáo buộc trên, và được một vị đại diện trả lời như sau:

“Vingroup luôn tôn trọng quyền tự do ngôn luận và quyền phản biện của các cá nhân, tổ chức trên cơ sở tuân thủ quy định của pháp luật, đồng thời kiên quyết bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trước những thông tin sai sự thật, xâm phạm danh dự, uy tín Tập đoàn và ban Lãnh đạo.

Đối với việc các tài khoản liên quan tới bà C (tên đã được lược bỏ) liên tục đăng tải, lan truyền thông tin sai sự thật, xúc phạm Tập đoàn và ông Phạm Nhật Vượng; kêu gọi tẩy chay Vingroup và vận động đưa thông tin bịa đặt tới các tổ chức, báo chí quốc tế - chúng tôi đã tiến hành trình báo các cơ quan chức năng theo đúng trình tự pháp luật Việt Nam.

Chúng tôi đang tiến hành các biện pháp pháp lý thích hợp theo quy định của pháp luật tại Anh là nước sở tại bà Chi đang cư trú, nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình. Thông điệp nhất quán của Vingroup là kiên quyết đấu tranh đến cùng với những hành vi xâm hại quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp cho dù người thực hiện là ai và đang ở đâu, trên tinh thần thượng tôn pháp luật vì một xã hội công bằng và văn minh."

Trước đó, vào ngày 9/9/2025, Vingroup từng khởi kiện dân sự 68 tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước.

Những người này bị cáo buộc “đưa thông tin sai sự thật về tập đoàn trên mạng Internet”.

Vingroup cũng cho rằng “đã thu thập đầy đủ thông tin, lập vi bằng về hành vi xâm phạm của 68 đối tượng” để làm bằng chứng khởi kiện theo “đúng quy trình pháp luật tại Việt Nam”.

Quy định pháp luật do Vingroup đưa ra, dựa trên đối chiếu với “Luật An ninh mạng năm 2018, Luật Hình sự năm 2015, và các quyền dân sự của tổ chức, cá nhân liên quan”.

Ít phút sau khi xuất hiện thông cáo báo chí trên của Vingroup, Báo Điện tử Chính phủ đã cho đăng tải lại toàn văn của thông cáo này.

Trong suốt tháng chín, nhiều tờ báo nhà nước khác cũng cho đăng tải nội dung trên, đồng thời công khai ủng hộ hành động mà họ cho là nhằm “bảo vệ quyền, lợi ích” của Vingroup.

Nhiều tài khoản mạng xã hội sau đó đã chủ động ẩn bài, xóa video và đăng tải các nội dung đính chính, xin lỗi Vingroup.

Trong danh sách 68 người bị Vingroup khởi kiện còn có tên của nhà báo Lê Trung Khoa của tờ Thoibao.de, người đang sống tại Đức.

Đến tháng 11/2025, ông Khoa cũng bị Bộ Công an ra quyết định khởi tố về tội “Làm, tàng trữ, phát tán, tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” theo Điều 117 Bộ luật Hình sự.

Sau lần cập nhật gần nhất của RFA trong bài báo về NOXH cho công an đăng ngày 8/9, tính đến thời điểm hiện tại, số dự án trên toàn quốc đã được nâng lên tổng cộng 39 dự án.

Hà Nội đứng đầu với 23 dự án đã được chấp thuận chủ trương đầu tư và có hơn 4 dự án đã đi vào thi công. TP.HCM có 1 dự án đã bàn giao hồi 15/8/2026 và 3 dự án đang triển khai, và 12 dự án ở các tỉnh thành còn lại.

Con số này đã “vượt” con số 11 dự án ban đầu được BCA công khai vào cuộc họp ngày 28/8/2025 với mục tiêu cung cấp 11.200 căn hộ cho 58.000 cán bộ chiến sĩ khắp cả nước.

Đến tháng 1/2026, BCA tiếp tục tuyên bố đã triển khai 14 dự án thay vì là 11. Đến tháng 9/2026, RFA ghi nhận đã có hơn 28 dự án được công bố và triển khai.

Miền Bắc chiếm thế thượng phong

Theo thống kê do RFA thực hiện, đã có tổng 29/39 dự án NOXH cho cán bộ chiến sĩ được thực hiện tại khu vực miền Bắc, tính từ Hà Tĩnh trở ra.

Trong số 6 dự án mới được công bố âm thầm trên cổng thông tin của BCA, có 5/6 dự án được triển khai thêm tại khu vực phía Bắc.

Cụ thể, 2 dự án mới tại Hà Nội (1 ở phường Hoàng Liệt và 1 ở phường Nghĩa Đô), 2 dự án ở Bắc Ninh (1 ở phường Kinh Bắc, 1 ở phường Bắc Giang), 1 dự án ở Điện Biên, và 1 dự án ở Rạch Giá (An Giang).

Hà Nội thêm dự án tại nơi nhạy cảm

Đáng chú ý, 2 dự án mới công bố thêm tại Hà Nội được xây dựng tại 2 khu vực đang xảy ra nhiều vụ việc liên quan tới di dời và giải toả khu dân cư lâu năm, đó là khu vực Nam hồ Linh Đàm, phường Hoàng Liệt và khu tái định cư Xuân La, phường Nghĩa Đô.

Tại Linh Đàm, chính quyền Hà Nội đang khẩn trương triển khai Kế hoạch số 349/KH-UBND ngày 10/9/2026 về việc di dời và giải toả tổ hợp chung cư HH Linh Đàm và 12 dự án khác liên quan tới Tập đoàn Mường Thanh. Chung cư HH Linh Đàm được biết đến như là nơi an cư lạc nghiệp hơn một thập kỷ qua của nhiều người dân thủ đô.

Còn Xuân La cũng đang là một địa bàn nóng liên quan tới vấn đề giải toả di dời nhà dân để xây dựng khu tái định cư mới và giải phóng mặt bằng phục vụ cho dự án khu đô thị mới Tây Hồ Tây và các trục đường Vành đai 1, Vành đai 2, 5.

Dựa theo Báo Đầu tư, Hà Nội đứng đầu về số lượng quỹ đất được quy hoạch dành cho dự án NOXH cho LLCAND, với 27 khu đất rộng khoảng 140 ha, tương đương 24.800 căn hộ.

Nguồn gốc của các quỹ đất vẫn còn là dấu hỏi lớn

Các dữ liệu công khai hiện cho thấy ba nhóm nguồn đất chính đang được sử dụng hoặc chuẩn bị sử dụng: quỹ đất dành cho phát triển nhà ở xã hội của địa phương; đất được Nhà nước thu hồi, giải phóng mặt bằng để thực hiện dự án, và đất, tài sản công hoặc đất từng thuộc quản lý của ngành công an được xử lý, chuyển giao theo quy định.

Với quy mô nhu cầu lên tới hàng chục nghìn cán bộ chiến sĩ, câu hỏi quan trọng trong giai đoạn tiếp theo sẽ là liệu các địa phương có đủ quỹ đất phù hợp để đáp ứng nhu cầu này hay không, đặc biệt tại những đô thị có giá đất cao như Hà Nội và TP.HCM.

Đồng thời, việc công khai cụ thể nguồn gốc từng khu đất, diện tích, quy hoạch, cơ chế giao đất và lựa chọn nhà đầu tư sẽ là cơ sở để xã hội giám sát quá trình biến quỹ đất thành hàng chục nghìn căn nhà ở xã hội cho lực lượng CAND.

Cập nhật mới nhất ngày 19/10, dẫn lại từ Báo Đầu tư, Bộ Công an và UBND các tỉnh, thành phố đã thống nhất 56 vị trí đất để phát triển NOXH cho LLCANA bằng nguồn vốn ngoài đầu tư công.

Theo nội dung giấy mời được nhân vật đăng tải công khai trên mạng xã hội, lý do mà phía công an đưa ra là “làm việc về việc đăng tải thông tin trên không gian mạng”.

Bức xúc trước việc này, chị H, một người dân địa phương bị triệu tập, cho rằng bản thân chị đã không làm gì sai.

“Mình mất nhà, mình đi kêu, mình không nói xấu Đảng, không kích động nhân dân, không chống phá Nhà nước. Mình sai à, mà hết lần này đến lần khác mời mình lên?”

Theo ghi nhận, nhiều người dân tại phường Vĩnh Hưng cũng cho biết trong quá trình Sun Group triển khai dự án nơi đây, dân địa phương không thể đối thoại trực tiếp với chủ đầu tư “một cách công khai minh bạch”.

Sự việc trên diễn ra trong bối cảnh các cuộc biểu tình đang xảy ra, người dân Vĩnh Hưng mặc áo đỏ, giăng biểu ngữ, và hô vang các khẩu hiệu phản đối Sun Group, yêu cầu “không đưa khu dân cư hiện hữu vào dự án thương mại”.

Người dân cũng tự ghi hình, chụp ảnh để lan truyền rộng khắp trên các trang mạng xã hội như Facebook, Threads nhằm tìm đến sự hưởng ứng từ cộng đồng và các cơ quan chức năng của nhà nước.

“Chúng tôi đang sống trên mảnh đất được mua bằng chính mồ hôi, nước mắt và sự lao động cực nhọc của mình theo đúng giá thị trường. Đó không phải là phần thưởng, không phải đất được Nhà nước phân cấp hay ưu đãi.

Hướng tới một Thủ đô khang trang, một đất nước giàu mạnh, người dân chúng tôi hoàn toàn đồng thuận và sẵn sàng chung tay tái thiết. Thế nhưng, chúng tôi kiên quyết không đồng ý việc người dân phải hy sinh máu thịt, chịu muôn vàn thiệt thòi chỉ để dọn đường cho doanh nghiệp hưởng lợi" theo một ý kiến được chia sẻ trên mạng xã hội.

Các ý kiến cũng cho rằng đất Vĩnh Hưng “ngày xưa từng là nhà của chúng ta, nhưng mọi người đã buộc phải ra đi để nhường chỗ cho những người có tiền khác”.

Nơi đây là “thứ đáng lẽ người dân đang được thụ hưởng bình yên, tại sao phải bị tước đoạt một cách vô lý”. “Cảm giác uất ức ấy, ai thấu cho dân?”.

Vào ngày 28/8, Sun Group công bố đã khởi công dự án cải tạo, chỉnh trang và tái thiết đô thị tại phường Vĩnh Hưng, Hà Nội.

Dự án này có tổng quy mô 447 ha với số vốn đầu tư gần 186.000 tỷ đồng.

Thế nhưng, 45 ngày sau lễ khởi công, chính quyền mới bắt đầu tổ chức lấy ý kiến người dân về quy hoạch chi tiết ở dự án.

Sun Group cũng đưa ra lời hứa sẽ bố trí tái định cư cho những người dân tại phường Vĩnh Hưng chịu ảnh hưởng trên quỹ đất khoảng 14,4ha ngay trên địa bàn phường.

Phường Vĩnh Hưng sau sáp nhập có dân số hơn 67.500 người trên diện tích 4,47km2.

Song song với dự án này, trên địa bàn Hà Nội, Sun Group còn đang triển khai dự án “Quần thể Du lịch sinh thái Ba Vì - Hợp phần Safari” (Safari Ba Vì) ở xã Ba Vì, vốn cũng đang hứng chịu làn sóng phản đối từ dân địa phương.

Người dân nơi đây không đồng thuận để Sun Group phát triển dự án thương mại vì lo ngại ảnh sẽ mất nhà, mất đất, và ảnh hưởng xấu đến môi trường sinh thái địa phương, nơi nằm một phần trong khu vực Vườn Quốc Gia Ba Vì.

Trong khi đó, báo chí nhà nước dẫn lời ông Trần Đức Thắng, Chủ tịch UBND TP. Hà Nội, lại cho biết người dân “đồng thuận”, sẵn sàng “chia sẻ” tại các khu vực triển khai dự án.

Trong các diễn biến gần đây nhất, vào hôm 16/10, RFA ghi nhận một số nội dung lan truyền cho thấy người dân xã Ba Vì đang tự lập các chốt, kiểm soát từng người ra vào địa bàn.

Phản ứng trước việc này, công an địa phương đã tiến hành chặn sóng, chống dân như “chống giặc”.

Bộ Công an đồng thời cũng yêu cầu các nền tảng mạng xã hội chặn hiển thị ở Việt Nam liên quan đến các nội dung do người dân đăng tải.

Vào đầu tháng 10, từ đơn tố giác của Tập đoàn Novaland, công an đã triệu tập và xử phạt một số cá nhân vì có liên quan đến việc lan truyền các thông tin về tình hình tài chính của Novaland trên các trang mạng xã hội Facebook, Threads, TikTok, v.v.

“Hân hoan” trước việc này, Novaland còn cho đăng lại bài viết từ báo Công An TP.HCM kèm theo các hình ảnh công an ngồi làm việc, hỏi cung những người chia sẻ các nội dung được cho là gây bất lợi cho tập đoàn này.

Sự việc trên xảy ra sau khi Novaland ra thông báo vào ngày 7/10, cáo buộc thông tin trên các nền tảng mạng lan truyền có tính chất “suy diễn”.

Trong bối cảnh dư luận đang rộ lên nhiều lo ngại về năng lực tài chính và nguy cơ “phá sản hay mất khả năng hoạt động” của tập đoàn này.

Sau động thái vào cuộc xử lý từ phía công an, và vì sợ “ông tướng” Novaland, một số người dùng mạng đã phải chủ động đăng bài “xin lỗi” và “đính chính” lại các nội dung đã chia sẻ trước đó.

Vậy thực sự, tập đoàn này đang phải đối diện với những vấn đề tài chính ra sao?

“Núi nợ khổng lồ”

Tính đến nửa cuối năm 2026, Novaland ghi nhận tổng số nợ phải trả đạt hơn 193.420 tỷ đồng, tăng 3,6% cùng kỳ năm trước, và tương đương gần 75% tổng tài sản. (trang 8)

Đáng chú ý, các áp lực tài chính lớn nhất hiện tại tập trung vào hơn 100.270 tỷ đồng tiền nợ đang chuẩn bị đến kỳ đáo hạn.

Trong số này, hơn 30.382 tỷ đồng tập trung ở các khoản vay và phát hành trái phiếu, và hơn 24.500 tỷ đồng nợ từ khách hàng, cùng hàng chục nghìn tỷ đồng từ nhiều khoản chi phí khác đang cận kề thời hạn thanh toán.

Đến ngày 1/7, Novaland cho biết đã thanh toán được 2.417 tỷ đồng dư nợ gốc đáo hạn từ các khoản vay và phát hành trái phiếu.

Trong khi 16.716 tỷ đồng nợ đáo hạn còn lại, Novaland nói “chưa thể thanh toán”, và đang trong quá trình đàm phán gia hạn với các chủ nợ. (trang 17)

Không chỉ chịu áp lực trước nợ gốc, mà ngay cả nghĩa vụ chi trả lãi vay định kỳ cũng đang “vượt quá khả năng” của Novaland, dẫn tới số nợ vay quá hạn dồn lại đã lên tới 4.821 tỷ đồng. (trang 56)

Trong sáu tháng đầu năm nay, Novaland đã phải chịu chi phí phạt gần 200 tỷ đồng do vi phạm hợp đồng với đối tác. (trang 86)

Bán tài sản, cổ phần để cầm cự

Để giải quyết những phần nợ quá hạn còn lại, Novaland có kế hoạch thanh lý nhiều tài sản với giá trị hơn 15.600 tỷ đồng để hoàn thành các nghĩa vụ nợ. (trang 18)

Lãnh đạo của tập đoàn cũng cho biết sẽ tìm cách thuyết phục khách hàng, đối tác hoán đổi bất động sản để nhận cấn trừ đối với các khoản nợ chưa đến hạn, đến hạn hoặc quá hạn.

Trong vòng một năm, từ tháng 6/2025 - 6/2026, Novaland đã hoán đổi gần 68.000 tỷ đồng giá trị bất động sản chỉ để thanh toán lãi vay. (trang 90).

Bên cạnh đó, Novaland còn dự kiến sẽ bán cổ phần của tổ chức thông qua việc phát hành 800 triệu cổ phiếu với giá không thấp hơn 75% bình quân giá đóng cửa 30 phiên gần nhất, nhằm ưu tiên huy động vốn thanh toán cho các khoản nợ vay và trái phiếu đến hạn. (trang 97)

Đến tháng 6/2026, tập đoàn đã phát hành hơn 84.249 tỷ đồng cổ phiếu để hoán đổi thành trái phiếu, đồng thời bán giải chấp hơn 20.711 tỷ đồng cổ phiếu để thanh toán nợ gốc trái phiếu. (trang 90)

Các đợt chuyển đổi trái phiếu thành cổ phiếu vẫn tiếp tục diễn ra gần đây.

Dù vậy nhưng lại không có gì chắc chắn rằng các nhà đầu tư sẽ mạo hiểm lựa chọn cổ phiếu của Novaland khi giá cổ phiếu của doanh nghiệp này đang chạm đáy, và đã giảm hơn 85% trong 5 năm qua.

Tình hình kinh doanh thiếu khả quan

Trước bối cảnh ấy, tình hình kinh doanh của Novaland cũng đồng thời thiếu khả quan.

Từ con số lỗ hơn 666 tỷ đồng ở cùng kỳ năm trước, tập đoàn ghi nhận lãi hơn 1.770 tỷ đồng trong 6 tháng năm 2026. (trang 10)

Thế nhưng, bên cạnh hoạt động kinh doanh thuần túy, con số lợi nhuận đạt được này lại chủ yếu đến từ việc chuyển nhượng quyền sử dụng đất, và thoái vốn của công ty con.

Sống phụ thuộc tiền ngân hàng

Với dòng tiền từ hoạt động kinh doanh âm hơn 3.600 tỷ đồng, khả năng hoạt động của Novaland đang phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống các ngân hàng thương mại. (trang 11)

Tính đến ngày 30/6, Novaland đang có trách nhiệm gần 73.000 tỷ đồng từ nguồn nợ vay tài chính. (trang 8)

Các ngân hàng thương mại đã đồng ý phê duyệt thêm, nâng hạn mức tín dụng của Novaland lên 20.265 tỷ đồng.

Ban điều hành Novaland kỳ vọng sẽ sớm nhận được khoản giải ngân trước 13.145 tỷ đồng trong 12 tháng tới để tài trợ thi công cho các dự án. (trang 18)

Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank) hiện là chủ nợ lớn nhất của Novaland với giá trị cho vay hơn 9.000 tỷ đồng.

Tiếp theo đó là Ngân hàng TMCP Quân Đội (MBBank) cho vay hơn 8.600 tỷ đồng, và hơn 4.258 tỷ đồng ở Ngân hàng TMCP Tiên Phong (TPBank), cùng hàng loạt “ông lớn” tài chính khác đang nỗ lực “bơm tiền” cầm cự cho Novaland. (trang 66).

Đối với trái phiếu, ba tổ chức đang nhận phát hành các lô trái phiếu lớn nhất cho Novaland bao gồm Công ty CP chứng khoán SSI, Công ty CP Chứng khoán Dầu khí và Công ty CP chứng khoán MB với tổng giá trị hơn 9.300 tỷ đồng. (trang 60)

Trong kỳ vừa rồi, Novaland nhận về hơn 5.913 tỷ đồng tiền thu từ đi vay, nhưng đã dành hơn 5.524 tỷ đồng để chi trả nợ gốc (trang 12).

Đáng chú ý, tập đoàn cũng đưa ra cam kết sẽ chuyển các nguồn doanh thu của mình về cho các ngân hàng để khấu trừ các nghĩa vụ nợ (trang 91).

Tài sản, hợp đồng mua bán của khách bị đem cầm cố

Đổi lấy từng đồng vốn để “sinh tồn”, Novaland đã chấp nhận trao quyền kiểm soát gần như tuyệt đối cho các nhà băng, từ việc đem phần lớn tài sản hàng tồn kho, dự án bất động sản, hợp đồng mua bán của khách hàng đi thế chấp.

Theo đó, Novaland đã đem cầm cố, thế chấp hơn 66.000 tỷ đồng hàng tồn kho để đảm bảo cho các khoản vay tài chính, bao gồm 621 tỷ đồng chi phí phát triển dự án The Botanica tại đường Phổ Quang, phường Tân Sơn Nhì, TP.HCM. (trang 48).

Các tài sản đem ra bảo đảm tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau. Bên cạnh quyền sử dụng đất, quyền tài sản của Novaland; mà quyền phát sinh từ hợp đồng mua bán với khách hàng cũng bị đem ra làm tài sản đảm bảo. (trang 81, 82,83)

Nhiều tài sản nằm ở các dự án bất động sản tỉnh Đồng Nai tại hai phường Long Hưng và Tam Phước, nơi tọa lạc siêu dự án Khu đô thị Aqua City - dự án mà Novaland gần đây cho biết sẽ mở bán trở lại từ ngày 31/10 để “khơi thông dòng thu hàng trăm nghìn tỷ đồng”.

Số khác thuộc tỉnh Lâm Đồng tại các phường Mũi Né, Tiến Thành; xã Hòa Thắng; và huyện Bắc Bình.

Lâm Đồng hiện là địa phương đang rà soát để “tháo gỡ vướng mắc pháp lý” 7 dự án của Novaland sau thời gian dài chậm triển khai.

Điển hình trong số này là dự án NovaWorld Phan Thiết với quy mô gần 1.000ha, được cho sẽ dùng thí điểm mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa tại tỉnh Lâm Đồng.

Tại TP.HCM, nhiều dự án ở các khu vực như phường Cầu Ông Lãnh, xã Hồ Tràm, xã Bình Châu, xã Nhà Bè và phường Cát Lái, cũng có tài sản bị đem đi thế chấp.

Đáng chú ý, một số dự án của Novaland vẫn đang trong giai đoạn mở bán và dự kiến bàn giao cho khách hàng, như dự án The Grand Manhattan, phường Cầu Ông Lãnh, nằm trên khu đất khoảng 1,4ha, gồm 38 tầng với hơn 1.000 căn hộ, kết hợp trung tâm thương mại, khách sạn và các tiện ích nội khu.

Hoặc như dự án Victoria Village tại phường Cát Lái cũng đang trong quá trình xây dựng, và bàn giao dần cho khách hàng.

Novaland cũng có hai dự án Sunrise Riverside và The Grand Sentosa tại khu vực Nhà Bè, TP.HCM.

Hai xã Bình Châu và Hồ Tràm cũng là địa điểm gắn với chuỗi dự án khu du lịch, nghỉ dưỡng Hồ Tràm.

Bên cạnh đó, liên quan đất khu đất khoảng 30,1ha tại dự án Lakeview City, phường Bình Trưng cũng bị ràng buộc bởi các nghĩa vụ tài chính liên quan đến quyền sử dụng đất, nên vẫn chưa thể hoàn tất hồ sơ cấp sổ hồng cho cư dân. (trang 55).

Ngoài ra, các cổ phần tại các công ty con và hàng trăm triệu cổ phiếu thuộc sở hữu của hai cổ đông lớn nhất NovaGroup và Diamond Properties cũng đang bị phong tỏa tại nhiều ngân hàng làm tài sản đảm bảo. (trang 80)

Nghi ngờ về khả năng hoạt động liên tục

Theo đánh giá từ đơn vị kiểm toán, những điều kiện tài chính nêu trên đang dẫn đến sự nghi ngờ đáng kể về khả năng tiếp tục của doanh nghiệp này. (trang 17)

Trong văn bản gửi Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Novaland giải trình rằng các giả định về tính hoạt động liên tục do phía kiểm toán đưa ra vốn đã tồn tại từ năm 2022.

Ban lãnh đạo của tập đoàn cũng cho biết doanh nghiệp đang nỗ lực tái cấu trúc toàn diện.

Về Novaland

Được thành lập từ năm 1992, Novaland là một trong những “ông lớn” trong lĩnh vực bất động sản tại Việt Nam.

Theo tìm hiểu của RFA, tình hình tài chính của Novaland đã có những dấu hiệu bất ổn từ năm 2022, thời điểm cổ phiếu của Novaland từ mốc 75.000 đồng/cổ phiếu giảm đột ngột về còn hơn 9.000 đồng/cổ phiếu.

Suốt quãng thời gian đó đến nay, khách hàng tại các dự án của Novaland, như Aqua City hay Golden Mansion, đã gửi đơn kiến nghị lên công an, yêu cầu làm rõ lý do Novaland chậm trễ trong việc hoàn thiện hồ sơ pháp lý cho cư dân tại các dự án bất động sản này.

Trong khi đó, phía lãnh đạo tập đoàn lại nhiều lần công bố sẽ “gỡ toàn bộ vướng mắc” ở các dự án này.

Chính phủ cũng đã vào cuộc để hỗ trợ tập đoàn này, và báo chí nhà nước cũng đưa nhiều tin bao biện rằng những khó khăn của Novaland ”sẽ sớm được tháo gỡ”.

Nhưng cho đến nay, không ít các nơi vẫn xuất hiện hình ảnh nhiều người dân mang băng rôn, nằm vật vã khắp nơi từ trụ sở của Novaland đến các cổng tại các ngân hàng thương mại có liên quan, để yêu cầu giải quyết vướng mắc, và đưa những cáo buộc cho rằng lãnh đạo ngân hàng đã tiếp tay cho doanh nghiệp để “lừa đảo” người dân.

Tại phiên họp sáng ngày 13/10, Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh Quảng Trị cho biết địa phương đang tiến hành rà soát tiến độ ở các dự án của Sun Group trên địa bàn, qua đó sẽ “tháo gỡ, đẩy nhanh tiến độ” các dự án bất động sản.

12 dự án bất động sản của Sun Group tại tỉnh Quảng Trị có tổng vốn đầu tư dự kiến lên đến 200.000 tỷ đồng.

Các dự án này tập trung vào lĩnh vực du lịch, nghỉ dưỡng, vui chơi giải trí và phát triển đô thị.

Đáng chú ý, trong số đó, có nhiều dự án được cấp quy hoạch lấn rừng, phá núi, tác động đáng kể lên hệ sinh thái thiên nhiên.

Đơn cử như dự án tại khu vực núi U Bò - hồ Thác Chuối thuộc quần thể Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng.

Đối với dự dự án này, Tỉnh Quảng Trị chấp thuận chủ trương đầu tư cách đây bảy tháng, và dự kiến sẽ giao 167ha đất trên địa bàn có nhiều rừng tự nhiên của tỉnh, mà ở đó đất rừng chiếm tới khoảng 95% tổng diện tích, cho Sun Group làm dự án.

Từ lúc có chủ trương đến nay, Sun Group đã vướng phải nhiều luồng phản đối từ dư luận trước những lo ngại tác động tiêu cực đến rừng nguyên sinh ở Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng.

Thế nhưng, tỉnh Quảng Trị đã không có bất kỳ phản ứng nào trước những lo ngại trên. Thay vào đó, đến tháng 9/2026, Sun Group đã chuyển đổi xong mục đích sử dụng của phần diện tích rừng, cũng như gặp thuận lợi trong việc giải phóng mặt bằng cho dự án.

Đến nay, cả chính quyền tỉnh Quảng Trị và Sun Group đều thống nhất sẽ cho khởi công dự án này vào ngày 30/10, tức chỉ 17 ngày tính từ buổi làm việc sáng hôm qua.

Trong khi đó, hồ sơ quy hoạch cùng báo cáo tác động môi trường của dự án vẫn chưa được cơ quan nào thẩm định phê duyệt chính thức.

Bên cạnh dự án trên, Sun Group còn dự kiến triển khai nhiều dự án xuyên không trong lòng nhiều quần thể hang động thuộc Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, như hang Thắng, hang Rục Mòn, v.v.

Đây toàn là những di sản địa chất được bồi đắp từ 400 triệu năm trước nằm sâu trong hành lang rừng nhiệt đới, núi đá vôi, hang động, sông suối ngầm và các giá trị sinh cảnh đặc hữu vô cùng dễ bị tổn thương.

Trước đây vào năm 2014, Sun Group từng đề xuất ý tưởng sẽ làm một tuyến cáp treo ở hang Sơn Đoòng, hang động lớn nhất thế giới thuộc Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, nơi được UNESCO công nhận là di sản thiên nhiên thế giới.

Ý tưởng này sau đó đã được Sun Group rút lại, nói “chưa chắc đầu tư”.

Sau một thập niên, Sun Group đã quay trở lại khu vực Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, và trong động thái mới nhất, đã đề nghị UBND tỉnh Quảng Trị điều chỉnh quy hoạch chung của khu vực này.

Vào tháng 5/2025, UNESCO đã gửi thư cho phía Việt Nam, yêu cầu giải trình về một khả năng chính quyền cho tái khởi công dự án cáp treo tại di sản Phong Nha - Kẻ Bàng.

Phía Tây là rừng nguyên sinh, còn bờ Đông thì giáp biển, Quảng Trị là tỉnh dồi dào nguồn tài nguyên, hệ sinh thái thiên nhiên nhất cả nước.

Sun Group còn dự kiến sẽ xây dựng khu đô thị hỗn hợp trên dải đất ven biển Nhật Lệ và phía Tây sông Lệ Kỳ.

“Hành trình làm đẹp những vùng đất của Sun Group đã đi qua gần hai thập kỷ [...]

Đây là bước đi quan trọng tạo tiền đề để Quảng Trị tiếp tục phát huy tiềm năng, thế mạnh của địa phương [...]”, theo ông Đặng Minh Trường, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Sun Group.

Ở 12 dự án bất động sản thương mại trên của Sun Group, tỉnh Quảng Trị “kỳ vọng” sẽ “tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, khai thác tiềm năng du lịch và phát triển hạ tầng đô thị của tỉnh”, nên các dự án này được thụ hưởng theo cơ chế “ưu tiên đặc thù”.

Quảng Trị cùng khắp các địa phương khác khắp cả nước đang bị Chính phủ áp chỉ tiêu tăng trưởng, nhằm hướng đến mục tiêu tăng trưởng hai con số chung của cả nước trong năm 2026. Riêng tỉnh này được giao chỉ tiêu đạt mức tăng trưởng 10,6%.

Để đạt được các mục tiêu tăng trưởng như đề ra, Chính phủ đã ồ ạt cho giải ngân sách, đầu tư hàng loạt dự án hạ tầng, đồng thời mở rộng đường hơn cho nhiều tập đoàn lớn bất động sản trong các khâu từ lúc thẩm định tới lúc lấy đất làm dự án.

Bộ Công thương diễn giải cho sự lệ thuộc này là vì năng lực sản xuất của Việt Nam còn yếu kém trong khi nhập từ Trung Quốc và Ấn Độ có lợi thế tối đa về giá cả.

Hiện Bộ Y tế chưa công khai tỷ trọng API và tá dược nhập khẩu theo quốc gia. Tuy nhiên, một bác sĩ chuyên khoa ung bướu tại TP.HCM nhận định với RFA rằng, dù API nhập từ Mỹ hay châu Âu, hiệu quả và độ an toàn của thuốc vẫn có thể suy giảm nếu không kiểm soát chất lượng đầu vào của các thành phần tá dược chặt chẽ.

Theo đánh giá của các chuyên gia trao đổi với RFA, cơ chế giám sát và kiểm nghiệm chất lượng thuốc thành phẩm tại Việt Nam vẫn tồn đọng nhiều lỗ hổng, đặc biệt là thiếu cơ quan kiểm soát độc lập.

Đáng lo ngại hơn là tại điều 75 Nghị định 163/2025/NĐ-CP cho phép nhập khẩu nguyên liệu và thuốc cận hạn sử dụng, Thông tư 01/2018/TT-BYT không yêu cầu công khai cụ thể thành phần và nguồn cung cấp tá dược, đồng thời cho phép doanh nghiệp tự đánh giá chất lượng của nguồn nhập khẩu theo khoản 7 Điều 22 Thông tư 32/2026/TT-BYT sẽ làm suy yếu tính minh bạch và gia tăng rủi ro cho người bệnh.

Hiện tại, Việt Nam vẫn đang là một quốc gia sản xuất thuốc gốc tương đương (hay còn gọi là generic) - là một phiên bản sao chép thuốc có cùng hoạt chất (API), hàm lượng, và dạng bào chế với thuốc biệt dược gốc (originator) sau khi thời hạn sử dụng bằng sáng chế của thuốc gốc - được mua lại từ các nhà sản xuất thuốc lớn tại Mỹ và Châu Âu hết hạn sau 10-20 năm.

Lệ thuộc vào Trung Quốc ngày một tăng vì lợi nhuận

Thay vì trực tiếp sản xuất API và các thành phần tá dược khác hoặc nhập khẩu từ các nước tiên tiến như châu Âu hay Mỹ, lựa chọn Trung Quốc sẽ giúp giải quyết bài toán gánh nặng về kinh phí, một nguồn tin thân cận với cơ quan này cho hay.

Khi được hỏi về việc tại sao nhà máy sản xuất thuốc ung thư tại Việt Nam vẫn ưu tiên lựa chọn nguyên liệu từ Trung Quốc, một cựu dược sĩ của một công ty sản xuất thuốc ung thư lớn tại Việt Nam, yêu cầu ẩn danh chia sẻ với nụ cười lớn:

“Bên này thì cần gì chất lượng, quan trọng nhất vẫn là ai cho nhiều chiết khấu hoa hồng hơn thôi.”

“Y Dược gì thì cũng là kinh doanh mà”.

Theo điều tra của RFA, tỷ trọng nhập khẩu nguyên liệu sản xuất dược từ Trung Quốc gia tăng nhanh chóng, hơn 12 điểm phần trăm trong giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2026.

Trong khi đó, tỷ trọng cộng gộp bảy nước châu Âu có quan hệ mua bán nguyên liệu dược với Việt Nam giảm mạnh từ 14,1% xuống còn 5,5% trong giai đoạn kể trên. Đặc biệt, tỷ trọng nhập khẩu nguyên phụ liệu dược từ Mỹ giảm mạnh 51,2% so với cùng kỳ quý I/2025.

Thêm vào đó, RFA ghi nhận giao dịch thương mại tăng mạnh giữa Bidiphar - Công ty sản xuất thuốc ung thư đầu tiên và lớn nhất Việt Nam với hơn 58% thị phần - và Công ty Hubei Haosun - một công ty sản xuất API lớn có trụ sở tại tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Từ 102.750 USD năm 2022 lên 257.100 USD năm 2025, qua phân tích số liệu của Trademo, nền tảng ghi nhận giao dịch thương mại quốc tế.

Cụ thể, từ dữ liệu trên Trademo cho thấy, Bidiphar đã tiến hành nhập số lô thuốc Docetaxel, một API được dùng trong điều trị nhiều loại ung thư phổ biến tại Việt Nam hiện nay như ung thư dạ dày, ung thư phổi,... từ Hubei Haosun vào ngày 15/12/2025.

Trước đó, dữ liệu ghi năm 2017 và 2020 chỉ ra rằng Bidiphar nhập Docetaxel từ Phyton Biotech LLC. Canada và Teva Czech Industries của Cộng hoà Séc.

Điều này không tự động chứng minh công ty này thay thế toàn bộ nguồn API từ Canada và Cộng hoà Séc bằng nguồn Trung Quốc, nhưng cũng là một dữ kiện cần quan tâm.

Cuối năm 2025, Bidiphar được FPTS dự phóng mức tăng trưởng doanh thu từ thuốc ung thư tăng mạnh tới 12,9% sau thời kỳ sụt giảm nhẹ vào năm 2024.

Trong khi đó, RFA cũng ghi nhận công ty Hera Pharma, công ty sản xuất thuốc điều trị ung thư đứng thứ hai Việt Nam, cũng cho thấy một xu hướng nhập khẩu API từ Trung Quốc tăng mạnh trong 2 năm trở lại đây.

Song song với xu hướng này, giá thuốc ung thư trung bình tại 10 bệnh viện lớn giảm khoảng 13,5% trong 5 năm, theo tổng hợp dữ liệu đấu thầu trên Cổng mua sắm quốc gia.

Giá thuốc giảm có thể giúp người bệnh tiếp cận điều trị dễ dàng hơn. Tuy nhiên, trong bối cảnh phụ thuộc ngày càng lớn vào nguồn nguyên liệu ngoại nhập, đặc biệt từ Trung Quốc, vấn đề đặt ra là liệu cơ chế kiểm soát chất lượng có đủ bảo đảm hiệu quả điều trị và quyền lợi người bệnh, thay vì chỉ ưu tiên lợi ích kinh tế.

Việc lệ thuộc nguồn cung nước ngoài tiềm ẩn nhiều nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng thuốc thành phẩm cho bệnh nhân ở thị trường nội địa. Khiến bệnh viện phải thay đổi phác đồ điều trị, hoặc thậm chí tệ hơn là bệnh nhân buộc phải tìm tới thị trường “thuốc chợ đen” để duy trì sự sống. Điều này đã được báo chí nhà nước đưa tin trong nhiều năm qua.

Lỗ hổng chính sách trong kiểm soát chất lượng thuốc ung thư

Việc liên tiếp xuất hiện những bằng chứng về sai phạm của các doanh nghiệp sản xuất thuốc ung thư, điển hình như vụ án của Bidiphar (xảy ra năm 2021, xử lý năm 2023) liên quan tới một lô thuốc điều trị ung thư dạng tiêm gây phản ứng xấu cho các bệnh nhi tại Bệnh viện Nhi TW, hay mới đây nhất là Hera Pharma vào năm 2025 trong việc thiếu nhất quán và công khai thay đổi thông tin thành phần thuốc ung thư, là hồi chuông cảnh báo đỏ về khâu quản lý chất lượng còn yếu kém.

Trao đổi với RFA, các chuyên gia y tế tại Hà Nội, TP.HCM và Đà Nẵng chỉ ra hai bất cập đáng chú ý:

Thứ nhất, thiếu minh bạch về thành phần tá dược.

Theo Điều 16 Thông tư 01/2018/TT-BYT, được sửa đổi bổ sung bởi Thông tư 23/2023/TT-BYT, doanh nghiệp không bắt buộc công khai định lượng toàn bộ tá dược trên nhãn thuốc.

Trong khi đó, tá dược ảnh hưởng đến độ ổn định, khả năng giải phóng hoạt chất (API) và nguy cơ phản ứng bất lợi, đặc biệt với thuốc tiêm truyền, một dược sĩ tại TP.HCM cho hay.

Việc thiếu thông tin có thể gây khó khăn cho bác sĩ trong đánh giá rủi ro và người bệnh khi tiếp cận thông tin an toàn, một bác sĩ với hơn 30 năm điều trị bệnh nhân ung thư tại Bệnh viện Ung Bướu TP.HCM cho biết.

Báo Tuổi trẻ cách đây 10 năm cũng đã đưa tin về vấn đề tá dược trong thuốc ung thư có thể quyết định cách hoạt chất được giải phóng.

Các Công ty Dược lớn của Mỹ đi đầu trong lĩnh vực điều trị ung thư như Pfizer-BioNTech, Baxter luôn công khai chi tiết thành phần tá dược trong các bao bì thuốc điều trị ung thư khi đưa ra thị trường.

“Họ [ý chỉ các công ty sản xuất thuốc ung thư tại Việt Nam] có thể nhập API từ châu Âu, nhưng nếu tá dược nhập từ những nguồn không rõ ràng thì công dụng của thuốc cũng giảm đi đáng kể,” một bác sĩ chuyên khoa ung bướu chia sẻ với phóng viên RFA.

Thứ hai, bất cập trong kiểm soát chất lượng nguồn cung.

Khoản 7 Điều 22 Thông tư 32/2026/TT-BYT cho phép doanh nghiệp tự đánh giá nhà cung cấp tá dược trong một số trường hợp thiếu tài liệu chứng minh tiêu chuẩn GMP.

Các chuyên gia cảnh báo, nếu thiếu giám sát độc lập, những rủi ro về chất lượng có thể bị bỏ sót. Vì vậy, cần tăng cường kiểm nghiệm độc lập, truy xuất nguồn gốc và minh bạch thông tin an toàn, đồng thời bảo vệ bí mật kinh doanh hợp pháp.

Thuốc nội vẫn được sản xuất ồ ạt, nhưng tỷ lệ bệnh nhân ra đi vẫn cao đặt ra dấu hỏi lớn về khâu hậu kiểm và hiệu quả điều trị thực tế, một chuyên gia y tế tại Hà Nội chia sẻ cùng RFA.

Nhìn về quá khứ, vụ án VNPharma, được đồn đoán là có liên quan tới người thân gia đình cựu Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Kim Tiến, bị khui ra liên quan tới lô thuốc điều trị ung thư giả có tên H-Capital 200 được nhập khẩu vào Việt Nam.

Toà án phúc thẩm tuyên án VN Pharma không trung thực trong việc công bố các thông tin về tá dược thành phần. Kết quả giám định cho thấy thuốc chứa 97,5% hoạt chất capecitabine nhưng không đạt chuẩn. Ngoài ra, việc công ty này giả mạo nguồn gốc xuất xứ Canada và thông đồng cùng Hải quan Việt Nam để thông quan là một tín hiệu đáng báo động về tình trạng tham nhũng tại đây.

Thuốc cận hạn và rủi ro cho người bệnh

Nhằm giải quyết tình trạng thiếu thuốc, Việt Nam cho phép nhập khẩu thuốc cận hạn sử dụng trong những trường hợp cần thiết. Tuy nhiên, cơ chế ngoại lệ này đặt ra những lo ngại về kiểm soát chất lượng.

Theo khoản 4, Điều 75, Nghị định 163/2025/NĐ-CP, thuốc không đáp ứng thời hạn sử dụng còn lại tối thiểu vẫn có thể được nhập khẩu nếu thiếu nguồn cung thay thế. Việc chấp thuận thuộc thẩm quyền UBND cấp tỉnh.

Lỗ hổng đáng chú ý nằm ở yêu cầu kiểm soát chất lượng, một luật sư tại Hà Nội cho hay.

Hồ sơ xin nhập khẩu theo ngoại lệ chủ yếu dựa trên đề nghị của doanh nghiệp, tài liệu chứng minh và cam kết của cơ sở điều trị, nhưng không quy định riêng việc tái kiểm nghiệm độ ổn định sau vận chuyển.

Theo Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA), thuốc chỉ được bảo đảm độ ổn định trong hạn sử dụng nếu tuân thủ điều kiện bảo quản. Bảo quản không đúng có thể khiến thuốc suy giảm hiệu lực hoặc hình thành chất phân hủy gây hại.

Thuốc cận hạn không đồng nghĩa với thuốc kém chất lượng. Tuy nhiên, thiếu cơ chế kiểm nghiệm bổ sung dựa trên mức độ rủi ro có thể khiến bệnh nhân ung thư đối mặt với những nguy cơ không đáng có trong quá trình điều trị, một bác sĩ tại Bệnh viện Đà Nẵng nhận định.

Sau cùng, một hệ thống quản lý thuốc không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng giấy tờ doanh nghiệp phải nộp, mà phải bằng khả năng phát hiện thuốc không đạt chất lượng trước khi đến tay người bệnh và khả năng bảo vệ người bệnh sau khi xảy ra sự cố.

Nhìn vào bức tranh toàn cảnh về ung thư tại Việt Nam tính đến năm 2024 theo GLOBOCAN công bố năm 2026, một con số thống kê có thể khiến nhiều người lầm tưởng về những tín hiệu lạc quan: tỷ lệ tử vong đã giảm.

Thế nhưng, nếu nhìn kỹ vào số liệu, một thực tế đau lòng hơn có thể được nhận ra: trong khi tỷ lệ số ca mắc mới tăng 7,7%, tỷ lệ tử vong chỉ giảm vỏn vẹn 3,4%.

Sự chênh lệch này trở thành một nghịch lý xót xa khi đặt cạnh việc sản lượng thuốc điều trị ung thư nội địa đang tăng lên rất nhanh chóng và giá thành giảm đáng kể. Điều này đồng nghĩa với việc người bệnh đang được tiếp cận với đa dạng loại thuốc hơn, nhưng tại sao tỷ lệ sinh tồn lại không tăng tỷ lệ thuận với số lượng thuốc được tung ra thị trường?

Câu trả lời nằm ở “bức tường” chất lượng, sự tụt hậu về công nghệ và đặc biệt là những “nút thắt” mang tính hệ thống trong cơ chế quản lý chất lượng thuốc của Nhà nước đang tước đi cơ hội tiếp cận nguồn thuốc tốt nhất của người bệnh.

Thế nhưng tình trạng hiện nay cho thấy nhiều “ông lớn” bất động sản, ngân hàng đang rơi vào cảnh “khát vốn”, và đang nỗ lực huy động nguồn tiền từ xã hội, cả trong và ngoài nước.

Chỉ trong chín tháng đầu năm 2026, khoảng gần 150.000 tỷ đồng trái phiếu đã được phát hành thuộc 28 tổ chức bất động sản, với lãi suất bình quân duy trì ở mức hơn 11%.

Lượng trái nợ tập trung nhiều ở ba “ông lớn” bao gồm Công ty Vinhomes (31.000 tỷ đồng), Công ty Hưng Long (14.000 tỷ đồng) và Tập đoàn Hưng Phát (9.300 tỷ đồng).

Động thái phát hành trái nợ này diễn ra trong bối cảnh ngành bất động sản có nhu cầu vốn lớn để giải ngân cho hàng loạt các dự án, áp lực nợ đáo hạn, đồng thời ngày càng khó khăn hơn trong việc tiếp cận vốn nguồn tín dụng.

Đơn cử như Vinhomes. Ngân hàng TMCP Kỹ Thương Việt Nam (Techcombank) đang đóng vai trò làm kênh huy động vốn trái nợ lớn nhất. Các dự án đầu tư của công ty này hầu như phụ thuộc chính vào nguồn vốn huy động, và một trong số này đã trở thành những tài sản thế chấp cho các nghĩa vụ nợ.

Tình trạng tương tự này cũng diễn ra ở một “ông lớn” bất động sản khác là Tập đoàn Novaland. Tính đến ngày 30/6, tổng nợ vay của đơn vị này đã chạm mốc gần 73.000 tỷ đồng. (trang 8).

Doanh nghiệp này đang phải đối mặt với “sự nghi ngờ về khả năng hoạt động liên tục” khi phải phụ thuộc vào nguồn vốn huy động từ các định chế tài chính trong nước (trang 17).

Đổi lấy những khoản huy động này, Novaland đã cầm cố, thế chấp nhiều tài sản ở các dự án bất động sản tại tỉnh Lâm Đồng, Đồng Nai và TP.HCM v.v. (trang 82)

Tính đến quý 3/2026, tổng dư nợ bất động sản đã đạt 5,21 triệu tỷ đồng, tăng 9,49% so với cuối năm 2025, chiếm 25,39% dư nợ tín dụng toàn nền kinh tế.

Song song với đó, khả năng cung ứng vốn của hệ thống ngân hàng đang chịu sức ép ngày càng lớn, khi tốc độ mở rộng tín dụng vượt quá khả năng huy động tiền gửi tại nhiều tổ chức tín dụng.

Theo Reuters, dựa trên các nguồn tin công khai và báo cáo của Fitch Ratings, các ngân hàng Việt Nam đang lên kế hoạch huy động 7 tỷ USD thông qua việc kênh phát hành cổ phiếu.

Bên cạnh đó, một số ngân hàng còn tìm kiếm các đối tác nước ngoài để chào bán cổ phần của tổ chức mình.

Trong số này, hai “ông lớn” Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank) và Ngân hàng TMCP Phát triển TP.HCM (HDBank) đã có kế hoạch sẽ bán một phần cổ phần lần lượt là 5% và 10,7%.

Techcombank, ngân hàng tư nhân lớn nhất cả nước, từ tháng Tám cũng đã có thảo luận về việc sẽ bán cổ phần cho các nhà cho vay từ nước ngoài.

Điểm mặt trong danh sách này còn có hai ngân hàng quốc doanh của Việt Nam.

Theo đó, Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) đã bán 3% cổ phần cho hàng chục nhà đầu tư từ tháng Ba, và dự định bán thêm 11% nữa vào cuối năm nay với tổng giá trị lên đến 1,4 tỷ USD.

Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) cũng đã công bố kế hoạch bán 6,5% cổ phần vào cuối năm nay trong một giao dịch trị giá 1,2 tỷ USD.

Đáng chú ý, trong bối cảnh liên tục cần gấp vốn, các ngân hàng Việt Nam còn dự kiến sẽ vay thêm 5,3 tỷ USD vốn từ nước ngoài trong năm 2026.

Nhiều tổ chức tài chính thế giới, như Ngân hàng Thế giới (Work Bank) và tổ chức đánh giá tín dụng Fitch Rating, đã đưa ra cảnh báo cho nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước những rủi ro tiềm ẩn vì mức độ tăng tăng trưởng tín dụng, đặc biệt là tín dụng từ bất động sản, ngày một thêm cao.

Bên cạnh đó, hệ thống tài chính của Việt Nam đang vận hành trên một nền tảng có quy mô vốn tự có nhỏ, với sự lệ thuộc vào các tập đoàn lớn, vốn đang tạo ra dòng dư nợ cao hơn bao giờ hết cho nền kinh tế.

Ở một khảo sát trước đó vào tháng 5/2026 của Ngân hàng Thế giới (World Bank) tại nhiều ngân hàng thương mại tại Việt Nam, bức tranh cho thấy hệ số an toàn của nhiều ngân hàng có dấu hiệu suy giảm vì tỷ trọng nợ tín dụng, đặc biệt từ bất động sản, tăng mạnh.

Điều này cũng diễn ra tương tự khi xem xét báo cáo của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD).

Thay vì thắt chặt hơn kênh rủi ro này, Chính phủ Việt Nam lại chọn nới lỏng thêm, như một cách nhằm đạt được mục tiêu tăng trưởng hai con số, qua việc tạo điều kiện, cấp vốn vay cho nhiều doanh nghiệp lớn ở hầu hết các dự án hạ tầng - bất động sản suốt thời gian qua.

Những động thái này của chính quyền không chỉ đơn thuần ưu tiên giải quyết mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái, sâu xa hơn, sự kiểm duyệt các nội dung về gia đình còn là tấm vải che đậy đi các bất bình đẳng về vấn đề an sinh.

Nhóm “con ghét bố mẹ” là gì?

Được biết, hội nhóm “con ghét bố mẹ” được thành lập vào năm 2021 trên nền tảng mạng xã hội Facebook, với số lượng thành viên khiêm tốn chỉ 40.000 người tham gia.

Mục tiêu của nhóm là tạo không gian cho các thành viên có thể chia sẻ các vấn đề gặp phải ở vai trò là con cái như áp lực từ việc học hành, thi cử, đến việc gặp bạo hành gia đình. v.v. khuyến khích việc tâm sự bày tỏ những nỗi buồn trong gia đình khi họ ghét bố mẹ.

Ngày 29/9, các trang tin nhà nước ồ ạt đưa tin về sự xuất hiện của nhóm này, đồng thời ghi nhận số lượng thành viên tăng vọt từ con số khiêm tốn ban đầu lên gần 400.000 thành viên.

Từ thời điểm kể trên, không gian ban đầu dành cho những tài khoản chia sẻ việc việc làm con cái thì nhóm này đã có nhiều bài đăng hơn với danh tính là phụ huynh. Các bài đăng mang danh tính này cũng có nhiều sắc thái, đa phần là công kích, chỉ trích giới trẻ, phần thì tiếc thương và tạo cầu nối và cũng có phần cho rằng nhóm này được tạo ra bởi “thế lực thù địch”.

Phản ứng của chính quyền với nhóm “con ghét bố mẹ” ra sao?

Ngày 6/10, chính quyền yêu cầu nền tảng Meta chặn hiển thị nhóm “con ghét bố mẹ” tại Việt Nam, nhằm hạn chế tối đa lượng tương tác của người dùng mạng xã hội tiếp cận các nội dung được đăng tải trong nhóm.

Ngày 7/10, Công an tỉnh Hưng Yên đã làm việc với một quản trị viên của một hội nhóm khác có tên “Những người ghét bố mẹ”, với số lượng chỉ 1000 thành viên, nhằm làm rõ động cơ, mục đích của việc thành lập nhóm . Công an cho rằng nhóm này có chứa nhiều bài viết “tranh cãi, có nội dung tiêu cực”.

Ngày 10/10, nhóm “con ghét bố mẹ” lần nữa được xướng tên trong bài viết của VOV. Theo đó, ông Lê Anh Tuấn, phó trưởng phòng 5 thuộc Cục An ninh mạng, cho rằng các hội nhóm này xuất hiện nhằm lôi kéo, thao túng và lừa đảo giới trẻ thông qua cách tác động vào tâm lý những người có độ tuổi chưa trưởng thành.

Ngày 12/10, tờ CafeF có đăng tải bài viết phân tích pháp lý của về việc làm việc với quản trị viên nhóm “Những người ghét bố mẹ”.

Dẫn theo phỏng vấn, ông Đào Trung Hiếu, chuyên gia Tội phạm học, cho rằng “ranh giới pháp lý không nằm ở cảm xúc yêu hay ghét, mà ở cách thức biểu đạt và những quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm.”

“Khi một người cố ý bịa đặt thông tin nhằm hạ thấp uy tín của cha mẹ, xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, công khai trái pháp luật bí mật đời tư hoặc kích động bạo lực, hành vi không còn đơn thuần là bày tỏ cảm xúc. Tùy tính chất, mức độ, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc hình sự.” - ông chia sẻ.

Khi được hỏi về giải pháp, vị chuyên gia này lo ngại rằng những cảm xúc tiêu cực của giới trẻ rất dễ bị thao túng, thâu tóm và dễ bị lợi dụng bởi những mục đích xấu bởi nhiều thế lực.

“Bên cạnh việc xử lý đúng những hành vi vi phạm, gia đình cần khôi phục khả năng đối thoại, nhà trường cần phát huy vai trò tham vấn tâm lý và người trẻ cần có những kênh hỗ trợ đáng tin cậy.” - ông nhấn mạnh.

Phản ứng của nhà cầm quyền đối với nhóm “con ghét bố mẹ” cho thấy sự lúng túng, e ngại của họ trong việc đảm bảo duy trì gia đình hạt nhân trước những bị chất vấn và nguy cơ dẫn đến sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

Thứ nhất, đe dọa đến của xu thế xây dựng gia đình hạt nhân

Trả lời báo Pháp luật, Vụ Gia đình, thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nhận định mô hình gia đình hạt nhân (hay gia đình 2 thế hệ) là mô hình gia đình có cấu trúc nền tảng của xã hội Việt Nam.

Mô hình này được xem là xu hướng phát triển chính trong cấu trúc xã hội việt nam, thay đổi từ mô hình gia đình truyền thống đông thế hệ. Sự phân hóa này cũng được đánh giá thay đổi dựa trên địa lý, với các vùng thành thị thì xu hướng này tăng rõ rệt so với các địa phương phi đô thị.

Theo đó, Chiến lược Xây dựng Gia đình tại Việt Nam khẳng định rằng “việc xây dựng mô hình hạt nhân gắn chặt với sự phát triển bền vững của xã hội, sự thành công của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và xây dựng chủ nghĩa xã hội.”

Đáng chú ý, việc xây dựng gia đình hạt nhân cũng có hàm ý các thành viên trong gia đình có khả năng tự chăm sóc lẫn nhau. Yêu cầu này đặt ra việc cha mẹ phải chăm lo cho con cái trong giai đoạn khởi đầu và ràng buộc trách nhiệm con cái phải phụ dưỡng cha mẹ ở giai đoạn cuối đời.

Việc thúc đẩy các hành động này sẽ giúp nhà nước tiết kiệm chi phí an sinh cho trẻ em lẫn người cao tuổi, dễ dàng thoái lui vai trò của họ trong việc đầu tư các chi phí về an sinh xã hội.

Qua sự hoạt động của nhóm “con ghét bố mẹ” có thể dễ dàng nhận thấy những mâu thuẫn, xung đột của các thành viên trong nhóm này đều đặt vấn đề cho các rạn nứt giữa cha mẹ và con cái. Câu chuyện không chỉ dừng lại về việc chất vấn về sự yêu thương trong gia đình mà còn mở rộng ra các vấn đề về kinh tế (như sinh kế, điều kiện vật chất nuôi dạy con, công việc làm của con, v.v.), vấn đề sinh kế (mức lương lao động, bảo hiểm xã hội, v.v.) và vấn đề đảm bảo về các chính sách khuyến sinh (các điều kiện y tế, giáo dục, phát triển cá nhân, v.v.).

Từ đó cho thấy, các xung đột thế hệ giữa cha mẹ và con, một mặt, có thể phản ánh được các lỗ hổng xã hội về sự chăm sóc giữa các cá nhân. Mặt khác, nó còn có thể làm chất xúc tác cho sự mất niềm tin giữa cha mẹ và con cái. Từ đó, ảnh hưởng đến cấu trúc gia đình hạt nhân mà nhà cầm quyền đang ra sức gia cố, thông qua đó để phục phụ cho các mục tiêu phát triển về công nghiệp hóa, hiện đại hóa mà không cần quá đầu tư vào các yếu tố an sinh cốt lõi.

Thứ hai, làm bộc lộ điểm yếu của các chính sách khuyến sinh

Trong các cuộc thảo luận của nhóm “con ghét bố mẹ” cũng đặt ra nhiều vấn đề về các chính sách khuyến sinh hiện nay. Một tranh luận thường gặp là việc các yếu tố nào cần được đảm bảo khi một cặp vợ chồng muốn có con? Chưa nói đến việc đứa trẻ đó phải được nuôi dạy một cách đầy đủ?

Từ đây, một lát cắt về việc khuyến khích sinh sản và các chính sách liên quan của nhà nước được mọi người chú ý nhiều hơn.

Trên các trang tin của chính quyền, việc sinh con được tuyên truyền như là quyền và nghĩa vụ của mỗi cặp vợ chồng dù là đối với chính mình hay thậm chí là xã hội.

Họ đồng thời cũng phê phán rằng việc các cặp đôi “e ngại” hay “e sợ” kết hôn và sinh con khiến cho tỷ lệ sinh giảm, là nguyên nhân đưa đến việc thiếu nguồn lực lao động trong xã hội, hay trầm trọng hơn, còn dẫn đến những hệ lụy xấu về an sinh, an ninh, thậm chí là môi trường.

Nhằm ứng phó, nhà nước đã có bước đầu ban hành các văn bản điều chỉnh như Quyết định số 588/QĐ-TTg về Chương trình điều chỉnh mức sinh phù hợp các vùng, đối tượng đến năm 2030; sửa đổi Pháp lệnh Dân số 2003 nhằm bỏ giới hạn số con; hay sửa đổi Luật Bảo hiểm Xã hội để tăng số ngày được hưởng bảo hiểm cho cha mẹ có con; v.v.

Nhưng các vấn đề gốc rễ ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực hiện đảm bảo và đồng hành cùng các chính sách khuyến sinh vẫn chưa được xem xét và giải quyết. Trong đó bao gồm cả vấn đề an cư - lạc nghiệp, y tế, giáo dục, v.v. đan cài với nhau một cách sâu rộng.

Những câu chuyện trong nhóm “con ghét bố mẹ” đã chất vấn tiệm cận đến các vấn đề này. Nhiều thành viên đã than phiền rằng việc họ không thể nuôi dạy con tốt đã chỉ ra vấn đề về sinh kế ảnh hưởng trực tiếp đến họ thế nào. Từ đây, câu chuyện đổi trọng tâm sang hướng người trẻ đã từ vị thế nhạy cảm với chuyện sinh con nay lại tin tưởng rằng quyết định “không sinh con trong xã hội bất ổn” lại trở nên đúng đắn.

Thứ ba, làm gián đoạn nguồn cung của “lực lượng lao động giá rẻ”

Nếu người trẻ ngày càng trì hoãn kết hôn hoặc sinh ít số con do áp lực đến từ kinh tế, điều kiện nhà ở và những bất ổn trong đời sống gia đình, mức sinh tại Việt Nam có thể thấp hơn mức sinh thay thế.

Hệ quả là tỉ lệ tái tạo lao động sẽ giảm, dẫn đến quy mô lực lượng lao động ngày càng thu hẹp qua từng thế hệ. Về dài hạn, điều này làm tăng áp lực lên quy mô lực lượng lao động tương lai, ảnh hưởng cụ thể đến nền công nghiệp FDI và mức tăng trưởng GDP.

Theo đó, FDI là nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài. Trong nhiều thập niên, Việt Nam thu hút các doanh nghiệp nước ngoài nhờ sự kết hợp giữa chi phí lao động cạnh tranh, khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu và môi trường đầu tư.

Theo báo cáo FDI Qualities Review of Viet Nam của OECD, lực lượng lao động dồi dào với chi phí cạnh tranh đã giúp Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn đối với đầu tư nước ngoài, đặc biệt trong các ngành đòi hỏi sử dụng nhiều lao động như dệt may, da giày và điện tử.

Báo cáo cũng cho biết năm 2023, doanh nghiệp nước ngoài tạo ra khoảng 34% tổng việc làm chính thức tại Việt Nam; gần 90% số việc làm do các doanh nghiệp này tạo ra thuộc lĩnh vực sản xuất, chế biến, chế tạo.

Do vậy, năng lực cung ứng lao động của Việt Nam là một trong những yếu tố tối trọng hỗ trợ hoạt động của các doanh nghiệp nước ngoài.

Tác động tiếp theo nằm ở tăng trưởng GDP. Về cơ bản, tăng trưởng kinh tế phụ thuộc vào cả số lượng lao động tham gia sản xuất lẫn năng suất mà mỗi lao động tạo ra.

Nếu lực lượng lao động tăng chậm hoặc thu hẹp, Việt Nam sẽ phải dựa nhiều hơn vào việc phải tăng năng suất, tự động hóa và đổi mới công nghệ để duy trì tốc độ tăng trưởng.

Mặt khác, nếu những yếu tố này không đủ bù đắp sự suy giảm về số lượng lao động, tiềm năng tăng trưởng GDP trong dài hạn có thể bị hạn chế. Đồng thời, nếu chi phí nhân công tăng nhanh hơn năng suất, lợi thế cạnh tranh của các ngành sản xuất có giá trị gia tăng thấp cũng sẽ chịu sức ép.

Đáng lưu ý, tính đến cuối tháng 9/2026, mức GDP của Việt Nam ghi nhận sự tăng trưởng gấp ba lần so với thế giới, ở mốc 9,01%.

Tuy nhiên, theo phân tích của RFA, đời sống của không ít người dân lao động vẫn không ghi nhận dấu hiệu cải thiện, thậm chí họ còn cảm thấy khó khăn hơn.

Vào năm 2023, mức thu nhập bình quân của công nhân Việt Nam được báo cáo rằng vẫn thâm hụt 18% khi được so sánh với mức chi tiêu đủ để một người lao động sinh sống.

Ròng rã 3 năm liền, kể từ khi biết tin nằm trong diện quy hoạch phải giải tỏa, nhường đất cho dự án Khu đô thị ven vịnh Cam Ranh, nhiều hộ dân nơi đây vẫn chưa thể an yên, phải sống thấp thỏm trong cảnh lo toan, trăn trở trước những tương lai bất định, đầy chông chênh.

Về dự án Khu đô thị ven vịnh Cam Ranh

Theo chia sẻ của người dân địa phương, thông tin dự án của Tập đoàn Vingroup xuất hiện từ khoảng năm 2011, khi đó người dân quen gọi là Vinpearl.

Sau đợt kiểm kê vào năm 2014, dự án này bị “án binh bất động” suốt gần 10 năm, đến đầu năm 2023 thì bất ngờ trở lại với pháp danh mới do liên doanh Vinhomes, công ty con của Vingroup, làm chủ đầu tư.

Dự án này, với vốn đầu tư khoảng 194.000 tỷ đồng - chủ yếu là vốn huy động, có tổng diện tích quy hoạch hơn 1.254 ha, kéo dài 25km ven vùng vịnh Cam Ranh, thuộc địa giới của 10 xã, phường tỉnh Khánh Hòa, địa điểm tập trung phần lớn các đầm đìa nuôi trồng thủy sản.

Đáng chú ý, trong phần diện tích xây dựng, có đến hơn 312,39ha là lấn biển.

Chủ đầu tư dự án này đã tiến hành cho “cuốn chiếu” khởi công dự án từ tháng 12/2025, trong khi tiến độ giải phóng mặt bằng vẫn đang diễn ra, và dự kiến hoàn thiện, đi vào vận hành ở quý 1/2027.

Thời điểm khởi công dự án này được cho có ý nghĩa chào mừng Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 14, vốn đang chuẩn bị diễn ra vào thời điểm này.

Suốt quá trình địa phương ép giá, lấy đất, dỡ nhà dân, “chủ đầu tư không bao giờ thấy ló mặt ra, mà do chính quyền làm hết”.

“Họ chỉ có mặt tại các cuộc họp dân do địa phương tổ chức. Vô cuộc họp họ cũng chỉ ngồi đó, không bao giờ có ý kiến, chủ động đối thoại hay tiếp thu ý kiến từ người dân”.

Với dự án này, Vingroup đã tạm ứng cho tỉnh Khánh Hòa 4.000 tỷ đồng cho công tác giải phóng mặt bằng.

Trong khi đó, theo người dân, cán bộ thu hồi đất lại dùng “danh nghĩa tiền của nhà nước” để ép giá đất, tạo tâm lý lên dân, đánh đồng việc phản đối giá đất là chống lại chủ trương của Đảng, Nhà nước Việt Nam.

“Họ đều mong muốn cất lên tiếng nói của mình, nhưng mà họ sợ lắm, nỗi sợ quyền lực đã ăn sâu vào tâm thức của người dân qua nhiều thế hệ: sợ bị công an bắt, sợ tù, sợ tội, sợ bị cưỡng chế. Nói chung là đủ thứ nỗi sợ bao bọc lấy họ”, người dân xã Nam Cam Ranh nói với RFA.

Người dân nơi đây cũng chia sẻ nếu dự án là chủ trương cấp tỉnh đưa xuống, đất bị thu hồi để phát triển xã hội, làm bệnh viện, trường học phục vụ dân sinh, thì người dân sẵn sàng hỗ trợ, thậm chí là hiến đất “cũng không bao giờ kể than”.

“Nhưng cái đây là một dự án họ làm thương mại, xây sân golf, làm khu đô thị để bán, để kiếm lời, để bỏ túi riêng; thì họ phải trả tiền đất cho dân sao cho thoả đáng chứ”.

Sinh kế gắn liền với đất

“Gia đình tôi đang sống yên ổn, canh tác nuôi trồng hải sản trên địa bàn, nhưng từ năm 2023 thì tự dưng có quyết định thu hồi đất cho dự án thương mại của Vinhomes”.

Ông K tại thôn Nước Ngọt, một trong nhiều trường hợp phải nhường đất nuôi trồng của mình cho liên doanh Vinhomes phát triển dự án bất động sản, nói với RFA.

Đối với người dân nơi đây, từng hào đất gắn liền với sinh kế. Cuộc sống của họ vốn dựa vào nghề nuôi trồng thủy sản truyền thống. Mất đất là mất đi sinh kế bao đời, ảnh hưởng đến nhiều thế hệ mai sau.

Đứng trên bãi đất canh tác của gia đình bên bờ Cam Ranh, một người dân khác cùng thôn Nước Ngọt là ông M cũng chia sẻ gia đình ông nhờ vào nghề nuôi tôm từ năm 2000. Sau khi có quyết định thu hồi đất, cuộc sống của bản thân gia đình ông cùng nhiều gia đình khác đã đảo lộn đáng kể, nhất là khi biết tin mảnh đất gắn với sinh kế của mình bị sắp bị mất trắng.

“Tôi ở đây thì cũng có được một mẫu đất đìa canh tác nhiều năm suốt từ năm 2000. Sau này có quyết định thu hồi đất đai rồi thì tôi cũng chưa nhận được cái giấy tờ gì của nhà nước hay là của bất kỳ cơ quan chức năng nào hết.

Mong các cơ quan chức năng có thể xem xét lại cho gia đình chúng tôi cũng như nhiều người dân ở đây. Chứ bây giờ nghe thu hồi mà không có đền bù thì thiệt hại cho chúng tôi nhiều quá."

Thu hồi đất với giá “0 đồng”

Đây chính là thực tế đang diễn ra, nơi những đầm nuôi tôm, tép chuẩn bị mất đi, nhường chỗ cho cốt thép, xi măng mọc lên.

Mất đi nguồn sinh kế đã đành, nhiều người dân còn bị chính quyền dùng nhiều lời lẽ bao biện để lấy đất với giá “0 đồng”, dù cho đất của dân có đầy đủ pháp lý.

Điển hình là trường hợp của chị A, một hộ nuôi tôm có gần 11.000m2 đất đìa nằm trong ranh giới của dự án.

Trong phương án bồi thường ban đầu, khoảng 5.000m2 đất bị ghi trắng thu hồi “0 đồng” với lý do “đất lấn chiếm của nhà nước”.

Không một ai, cơ quan nào đứng ra bảo vệ, người phụ nữ này đã tự mình tìm hiểu từng văn bản luật, nghị định để nhiều lần nộp đơn khiếu kiện. “Đấu tranh” không ngừng nghỉ suốt hơn hai năm, đến năm 2026, chính quyền mới nâng diện tích bồi thường cho chị lên hơn 10.000m2.

“Hiện thời bây giờ qua mấy năm rồi nhưng mà người dân ở đây vẫn còn nhiều người thuộc diện ‘đất không đồng’. Có những gia đình sống trong hoàn cảnh rất là vật vã.

Như tôi vẫn còn chút may mắn vì cũng biết một ít này kia để đòi quyền lợi cho mình. Còn những gia đình khác, số đông người ta là nông dân, ít hiểu biết, nên họ chỉ biết dậm chân, dậm cẳng, biết khóc, biết sợ thôi chứ không biết làm sao để giành quyền lợi cho mình", chị A nói.

Mức giá “0 đồng” không trừ một ai, cả những cụ già 90 tuổi đã dành trọn cả đời cống hiến cho làng nghề nuôi trồng thủy sản, cho sự phát triển của địa phương.

Tại thôn Mỹ Thanh, cụ S, năm nay đã ngoài 90 tuổi, vẫn khiếu nại, yêu cầu xem xét lại phần diện tích gần 5.500m2 đất nuôi hàu, ốc hương, bị áp giá thu hồi “0 đồng”. Địa phương đưa ra lý do rằng đất của cụ S có “đìa bị bể, không sử dụng” nên xem đây là hành vi vi phạm đất đai.

“Vào những năm 90 gia đình tôi đã từng hiến cho Nhà nước 12 ha đất ruộng để chia cho bà con địa phương có đất để sản xuất. Phần còn lại và là thành quả lao động, là kế sinh nhai của gia đình tôi hơn 30 năm qua. Vậy mà đến nay, UBND Nam Cam Ranh lại muốn lấy đất của tôi với giá ‘0 đồng’ để giao cho chủ đầu tư làm dự án khu đô thị”, cụ S ngậm ngùi.

Cùng thôn, bà T hiện nắm giữ “2 sào 6 đất đìa” có nguồn gốc từ 40 năm trước. Đến khi bồi thường, chính quyền đã tự cắt đi 200m2 đất với lý do “vị trí dính mương, rạch, sông suối theo hồ sơ cũ”. Trong khi đó, bà T cho biết đất của mình vốn “cách khu vực sông, suối đến hơn nửa cây số, bao quanh bởi nhiều đìa khác”.

Nhiều vấn đề thiếu minh bạch trong giá đất đền bù

Bên cạnh những bất cập trên, việc xác định giá đất đền bù cũng tồn tại nhiều điểm mập mờ, thiếu minh bạch.

Theo phản ánh của nhiều hộ dân tại xã Nam Cam Ranh, chính quyền chỉ phát các bảng tính về phương án bồi thường, nhưng lại không kèm theo các quyết định phê duyệt chính thức.

Những văn bản này cũng không có dấu giáp lai, không ghi rõ ngày, tháng hay cơ quan nào ban hành.

Đáng chú ý, UBND thành phố Cam Ranh (cũ) từng ban hành quyết định phê duyệt phương án bồi thường trong khi vẫn chưa gửi thông báo thu hồi đất đến từng hộ gia đình theo đúng trình tự của Luật Đất đai.

Người dân cho biết ban đầu địa phương ra mức giá đền bù là 530.000đ/m2. Nhưng sau sự phản đối của nhiều hộ gia đình vì giá đền bù quá thấp, chính quyền cộng thêm 108.000 đồng, nâng mức giá này lên 638.000đ/m2.

Thế nhưng, đây vẫn chưa phải là giá được thống nhất cuối cùng giữa người dân với chính quyền, mặc dù dự án thương mại của Vinhomes đã trong giai đoạn khởi công.

Lợi dụng những lỗ hổng chính sách này, người dân còn khẳng định “một số thành phần có sự cấu kết với nhau để kê khai dối, trục lợi trên đất của người dân”.

Người dân nói với RFA, những thành phần này không phải là người địa phương, nhưng khi phương án đền bù còn chưa đến dân, họ đã biết cả.

“Lúc chưa có thông tin thu hồi đất, họ tìm đến nhà những người dân nào đang kẹt tiền để hỏi mua đất với giá rẻ. Lúc có thông tin rồi, những hộ dân nào có đất bị thu hồi với giá ‘0 đồng’, vì lo sợ chính quyền lấy không, cũng bán giá rẻ cho những đối tượng này.

Họ đợi giá thu hồi cao lên để ăn chênh lệch, và còn dặn người dân chừng nào được kêu ra nhận tiền thì mới ra, còn không khi xã có gửi giấy về, có kêu cũng mặc kệ, đừng ra lấy".

Cùng với đó còn xuất hiện nhóm người đem hàng rào khung B40 đi rào hết chỗ đất này đến chỗ đất khác, sau đó chính quyền xuống kiểm kê, rồi tính giá thu hồi dựa theo số m2 đất được rào.

“Có cái nhóm đó nó xách ra đi rào. Nó đi rào, rồi có người xuống khai vô vào danh sách, rồi tới bên quỹ đất xuống kiểm đếm tài sản được rào”, bà T cho biết.

Người dân còn nghi ngờ chính quyền địa phương cắt giảm khoản chi phí hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp, vốn được phân bổ cho các hộ bị thu hồi đất.

Khi người dân chất vấn chính quyền về những bất thường trên, “họ chỉ phớt lờ và không quan tâm đến những sai phạm, gian dối này”.

Đáng nói, đây không phải lần đầu tiên chính quyền địa phương hành xử như vậy.

“Họ làm đúng quy trình từ đầu đến cuối, từ tuyên truyền cho đến tổ chức họp dân, nhưng dân nói gì họ mặc kệ, họ muốn làm gì thì cứ làm. Biết bao nhiêu ý kiến đóng góp của bà con hầu như không được ghi nhận, họ làm chỉ để hoàn tất thủ tục trình lên cấp trên”, một người dân chia sẻ.

Thậm chí, có trường hợp người dân phát hiện việc kiểm đếm đất có dấu hiệu sai phạm, trục lợi và phản ánh thì còn bị cán bộ trực tiếp thách thức: “muốn đi kiện quận, huyện hay lên tỉnh thì cứ việc đi kiện”.

Tái định cư dở dang, dân bị thúc ép giao đất

Dù kế hoạch thu hồi đất cho dự án Khu đô thị ven vịnh Cam Ranh đã có từ năm 2023, phương án tái định cư và ổn định cuộc sống cho người dân xã Nam Cam Ranh đến nay vẫn dậm chân tại chỗ.

Bà K.L, trong một gia đình có 11 nhân khẩu, là một trường hợp điển hình nhất.

Gia đình bà K.L gắn bó với mảnh đất có diện tích 577m2, cả nhà cấp bốn lẫn đất, có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất từ năm 1999, nhờ đó mà làm sinh kế.

Con bà làm nghề giăng lưới, sống lênh đênh trên biển, “kiếm từng con cá, con tép” mang về, còn bà thì bán hàng rong ngoài chợ.

Khi dự án triển khai, chính quyền địa phương ra giá bồi thường 1,2 tỷ đồng cho toàn bộ nhà và đất.

Cách đây ít hôm, bà cho biết nhận được thông báo từ cán bộ rằng bà không có suất tái định cư.

Trong hoàn cảnh éo le như vậy bà cho biết “cầm trong tay một tỷ hai bây giờ đâu thể mua được chỗ nào ổn định” trước bối cảnh như hiện tại khi vật giá ngày một leo thang, đời sống ngày một khó khăn hơn.

“Giờ này tôi cũng mất việc, con tôi cũng mất việc. Không có chỗ mà để bươn chải cuộc sống nữa”, bà K.L nói.

Ở thời điểm ban đầu, người dân cho biết danh sách bố trí tái cư có hơn 300 hộ. Sau nhiều vòng thẩm định khép kín, con số này bị cắt giảm xuống chỉ còn 100 hộ, đẩy 200 hộ còn lại vào diện “không đủ điều kiện”.

Song với đó, phương án tái định cư được cho vẫn còn nhiều “bấp bênh”.

Em gái bà K.L, người đang bị tai biến nặng nhiều năm, phát âm thì ngọng nghịu, đến nay vẫn không rõ phương án tái định cư sẽ thế nào, trong khi chính quyền chỉ hỗ trợ bồi thường 250 triệu cho ba người gồm em bà K.L và hai người cháu.

“Em tôi đã nhận được hai trăm rưỡi triệu, bây giờ thử hỏi cầm số tiền đó đi đâu để mua được căn nhà cho ba mẹ con ở không? Xây lại căn nhà cấp bốn này còn không đủ nữa là.

Hiện mẹ thì nói không được, có nói thì như em bé tập nói, con thì nhờ biển để kiếm mưu sinh cuộc sống nuôi mẹ, mà giờ vô trong khu tái định cư như vậy thì mẹ cũng mất việc, con cũng mất việc, không thể nào mà có tiền để mưu sinh cuộc sống giữa.

Tôi mong chính quyền có thể xem xét lại trường hợp của em tôi, để có căn nhà che nắng, che mưa cho ba mẹ con".

Bên cạnh những hộ có sổ đỏ, nhiều gia đình nghèo sống mấy chục năm dưới những túp lều dựng lên tạm bợ để sống qua ngày cũng bị gạt ra bên lề ở dự án thương mại này.

Không tiền, không nghề nghiệp, không nơi ở, già yếu bệnh tật cùng với chính sách tái định cư không rõ ràng, hàng trăm người dân ở xã Nam Cam Ranh đang đứng trước những tương lai bất định như vậy, đồng thời đối diện với nguy cơ bị đẩy ra đường, trở thành người vô gia cư bất cứ lúc nào, chỉ để cho công ty của ông Phạm Nhật Vượng làm dự án thương mại.

Con số này tương đương với việc mỗi ngày có gần 600 doanh nghiệp giải thể.

Trái ngược với sự sụt giảm trên, cơ quan của Bộ Tài Chính cũng công bố tăng trưởng tổng thu nhập quốc nội (GDP) của Việt Nam trong cùng thời gian này tăng 9,01%.

Vậy đằng sau sự tăng trưởng đó thực sự đến từ đâu?

Biến động doanh nghiệp chưa phản ánh đủ GDP

Về vấn đề này, TS. Nguyễn Quang A nhận định rằng “biến động số doanh nghiệp ở mức này không có ảnh hưởng đến GDP”.

Theo ông, các doanh nghiệp buộc giải thể hẳn có thể đã không có đóng góp gì được cho tăng trưởng, trong khi số doanh nghiệp còn lại trên thị trường vẫn làm tốt điều này.

Giống với nhận định này, một chủ doanh nghiệp, tự nhận là “người trong ngành”, nói với RFA rằng số lượng doanh nghiệp hiện nay không phản ánh đúng con số hoạt động thực tế.

“Một cá nhân có thể tạo ra nhiều doanh nghiệp khác nhau, thậm chí là hàng chục, cho các mục đích kinh doanh và luân chuyển tài chính của họ.

Một khi thuế má căng lên thì họ có thể giải thể một số doanh nghiệp này.

Bởi vậy mới thấy số lượng doanh nghiệp thành lập, giải thể nhiều đến như vậy sau mỗi quý. Tất cả đều có thể là con số ảo.”

Một chuyên gia làm cố vấn lâu năm cho các doanh nghiệp ở TP.HCM cũng nói rằng các doanh nghiệp giải thể đa phần là những pháp nhân nhỏ nên đóng góp không đáng kể, cũng như không tác động trực tiếp đến tăng trưởng.

Đến đầu năm 2026, Cục Thống kê cho biết số doanh nghiệp đang hoạt động trên cả nước đã “vượt mốc 1 triệu doanh nghiệp”.

Theo kế hoạch, Việt Nam đặt mục tiêu sẽ đạt 2 triệu doanh nghiệp hoạt động đến năm 20230 và tăng lên ít nhất 3 triệu doanh nghiệp vào năm 2045.

Tăng trưởng có những con đường riêng

“Để có thể đạt được tăng trưởng GDP như vậy, họ hẳn sẽ có một con đường khác, con đường riêng để đạt được điều này”, TS. Nguyễn Quang A chia sẻ.

“Với tình trạng lạm phát đang tăng cao, thu nhập không tăng đều và có thể bị chậm”, vị chuyên gia này cho rằng chính phủ có thể tìm đến giải pháp chi tiêu công để “làm nhân tố chính” thúc đẩy mục tiêu tăng trưởng.

Chính phủ Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng Sản đặt ra mục tiêu đưa đất nước hướng đến tăng trưởng hai con số đến cuối năm 2026 và giai đoạn 2026 - 2030.

Theo chương trình này, khắp các địa phương trên các nước đã và đang bị áp chỉ tiêu tăng trưởng, chủ yếu thông qua “tăng tốc, đẩy mạnh” giải ngân, mở rộng đầu tư phát triển hàng loạt các dự án hạ tầng, bất động sản.

Những địa phương nào được cho “không có chuyển biến tích cực, đạt được các chỉ tiêu tăng trưởng như đề ra” sẽ bị “bật đèn vàng”” đối với một số lãnh đạo tại nơi đó.

“Tư duy mệnh lệnh quen trong giới quân sự và công an - ‘Vừa chạy vừa xếp hàng’ hay ‘’tiền hô hậu ủng’ - đã ăn sâu trong giới lãnh đạo Việt Nam.

Điều này có thể mang lại kết những quả ngắn hạn, nhưng nó cũng có thể dẫn đến những hậu quả khôn lường về dài hạn. Vì vậy, Chính phủ phải từ bỏ ngay kiểu tư duy đó và dựa vào tính toán khoa học, cân nhắc và thảo luận kỹ”, TS. Nguyễn Quang A phân tích.

Ông cũng nói thêm rằng “bệnh thành tích là căn bệnh ung thư từ lâu của chế độ này”.

Động thái giải ngân “ồ ạt” như kể trên vốn dĩ đang cần một số lượng lớn tiền từ ngân sách mà nguồn thu nội địa chưa thể đáp ứng kịp.

Mới gần đây vào ngày 14/9, Chính phủ Việt Nam đã đi vay ngân hàng thế giới (World Bank) thêm 666,74 triệu USD, thuộc kế hoạch nhà nước dự kiến sẽ vay 969.796 tỷ đồng trong năm 2026.

Với vấn đề này, TS. Nguyễn Quang A nhận định rằng “đến cuối năm 2025, tổng dư nợ tín dụng vẫn rất cao chiếm đến khoảng 143% GDP năm nay. Con số này đến nay chắc còn cao hơn vì trong tháng Chín đã ở khoảng 20,75 triệu tỷ đồng so với 18,4 triệu tỷ đồng của năm 2025”.

“Tăng cường vay mượn, cả vay trong nước và nước ngoài, là con một con dao hai lưỡi. Nếu sử dụng tiền vay một cách hiệu quả, được đo lường bằng hệ số ICOR, thì việc vay để phát triển là cách làm khôn ngoan. Còn ngược lại, nếu việc sử dụng vốn kém và vay quá nhiều thì đó là một liều thuốc độc”, ông phân tích thêm.

ICOR (Incremental Capital Output Ratio) là một hệ số dùng để đo hiệu quả dùng vốn đầu tư. Hiểu đơn giản là một nền kinh tế đang phải cần bỏ ra bao nhiêu đồng vốn để tạo thêm 1 đồng tăng trưởng GDP.

Theo ông, “ICOR bình quân của Việt Nam hiện vẫn ở mức 6, tức 6 đồng đầu vào mới tạo được 1 đồng là rất kém hiệu quả.

Bộ Tài chính trong báo cáo thường niên năm 2026 cũng công bố nhận định rằng, trong giai đoạn 2021 - 2025, hệ số ICOR của Việt Nam vẫn duy trì ở mức 6,4, “việc huy động nguồn lực ngoài nhà nước chưa đạt kỳ vọng”.

Tuy nhiên...GDP vẫn chỉ là một con số

“Có mấy người từ Hà Nội tới thăm kể với tôi rằng không hiểu vì sao con số tăng trưởng mà nhà nước đưa ra rất lạc quan nhưng tình trạng nền kinh tế đang dần suy yếu, khó khăn có thể cảm nhận rõ”, TS. H nói với RFA.

Theo tiến sĩ, nhà nước chỉ đang tập trung thúc đẩy một số lĩnh vực để có tăng trường mà quên đi “bên dưới đáy xã hội, người dân vẫn còn đang sống rất chật vật mà hiện không thấy một khảo sát nào của chính quyền có thể chạm được tới phản ánh an sinh sinh của người dân, mà toàn thấy những con số tăng trưởng hào nhoáng trên báo đài”.

Cố thủ tướng Trung Quốc Lý Khắc Cường, khi ông còn là bí thư của tỉnh Liêu Ninh, đã không tin vào những số liệu tăng trưởng GDP mà Trung Quốc đưa ra.

Ông khẳng định tất cả các con số tăng trưởng tổng hợp, đặc biệt là thống kê GDP, thực chất chỉ mang tính “để tham khảo”.

Đối diện với sự thiếu minh bạch của hệ thống thống kê cấp tỉnh lúc bấy giờ, vị lãnh đạo tương lai của Quốc vụ viện Trung Quốc tiết lộ rằng ông đã phải tự mình xây dựng một hệ thống đánh giá riêng.

Hệ thống này dựa trên những chỉ số mà ông có thể giám sát trực tiếp được như: lượng tiêu thụ điện năng của người dân, khối lượng mua sắm hàng hóa được vận chuyển bằng đường sắt và số dư nợ vay ở các ngân hàng thương mại.

Căn nguyên dẫn đến sự bất tín đối với số liệu GDP, có bắt nguồn từ cơ chế quản trị và thăng tiến tập trung của bộ máy công quyền Trung Quốc.

Trong nhiều thập kỷ, các quan chức chính quyền địa phương luôn phải chịu áp lực “sinh tử” phải đạt được các chỉ tiêu tăng trưởng kinh tế do trung ương phân bổ xuống. Kết quả của con số tăng trưởng GDP từ đó mà trở thành những tiêu chí then chốt để đánh giá năng lực chính trị, thay vì theo dõi việc tăng trưởng kinh tế thực chất.

Trở lại Việt Nam, các con số tăng trưởng về GDP mà Chính phủ dự báo và đưa ra luôn có sự chênh lệch đáng kể với con số của các tổ chức tài chính uy tín trên thế giới.

Trong khi Quốc hội, Chính phủ đặt ra dự báo tăng trưởng GDP của nền kinh tế Việt Nam sẽ từ ngưỡng 10% trở lên trong năm 2026, Ngân hàng Thế giới (World Bank) đưa ra chỉ báo ở mức 7,4%.

Một số chức khác cũng đưa ra con số thấp hơn tương tự như Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) mức 7,8%, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) mức 7,5% và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) ở mức khiêm tốn 6,5%.

Các đánh giá quốc tế còn cho thấy hệ thống dữ liệu kinh tế của Việt Nam đang tồn tại những khoảng trống cùng với độ trễ nhất định. Đồng thời mức độ công khai và hạ tầng kết nối chia sẻ giám sát các dữ liệu này vẫn còn tương đối yếu.

Nhà kinh tế học người Anh Charles Goodhart từng đưa ra châm ngôn, mà sau này được biết đến rộng rãi với tên gọi Goodhart’s Law, rằng “khi một số đo duy trở nhất trở thành mục tiêu phải đạt, nó có nguy cơ không còn là một thước đo tốt nữa”.

Đặt trong bối cảnh Việt Nam, theo TS. Nguyễn Quang A, số đo tăng trưởng hai con số đang trở thành thước đo mục tiêu “thì tăng trưởng vốn đã chẳng còn là số đo tốt nữa của nền kinh tế”.

“Tôi nghĩ rằng các chuyên gia của các tổ chức độc lập như vậy có thể đưa ra các ước lượng sát với thực tế hơn vì họ không đặt tăng trưởng làm mục tiêu, tức là không có nhu cầu làm đẹp số đo”, ông nói.

Toàn bộ các dự án luật này do Bộ Công an chủ trì soạn thảo, bao gồm:

1. Bộ luật Hình sự (sửa đổi),
2. Luật An ninh dữ liệu,
3. Luật Định danh và xác thực điện tử,
4. Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi),
5. Luật sửa đổi, bổ sung Luật Quản lý vũ khí và Luật Phòng cháy chữa cháy,
6. Luật Bảo vệ công trình quan trọng liên quan đến an ninh quốc gia,
7. Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi)

Trong số những luật trên, một số văn bản luật được cho đã hoàn thành thời hạn lấy ý kiến đóng góp của người dân trên ứng dụng điện tử VNeID của Bộ Công an.

Chỉ riêng dự thảo Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi), báo chí nhà nước có đề cập dự luật này sẽ được lấy ý kiến công khai từ người dân trên VNeID, trong thời hạn từ ngày 16/9 - 5/10, tức 20 ngày.

Trong khi đó, thời điểm lấy ý kiến người dân trên VNeID đối với một số dự luật khác lại không rõ ràng và không được báo chí nhà nước đề cập. Dù vậy, đối với 7 dự án luật nêu trên, Bộ Công an vẫn đăng công khai các văn bản dự thảo trên cổng thông tin điện tử của bộ.

Ngoài ra, nếu dựa trên tiêu chí thời hạn lấy ý kiến dự luật, việc này cũng thể Bộ Công an đã thực hiện quy trình này rất vội vàng vì theo quy định hiện hành, thời gian thông thường phải kéo dài ít nhất 30 ngày.

Theo ghi nhận của RFA, không riêng gì những dự luật do Bộ Công an soạn thảo, VNeID là còn là nền tảng lấy ý kiến chung cho nhiều dự luật khác.

Dự thảo luật xuất hiện sau cùng được ghi nhận trên VNeID là dự luật Đất đai (sửa đổi), vốn đã kết thúc thời hạn lấy ý kiến vào ngày 7/10.

Hiện tại, ứng dụng này không có mục góp ý dự thảo luật riêng, mặc dù ứng dụng này đã được tích hợp rất nhiều tiện ích công khác nhau, và trước đó Chính phủ cũng kỳ vọng đưa VNeID trở thành “siêu ứng dụng”.

Thay vào đó, người dân muốn góp ý dự thảo sẽ nhấn trực tiếp vào “banner” có sẵn ở trang chủ của ứng dụng. Sau đó màn hình sẽ hiện ra mục “nhận góp ý” theo các mức độ đồng thuận bao gồm: “tán thành hoàn toàn”, “tán thành có góp ý”, và “không tán thành”.

Đáng chú ý, người dân không được theo dõi, giám sát tổng các mức độ đồng thuận này ở dự luật. Toàn bộ dữ liệu nằm một ở Bộ Công An và kết quả sau đó cũng do cơ quan này công bố một chiều.

Trả lời RFA, anh T, 30 tuổi, làm nhân viên văn phòng ở TP.HCM nói rằng anh chưa từng góp ý bất kỳ một dự thảo nào trên VNeID vì không biết tính năng này có tồn tại, và quan trọng hơn, anh không hiểu việc góp ý như vậy “mang lại ý nghĩa gì”.

“Mình rất hay sử dụng ứng dụng VNeID cho mấy việc giấy tờ hằng ngày, nhưng việc người dân có quyền góp ý trên đây thì mới nghe.

Thất nghiệp, nhưng nộp trợ cấp trên nền tảng 2 tháng rồi mà vẫn chưa nhận được phản hồi. Không chuyện đó thôi, giờ thêm mấy chuyện góp ý này kia nữa thì chắc sẽ mang ý nghĩa gì“.

Ở một trường hợp hy hữu khác cũng nói với RFA rằng họ không biết đến tính năng đóng góp ý kiến này, nhưng bây giờ biết đi chăng nữa, người này sẽ vẫn không dùng đến vì “sợ bị công an theo dõi”.

“VNeID hiện tại lưu giữ rất nhiều thông tin cá nhân của mình, cả những nơi mình thường trú và chỗ mình làm việc. Khi mình góp ý, bày tỏ quan điểm cá nhân như vậy trên ứng dụng, công an chắc chắn sẽ biết rõ danh tính người góp ý. Nếu mình góp ý mà ý kiến đó không may làm phật lòng họ thì tự nhiên bản thân mình lại trở thành đối tượng bị theo dõi”.

RFA đã nỗ lực tiếp cận một số người dân khác ở Hà Nội và TP.HCM, các phản hồi nhận được đều nói rằng họ chưa từng, hoặc không biết việc đóng góp các dự thảo luật quan trọng có trên VNeID.

Hầu hết những người đồng thời nói rằng những việc lấy ý kiến kiểu này diễn ra rồi kết thúc trong âm thầm, không có sự tuyên truyền, vận động thường thấy của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tại các địa phương.

Trái ngược với việc này, công an ở một số nơi như Phú Thọ, Đắk Lắk, An Giang, v.v.trong các bản tin đều cho biết rằng các đơn vị này có tuyên truyền, hướng dẫn người dân góp ý dự thảo luật trên VNeID.

Bên cạnh đó, Bộ Công an cũng công bố mức độ đồng thuật ở người dân trong việc lấy ý kiến là rất cao.

Như việc lấy ý kiến ở dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), tính đến ngày 15/9, bộ này cho biết đã có 141.526 người tham gia đóng góp ý kiến qua ứng dụng VNeID, bao gồm 37.863 ý kiến tán thành hoàn toàn và 3.544 ý kiến tán thành có góp ý.

Sau quy trình lấy ý kiến trên VNeID, gần đây, từ ngày 6/10 đến nay, Bộ Công an tổ chức hội nghị tiếp tục lấy ý kiến công an, đại diện chính quyền tại nhiều địa phương. Các ý kiến tham gia tại hội nghị này “cơ bản thống nhất” toàn bộ về 7 dự thảo luật.

PGS. TS. M.H từ Đại học Kinh tế HCM cho rằng số lượng những người tham gia đóng góp ý kiến trên VNeID cho các dự thảo luật có đăng tải lấy ý kiến trên nền tảng này, đa phần là những cán bộ, đảng viên, là người của chính quyền được huy động vào góp ý.

Ý kiến của vị chuyên gia này trùng khớp với tình trạng xuất hiện tại nhiều cơ quan hiện nay khi các đơn vị này có “đề nghị 100% cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức gương mẫu tham gia góp ý trên ứng dụng VNeID”.

“Tất nhiên là quá trình làm luật như thế, họ sẽ có tham khảo ý kiến từ nhiều chuyên gia, người có chuyên môn trong đầu ngành ở các khâu.

Tuy nhiên phải thừa nhận rằng người dân không phải là chủ thể lấy ý kiến chính của họ. Ở mỗi một dự thảo luật khi viết ra, họ công khai dự thảo, cái chính là để xem phản ứng của dư luận mà thôi.

Còn việc góp ý, thảo luận ở các dự thảo luật này thường ngả về vai trò của đại biểu Quốc hội trong các phiên họp, tức là khi họ [Bộ Công an] đã trình hết mấy dự thảo luật này lên rồi", vị chuyên gia này chia sẻ thêm.

Ở Việt Nam, Quốc hội là cơ quan quyền lực tối cao đại của nhà nước, diện cho tiếng nói và quyền lợi của người nhân. Thế nhưng, qua nhiều khóa Quốc hội, số lượng đảng viên của Đảng Cộng Sản luôn chiếm hơn 90% số ghế.

Trong việc lấy ý kiến để Quốc hội thông qua một vấn đề nào đó thì tỷ lệ tán thành luôn duy trì ở mức “tuyệt đối” hay " hơn 99%“, đạt được sự “đồng thuận, thống nhất cao” từ các đại biểu.

Quyền lực của Bộ Công an đã gia tăng đáng kể dưới thời Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, nhà lãnh đạo có xuất thân từ bộ máy an ninh.

“Vừa đá bóng, vừa thổi còi”, Bộ Công an đến nay đang song giữ vai trò cả vai trò lập pháp, lẫn hành pháp khi cơ quan này đã và đang tham gia soạn thảo nhiều dự án luật kéo dài từ năm 2025 đến nay.

Không ít các lần lấy ý kiến trong các dự thảo văn bản pháp luật đã diễn ra rất vội vàng, thiếu minh bạch.

Hồi tháng Hai đầu năm nay, trong kỳ người dân nghỉ Tết Nguyên Đán, Bộ Công an đã “âm thầm” lấy ý kiến hơn 20 dự thảo văn bản pháp luật. Các dự thảo này cũng có thời hạn lấy ý kiến rất ngắn, trong vòng 9 ngày nhưng tất thảy đều rơi vào thời điểm nghỉ Tết.

Ngay sau đó, Bộ Công an lại đính chính việc này với báo chí nhà nước rằng “việc đăng tải để lấy ý kiến” như trên “trong dịp lễ, Tết không trái quy định và không ảnh hưởng đến tính hợp pháp của quy trình xây dựng, ban hành văn bản”.

Nhưng nếu quyền định giá được trao cho thương nhân đầu mối, trong khi cấu trúc thị trường vẫn tập trung phần lớn ở các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu của Nhà nước, như Petrolimex, PVOIL, cộng với nguồn cung hạn chế, rào cản gia nhập thị trường đầu mối chưa được tháo bỏ, và đặc biệt hơn khi Nhà nước quyết định không công khai giá bán cơ sở.

Thì vấn đề được đặt ra lúc này là việc “tự quyết giá” có thể chỉ chuyển quyền lực định giá từ cơ quan quản lý sang một nhóm doanh nghiệp đang thống lĩnh thị trường lớn hiện nay như Petrolimex và PVOIL.

Và khi quyền lực tập trung xảy ra, rủi ro không chỉ là giá cao, mà còn là bất lợi lớn cho những doanh nghiệp vừa và nhỏ trong chuỗi phân phối. Nghiêm trọng hơn, người tiêu dùng sẽ phải gánh chịu hậu quả về chi phí nặng nề nhất.

“Tôi không thể chạy 10-20km để tìm một chỗ bán xăng giá rẻ hơn được,” anh T. (36 tuổi, Đà Nẵng) chia sẻ với RFA.

“Nhưng khách hàng cũng phải thông cảm nếu giá có chênh lệch với các bên khác vì chúng tôi hiện tại chỉ được phép nhập xăng dầu từ duy nhất một đầu mối và cơ sở phân phối trong cùng một hệ thống thôi, nếu mà họ tăng giá hoặc áp giá cao thì doanh nghiệp bán lẻ của tôi cũng không có sự lựa chọn nào khác,” anh B. (50 tuổi), hiện đang là chủ một doanh nghiệp bán lẻ xăng dầu lớn ở miền Trung chia sẻ với phóng viên RFA.

Một chuyên gia tài chính tại TP.HCM cho rằng Dự thảo Nghị định mới này cho thấy giá do thị trường tự quyết định dựa trên cung-cầu, và giá do doanh nghiệp lớn quyết định không phải lúc nào cũng là một.

Không thể gọi là cạnh tranh nếu nguồn cung vẫn tập trung

Việt Nam đang làm ngược: trao quyền định giá trước, trong khi điều kiện để cạnh tranh về giá vẫn chưa hoàn chỉnh.

Theo số liệu Bộ Công Thương công bố được báo Dân trí dẫn lại, thị trường hiện có 26 thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu mặt đất và 234 thương nhân phân phối với hơn 16.000 cửa hàng bán lẻ. Nhưng ở khâu sản xuất trong nước, nguồn cung lại tập trung chủ yếu vào hai nhà máy lọc dầu Bình Sơn và Nghi Sơn.

Đáng chú ý, hai thương nhân đầu mối lớn nhất hiện nay là Petrolimex - với vốn sở hữu Nhà nước lên tới 73,87% và PVOIL - với 80,52% vốn điều lệ do Tập đoàn Nhà nước có tên Petrovietnam sở hữu, hiện đang chiếm hơn 75% thị phần kinh doanh bán lẻ xăng dầu tại Việt Nam, dựa trên số liệu do chính Bộ Công thương công bố trong năm 2026.

Điều này cho thấy, 75% thị trường sẽ chịu ảnh hưởng về quyết định tăng, giảm giá bán lẻ xăng dầu bởi hai tập đoàn nhà nước này.

Bên cạnh đó, dự thảo mới còn đề xuất nâng yêu cầu đối với thương nhân đầu mối: doanh nghiệp phải có ít nhất 36 tháng liên tục hoạt động dưới hình thức thương nhân phân phối, sở hữu kho có sức chứa tối thiểu 15.000 m³ và tối thiểu 10 cửa hàng bán lẻ.

Điều kiện này gây rào cản lớn đến cho các doanh nghiệp tư nhân khác nếu muốn gia nhập thị trường để tăng nguồn cung và cạnh tranh về giá được tốt hơn.

Một thị trường không thể trở nên cạnh tranh hơn chỉ bằng cách trao thêm quyền cho những người đang ở trong thị trường, vị chuyên gia tài chính nhận xét.

Hậu kiểm và rủi ro lợi ích cho người dân

Một nghịch lý khác nằm ở cơ chế giám sát mà Dự thảo mới này đưa ra.

Hậu kiểm có ưu điểm là giảm can thiệp hành chính trước khi doanh nghiệp ra quyết định. Nhưng bất lợi lớn nhất của hậu kiểm là Nhà nước chỉ phát hiện và xử lý sai phạm sau khi người tiêu dùng đã chịu thiệt hại, trong khi việc khắc phục hậu quả có thể không còn đầy đủ.

Điều này đặc biệt đáng lưu tâm hơn khi Bộ Công thương không còn công bố giá bán cơ sở cho các mặt hàng xăng dầu.

Một doanh nghiệp có thể đã bán giá cao trong một khoảng thời gian dài trước khi cơ quan quản lý xác định được hành vi vi phạm. Người tiêu dùng đã trả tiền thì không thể đơn giản quay lại thời điểm trước đó để mua xăng với mức giá thấp hơn.

Vì vậy, nếu chuyển sang tự quyết giá, điều quan trọng không phải là Nhà nước kiểm soát từng đồng giá bán lẻ, mà là phải kiểm soát cơ chế hình thành quyền lực thị trường.

Muốn vậy, bảng cấu thành giá phải minh bạch. Người dân cần biết giá nhập khẩu hoặc giá mua trong nước, chi phí tạo nguồn, chi phí vận chuyển, lưu kho, kinh doanh, thuế và lợi nhuận được tính như thế nào.

Không thể yêu cầu xã hội chấp nhận “giá thị trường” trong khi chính xã hội lại không thể nhìn thấy đầy đủ cách giá đó được hình thành, vị chuyên gia tài chính nhận xét.

Quỹ bình ổn càng làm câu chuyện trở nên phức tạp

Trong khi cơ chế mới muốn đưa xăng dầu gần hơn với thị trường, một câu hỏi khác chưa được giải quyết thỏa đáng là vai trò của Quỹ bình ổn giá xăng dầu nếu trong trường hợp thị trường có biến động lớn từ 15-20% theo như Dự thảo đưa ra.

Thanh tra Chính phủ kết luận 7/15 thương nhân đầu mối được thanh tra đã sử dụng Quỹ BOG sai mục đích, không chuyển tiền về tài khoản quỹ mà để lại tài khoản thanh toán của doanh nghiệp; tổng số tiền được xác định hơn 7.927 tỷ đồng trong giai đoạn 2017-2022.

Vụ việc không chỉ là câu chuyện kế toán của doanh nghiệp. Nó đặt ra vấn đề lớn hơn về cách Nhà nước thiết kế và giám sát một công cụ được lập ra với mục tiêu bình ổn giá cho người tiêu dùng.

Đáng chú ý, trong năm 2026, cáo trạng liên quan vụ án Tập đoàn Thiên Minh Đức tiếp tục đưa vấn đề quản lý, sử dụng nguồn tiền này trở lại tâm điểm. Dự thảo mới vì thế đã đề xuất chuyển số dư dương của Quỹ BOG về tài khoản do Bộ Tài chính mở tại Kho bạc Nhà nước, thay vì tiếp tục để tại tài khoản riêng do doanh nghiệp quản lý.

Nói cách khác, chính cơ chế được tạo ra để bình ổn giá lại cho thấy một bài toán khác: nếu nguồn tiền bình ổn không được quản lý đủ minh bạch, người dân có thể biết giá xăng được bình ổn, nhưng không biết họ đang được bình ổn bằng tiền của ai, tiền được sử dụng ra sao và hiệu quả đến đâu.

Quyền định giá chỉ có ý nghĩa khi thị trường đủ cạnh tranh

Nếu muốn doanh nghiệp thực sự tự quyết giá, điều cần làm trước tiên không phải chỉ là trao quyền định giá, mà là mở rộng cạnh tranh.

Nới điều kiện gia nhập thị trường cho những doanh nghiệp có năng lực; đa dạng hóa nguồn cung; giảm sự phụ thuộc vào một số đầu mối lớn; công khai đầy đủ cấu phần hình thành giá; và xây dựng cơ chế giám sát cạnh tranh đủ mạnh để ngăn độc quyền, cấu kết hoặc lạm dụng vị trí thống lĩnh.

Bởi điều người dân cần cuối cùng không chỉ là biết giá xăng hôm nay là bao nhiêu.

Họ cần biết giá đó có công bằng hay không, ai thực sự có quyền quyết định nó, và liệu người dân có thực sự được hưởng lợi từ cái gọi là “cơ chế thị trường” hay không.

“Không thể chuyển đổi quyền định giá khi thị trường vẫn chưa được thả lỏng để có được sự cạnh tranh thực thụ,” chuyên gia chính sách công tại TP.HCM nhận định cùng RFA. “Người dân vẫn cần được biết nhiều hơn về tính công khai, minh bạch và nhất quán trong cơ cấu hình thành giá bán lẻ xăng dầu hiện nay.”

Theo thông tin công khai, từ tháng 1/2023 đến tháng 9/2026, Dự thảo này đã đi qua 14 lần sửa đổi và điều chỉnh. Từ mô hình nhà nước công bố giá cơ sở và điều hành giá, sang đề xuất để doanh nghiệp tự tính toán, công bố và quyết định giá; sau đó bổ sung cơ chế quản lý bằng dữ liệu và hậu kiểm, đồng thời tiếp tục thay đổi cấu trúc các tầng phân phối.

Hơn ba năm với nhiều phiên bản dự thảo cho thấy bài toán “thị trường hoá” xăng dầu vẫn chưa được giải quyết ổn thoả. Trong khi, kẻ thống lĩnh thị trường vẫn là hai Tập đoàn Nhà nước.

Đáng lưu ý, ngày 25/9/2026, Vingroup tham gia thị trường kinh doanh xăng dầu tại Việt Nam với Công ty Cổ phần Vin Oil & Gas. Trong đó, Vingroup nắm 51% cổ phần trong tổng số vốn điều lệ là 1.000 tỷ đồng. Con số 49% cổ đông còn lại hiện chưa thấy thông tin nào được công khai. RFA đang tiến hành điều tra.

Động thái này cho thấy bài toán về định giá bán xăng dầu trong tương lai sẽ tiếp tục là một vấn đề về quyền lực tập trung thay vì là một sân chơi công bằng cho các bên và người dân, vị chuyên gia tài chính chia sẻ.

Theo đó, trong nửa đầu năm 2026, chính quyền Đảng Cộng Sản Việt Nam đã triển khai hàng loạt các văn bản pháp lý sửa đổi, bổ sung nhằm tăng cường kiểm soát hành chính đối với các tổ chức, đại diện và hoạt động tôn giáo.

Các đợt trấn áp đối với các cộng đồng tôn giáo độc lập vẫn tiếp tục gia tăng ở nhiều địa phương.

Gia tăng đàn áp tôn giáo tại nhiều nơi

Tại tỉnh Đắk Lắk, từ tháng 3/2026, công an cùng chính quyền địa phương đã tổ chức các cuộc đột kích tại nhiều xã trên địa bàn, nhắm vào sáu mục sư thuộc các hội thánh Tin Lành độc lập. Và cùng với đó là đánh đập những ai đã ghi hình lại vụ việc này.

Đến tháng 5/2026, chính quyền tỉnh Gia Lai tạm giữ Siu Yúi và Siu Dok thuộc tổ chức Tin Lành “Bahnar Đêga Kon Kông” với cáo buộc “phá hoại chính sách đoàn kết” theo Điều 116 của Bộ luật Hình sự, đồng thời tuyên bố đã triệt phá xong nhóm tổ chức này.

Đối với những cộng đồng người ở vùng Tây Nam Bộ, Việt Nam tiếp tục sử dụng Điều 331 của Bộ luật Hình sự (về tội danh “lợi dụng các quyền tự do dân chủ”) lên các nhà hoạt động cùng các tín đồ tôn giáo của đạo Phật giáo Khmer Krom, Hòa Hảo và Cao Đài.

Trong vòng hai tháng, từ tháng 4 - 6/2026, công an đã bắt và xét xử ba người của cộng đồng này bao gồm: Thạch Chanh Tra, Thạch Thị Hoa Ri, Châu Thị Thiện vì các phát ngôn trên mạng của họ.

Chính quyền sửa đổi luật để tăng cường quản lý tôn giáo

Bên cạnh đó, việc siết chặt tự do tôn giáo còn được thực hiện thông qua việc sửa đổi hệ thống các văn bản pháp luật.

Cụ thể, Quốc hội Việt Nam đã thông qua các nội dung sửa đổi cho Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo (có hiệu lực từ tháng 1/2027), bổ sung thêm danh mục các “hành vi bị cấm” với nhiều khái nghĩa mơ hồ, dễ bị suy diễn rộng như “xâm phạm lợi ích quốc gia”.

Đồng thời, dự luật này cũng trao thêm thẩm quyền cho chính quyền địa phương trong việc cấp hoặc thu hồi giấy phép đăng ký hoạt động của các tổ chức tôn giáo.

Trên không gian mạng, Luật An ninh mạng sửa đổi năm 2025 (có hiệu lực từ tháng 7/2026) để tăng cường thêm các quyền hạn giám sát, điều tra và yêu cầu gỡ bỏ thông tin cho Bộ Công an. Các tổ chức tôn giáo được cho là phải xin phép công an trước khi họ thực hiện các hoạt động cộng đồng trực tuyến.

Việt Nam bị đề nghị xếp vào nhóm nước “đặc biệt quan ngại”

USCIRF cũng tiếp tục đề nghị Bộ Ngoại giao Mỹ xếp Việt Nam vào danh sách các quốc gia “đặc biệt quan ngại” (Countries of Particular Concern - CPC) về tình hình tự do tôn giáo, tăng thêm một bậc từ “theo dõi đặc biệt” (Special Watch List Countries) trước đó, do tình trạng vi phạm quyền tự do tôn giáo theo USCIRF đánh giá là “đặc biệt nghiêm trọng”.

Đề nghị trên vốn đã xuất hiện ở nhiều các báo cáo trước đó, mà gần đó nhất là trong báo cáo thường niên của tổ chức này hồi cuối năm 2025.

Theo Đạo luật Tự do Tôn giáo Quốc tế (IRFA), thuật ngữ CPC dùng để chỉ các quốc gia mà ở đó chính phủ thực hiện hoặc dung túng cho các hành vi vi phạm đặc biệt về quyền tự do tôn giáo, bao gồm hành vi tra tấn, giam giữ không qua buộc tội, bắt cóc, phủ nhận quyền được sống, v.v.

Việc một quốc gia bị đưa vào danh sách CPC có thể dẫn đến các biện pháp trừng phạt từ Chính phủ Hoa Kỳ theo quy định của IRFA.

USCIRF thống kê chính quyền Việt Nam đã bỏ tù khoảng 80 người (tính đến tháng 12/2024) vì các hoạt động tự do tôn giáo của họ.

Tổ chức này còn liệt kê chi tiết 96 trường hợp nạn nhân (tính đến tháng 10/2026) của hoạt động đàn áp tự do tôn giáo (FoRB) ở Việt Nam.

Theo các hồ sơ mà tổ chức này tổng hợp được, trong số các nạn nhân này có 66 người ghi nhận vẫn còn đang bị giam giữ, 18 người được trả tự do, 1 người bị chết trong tù, và 11 người không rõ tình trạng.

USCIRF khuyến nghị Quốc hội Hoa Kỳ vận động Việt Nam cải thiện tình hình tự do tôn giáo, đặc biệt là việc phóng thích các nhà hoạt động tự do tôn giáo vẫn còn bị giam giữ và cải thiện hoạt động lập pháp trong nước.

Tuy nhiên, phía Việt Nam luôn bác bỏ những cáo buộc này, khẳng định những đánh giá của USCIRF về Việt Nam là “không khách quan, thiếu chính xác” vì “chính sách nhất quán của Việt Nam là tôn trọng và bảo đảm các quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo”.

Việt Nam suốt nhiều năm bị cáo buộc vi phạm về tự do tôn giáo

Việt Nam là quốc gia đa dạng về tôn giáo. Chính phủ Việt Nam hiện tại công nhận 16 tôn giáo thuộc 43 tổ chức tôn giáo trong nước.

Tuy nhiên, USCIRF cho rằng chính quyền Việt Nam thường hạn chế quyền tự do tôn giáo đối với các nhóm tôn giáo độc lập, dựa trên Luật Tín ngưỡng, tôn giáo và các văn bản luật liên quan.

Các quy định này “đóng vai trò như một công cụ pháp lý, buộc các tôn giáo trong nước phải hoạt động dưới quyền quản lý của Chính phủ, mà theo USCIRF, “điều này không hề phù hợp với các tiêu chuẩn quốc tế”.

Kể từ năm 2002, mỗi năm USCIRF đều khuyến nghị Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ xếp Việt Nam vào nhóm các quốc gia CPC.

Việt Nam chính thực bị xếp vào nhóm các quốc gia CPC từ năm 2004 đến 2006. Đến tháng 11/2006, Việt Nam được gỡ khỏi danh sách xếp hạng này sau khi Chính phủ Việt Nam đạt thỏa thuận với phía Hoa Kỳ và cam kết sẽ cải thiện tình hình tự do tôn giáo trong nước.

Đến năm 2023 Hoa Kỳ đưa Việt Nam trở lại nhóm các quốc gia “được theo dõi đặc biệt” (Special Watch List Countries), cấp thấp hơn so với CPC, vì tái diễn các vi phạm về tự do tôn giáo.

Không lâu sau khi ông Tô Lâm lên nắm cả hai “quyền trượng” tổng bí thư và chủ tịch nước, nhà nước lại rục rịch đổi sách giáo khoa.

Dưới thời ông Tô Lâm, hàng loạt chương trình cải tổ trên khắp các lĩnh vực đã diễn ra rất nhanh chóng theo phương châm “vừa chạy, vừa xếp hàng”.

Đối với lĩnh vực giáo dục, bên cạnh việc điều động “đồng hương Hưng Yên” làm lãnh đạo lĩnh ngành này, ông Tô Lâm còn nhiều lần nói rằng phải làm sao chuyển từ tư duy “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục” bằng cách không dừng ở việc “chỉnh sửa từng phần”, mà phải “kiến tạo lại toàn hệ thống”.

Những quan điểm của vị lãnh đạo họ Tô này đã lần lượt xuất hiện trong các nghị trình của Bộ Chính Trị, của Quốc hội, đưa những dấu ấn cá nhân của ông trở thành quyết sách.

Người đứng đầu cơ sở giáo dục phải là bí thư đảng, tinh gọn các cơ sở giáo dục công lập hay số hóa giáo dục, v.v. - thuộc trong nhiều chính sách cải tổ giáo dục xuất hiện từ năm 2025 đến nay.

Riêng sách giáo khoa của học sinh, vào cuối tháng Chín mới đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) cũng đã có văn bản chỉ đạo liên quan đến việc chuẩn bị làm bộ sách giáo khoa từ lớp 1- 12 mới thống nhất, dùng trên cả nước từ năm 2028.

Cơ quan này cho rằng việc sửa đổi là căn cứ theo chỉ đạo của Bộ Chính trị, cũng như truyền đạt lại ý kiến chỉ đạo từ ông Tô Lâm.

Theo đó, các căn cứ trên cho rằng quá trình thực hiện chương trình giáo dục phổ thông và các bộ sách giáo khoa hiện hành đang bộc lộ nhiều vướng mắc, bất cập trong cả nội dung lẫn khâu triển khai.

Ý kiến cũng đặt ra yêu cầu giảm tải nội dung dạy học, thi cử vì cho rằng sách giáo khoa hiện hành chứa nhiều kiến thức chuyên sâu thiếu cần thiết, gây áp lực lớn cho giáo viên cùng học sinh.

Bên cạnh đó, sách giáo khoa mới được cho sẽ có sự điều chỉnh các nội dung liên quan đến lịch sử, bổ sung các vị tiền bối cách mạng và các giá trị văn hóa, truyền thống khác, để chú trọng hơn vào giá trị đạo đức, lòng yêu và khát vọng cống hiến của các thế hệ học sinh.

Trước các diễn biến trên, trên không gian mạng xã hội xuất hiện một số người, hay những tài khoản để các ảnh đại diện: cờ đỏ - búa liềm giống nhau, nhận định rằng một số chi tiết có trong sách giáo khoa ngữ văn, lịch sử có có “những sai sót rất nghiêm trọng”. Họ kêu gọi “phải trả lại sự thật lịch sử” và đưa rác rưởi ra khỏi sách giáo khoa” đang lưu hành hiện nay.

Bộ GD-ĐT chưa công bố sẽ cần bao nhiêu tiền ngân sách cho việc đổi sách lần này.

“Mỗi người khi lên thì họ lại muốn thay đổi chính sách giáo dục. Điều này tôi nghĩ sẽ tạo được dấu ấn cá nhân trong giai đoạn họ lãnh đạo” - một chuyên gia chính trị từ Pháp giấu tên nói với RFA.

Chuyên gia này cũng cho rằng mỗi lần đổi sách như vậy thì sẽ tiêu tốn hàng nghìn tỷ đồng ngân sách, “nhưng có tiêu tốn tiền như vậy thì họ [quan chức] mới có cơ hội ăn chia với nhau, nên họ cứ đề xuất thôi”.

“Nền giáo dục của đất nước từ lâu đã phải quằn quại giữa những chính sách như vậy, cho nên bây giờ học sinh Việt Nam từ xưa đến giờ cứ như dùng làm chuột bạch, họ đâu có quan tâm,” vị này chia sẻ thêm.

Trong khi đó theo ghi nhận của RFA, nhiều phụ huynh có con, em là học sinh cho rằng việc liên tục thay mới sách giáo khoa là chuyện “hao tiền, tốn của, lãng phí nguồn lực xã hội”.

“Viết sách cần phải có tầm nhìn. Tầm nhìn phải dài hạn, chứ không phải làm ra sách mới xong để đó, năm sao lại biên, lại sửa tiếp. Chuyện đổi sách ở hiện tại chưa thấy được kết quả thế nào, nhưng trước mắt là thấy lãng phí tiền của phụ huynh, tổn thất cho kinh phí nhà nước.

Như tôi có hai đứa, một đứa đang học lớp 12, đứa kia học lớp 10. Nếu theo chính sách mới đây thì đứa sau sẽ không thể dùng sách cũ của anh nó, mà phải lại mua sách mới. Một bộ sách giáo khoa ba bốn trăm nghìn, đâu bộ phải rẻ đâu", một phụ huynh nói chuyện với RFA.

Có những người khác lại nêu quan điểm rằng Chính phủ nên “sao chép” theo mô hình biên soạn sách giáo khoa ở một số nước có nền giáo dục phát triển trên thế giới.

“Đã ba thập niên trôi qua mà ngành này vẫn chưa thể phát triển được sự nghiệp trồng người: 7 đời Bộ trưởng kinh qua các ghế nóng vẫn không có gì khả quan cho ngành giáo dục nước nhà.

Nếu lựa chọn con người đủ tầm nhìn khó đến vậy thì tốt nhất chúng ta nên sao chép, và có một chút hiệu chỉnh cho phù hợp với nguôn lực nhà nước từ những quốc gia mẫu hình phát triển mà thế giới đã công nhân, chẳng hạn như Nhật Bản, Hàn Quốc và Singarpore rồi làm theo.

Cũng ba thập niên nhưng họ đã tiến hóa với ốc độ thần tốc, tạo ra những giá trị vĩ đại cho xã hội loài người trên trái đất này, còn chúng ta đến giờ vẫn còn loay hoay với bộ sách giáo khoa cho con em."

Đáng chú ý, về hướng xử lý các sách giáo khoa không thể bán được ở các nhà sách trên cả nước, một đại diện từ một trong số chuỗi nhà sách lớn nhất cả nước nói với RFA rằng họ thường chuyển trả số lượng sách giáo khoa đã in đã lỗi mẫu về cho nhà xuất bản để tiêu huỷ.

Đó là còn chưa kể tình trạng thiếu sách giáo khoa suốt thời gian qua.

“Việc này là tình trạng chung của cả nước, sách giáo khoa ở các môn chính hầu như đã hết sạch trên các kệ vào thời điểm tháng Tám, trước lúc tụi nhỏ tựu trường”, một chủ hiệu sách cho biết.

Trong cơn mưa tầm tã vào buổi tối đầu tháng Mười, có phụ huynh kể với RFA rằng người này đã lặn lội khắp từ nhà sách này đến nhà sách nọ, thậm chí lên tận nhà sách bản, chỉ để hỏi mua một cuốn sách Vật lý lớp 10 cho con trai nhưng các nơi đều hết sách.

“Biết là họ sắp có sách mới từ năm 2028, nhưng bây giờ học sinh vẫn dùng sách giáo khoa hiện hành, nếu đợi đến sang năm mua thì con mình lại không có sách để học, nên thôi đàng chịu thôi chứ biết làm sao bây giờ. Mà sách bây giờ cũng hiếm vì nhà xuất bản họ đang hạn chế in thêm để chờ đến chương trình mới”.

Những bất cập trong sách giáo khoa hiện hành, vốn xuất hiện trong đợt cải cách sách giáo khoa diễn ra suốt 12 năm (2013–2025) dưới thời cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng.

Với phương án khi đó, cùng một chương trình, Bộ GD&ĐT sẽ cho phép biên soạn nhiều phiên bản sách giáo khoa, thay vì tập trung vào một phiên bản duy nhất

Tiến trình này bắt đầu từ Nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) hồi năm 2013 do ông Trọng ký ban hành, và kéo dài đến khi hoàn thiện khung chương trình vào năm 2025, thời điểm chuyển giao quyền lực sang cho ông Tô Lâm.

Điểm đáng chú ý nhất ở thời kỳ này là Bộ GD-ĐT hồi năm 2014 từng trình lên Quốc hội đề xuất khoản ngân sách 34.275 tỷ đồng cho đề án thay đổi tổng thể sách giáo khoa. Đề xuất này sau đó đã dấy lên làn sóng phản đối từ dư luận.

Đến năm 2023, bà Nguyễn Thị Mai Hoa, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội khóa XV, trong một lần trả lời báo chí nhà nước lại đưa ra con số tổng kinh phí chi cho đổi mới sách giáo khoa từ 2015 - 2022 là là 213.449,72 tỷ đồng.

Cho đến nay vẫn chưa có một báo cáo kiểm toán chính thức nào được công bố cho việc chi sửa đổi sách giáo khoa trong quá khứ.

Trong suốt quá trình cải tổ sách giáo khoa đã xuất hiện những vụ việc tiêu cực, như vụ bê bối, có “dấu hiệu lợi ích nhóm” giữa Bộ GD&ĐT và Nhà xuất bản Giáo dục trong việc in ấn, phát hành sách giáo khoa và sách tham khảo.

Bên cạnh đó, sau khi có quy định mới, giá sách giáo khoa lại tăng so với chương trình cũ, chủ yếu do chi phí phát hành cao và sự phức tạp trong khâu làm sách.

Mỗi trường chọn mỗi bộ sách, một môn có nhiều lựa chọn sách v.v, dẫn đến mỗi phụ huynh phải bỏ ra số tiền lớn để mua sách, nhưng lại không thể tái sử dụng, gây lãng phí cho xã hội ước tính khoảng 2.374 tỷ đồng.

Các văn bản quy phạm pháp luật này tồn tại dưới các Quyết định của Ủy ban Nhân dân (UBND) tỉnh, thành phố.

Thế nhưng, liệu điều này có đang đi ngược lại những gì được viết trong Hiến pháp?

Riêng năm 2026 có 5 địa phương tiếp tục có văn bản luật quy định việc này bao gồm: Hưng Yên (18/9, Vĩnh Long (24/8), Thái Nguyên (23/7), Nghệ An (10/4) Cần Thơ (2/3).

Nhiều địa phương khác trước đó cũng đã ban hành quy định tương tự như:

Phú Thọ (28/11/2025)

Hòa Bình (26/6/2025)

Bình Dương (20/11/2024)

Ninh Thuận (4/7/2024)

Kiên Giang (20/3/2024)

Lâm Đồng (10/10/2024)

Thái Bình cũ (1/4/2023)

Theo nội dung quy định của các văn bản trên, người dân sẽ không được phép tập trung từ 5 người trở lên tại các khu vực vỉa hè, lòng đường, quảng trường, nơi sinh hoạt công cộng hoặc tại trụ sở của các cơ quan của Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam.

Việc cấm người dân tụ tập này được cho là nhằm “duy trì an ninh trật tự xã hội”, “bảo vệ bí mật nhà nước” và ngăn chặn việc “các đối tượng xấu lợi dụng, kích động” người dân.

Song với đó, nhiều địa phương cũng quy định nghiêm ngặt khi cấm người dân mang theo băng rôn, cờ, biểu ngữ, nhằm phản đối đối các chủ trương, chính sách của chính quyền.

Các hành vi quá khích như la hét, chửi bới, đập phá, cố ý vào “khu vực cấm”, hay “lợi dụng quyền tự do dân” để “lôi kéo” người khác cùng tham gia “tụ tập” cũng sẽ bị luật pháp nghiêm trị.

Ngoài ra, người dân còn không được phép tự ý chụp ảnh, quay phim, ghi âm tại các khu vực được xác định là “khu vực cấm” hoặc là “khu vực được bảo vệ” - những nơi chứa đựng “bí mật nhà nước”.

Quy định cấm “tập trung” sẽ ngoại lệ đối với các hoạt động do các cơ quan Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội đứng ra tổ chức.

Đáng chú ý, toàn bộ các Quyết định trên của UBND các tỉnh, thành phố đều ban hành “theo đề nghị của Giám đốc Công an tỉnh”.

Công an cũng là lực lượng nòng cốt trong việc trấn áp, xử lý vi phạm hành khi tập trung đông người diễn ra. Bên cạnh đó còn có sự hợp tác ngăn chặn từ lực lượng quân đội và tự vệ tại chỗ.

Dù đã tồn tại rải rác khắp các địa phương suốt nhiều năm qua, nhưng truyền thông nhà nước rất hạn chế thông tin, đề cập đến sự tồn tại của các văn bản này.

Trả lời RFA từ Hà Nội, một luật sư cho rằng các Quyết định trên của UBND tỉnh, thành phố có thể xem đã vi hiến vì Điều 25 của Hiến pháp có cho phép người dân có quyền “hội họp, lập hội và biểu tình”.

“Tại khoản 2, Điều 14 của Hiến pháp đồng thời rào thêm khi quy định rằng quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội.

Việc hạn chế các quyền này của công dân được xếp vào nhóm những vấn đề do Quốc hội quy định theo dạng dự luật, còn địa phương chỉ ở chức năng hướng dẫn làm theo.

Tuy nhiên Luật Biểu tình suốt bao năm nay họ hứa, nói ban hành nhưng lại đến nay vẫn chưa có. Thay vào đó, những quyền này lại bị chắp vá, khỏa lấp bởi các nghị định dưới luật của Chính phủ, và về sau nó xuất hiện trong các Quyết định như chúng ta thấy ở các địa phương.

Cũng cần đối chiếu với các nghĩa vụ quốc tế mà Việt Nam đã cam kết. Việt Nam từ năm 1982 đã là thành viên của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR). Điều 21 của công ước này nói rõ quyền hội họp ôn hòa phải được công nhận, mà không được đặt ra bất kỳ hạn chế nào ngoài những hạn chế vì một xã hội dân chủ”.

Cho đến nay, Việt Nam vẫn chưa có một dự luật nào hoàn chỉnh để cho phép người dân được tham gia biểu tình để đòi quyền lợi cho mình, dù cho các nội dung về quyền lợi này đã có trong Hiến pháp.

Từ năm 2011, Quốc Hội Việt Nam lần đầu tiên đề cập đến việc sẽ soạn ra một dự luật biểu tình hoàn chỉnh, nhưng mãi đến nay, sau nhiều lần chất vấn từ các đại biểu, dự luật này vẫn còn “nằm chờ”.

Trong báo cáo mới nhất năm 2026 của Freedom House, một tổ chức nhân quyền phi chính phủ, Việt Nam bị xếp vào nhóm nước không tự do (Not Free) với tổng điểm 20/100, trong đó quyền chính trị là 4/40, và quyền của công dân là 16/60.

Liên minh toàn cầu vì sự tham gia của công dân (CIVICUS) cũng xếp Việt Nam vào nhóm “đóng kín” (Closed), mức hạn chế tự do cao nhất, cùng nhóm với một số nước như Myanmar, Lào, Trung Quốc, Cuba, Triều Tiên, và không gian dân sự tiếp tiếp “vẫn bị khép kín”, gia tăng sự đàn áp có hệ thống dưới thời của ông Tô Lâm.

Nhưng đối với không ít người dân, họ vẫn cảm thấy đời sống ngày càng khó khăn hơn.

Đang đi xuất khẩu lao động mảng dầu khí ở Qatar, anh Hiếu (đã đổi tên) chia sẻ với phóng viên RFA: “Mình không hiểu mấy con số kinh tế như GDP cho lắm. Mình chỉ thấy là lương mình có tăng nhưng không đủ nuôi gia đình”.

Dựa theo Thống kê Việt Nam, lương bình quân của người lao động trên cả nước là 8,4 triệu đồng/tháng. Còn ở khu vực TP.HCM, lương bình quân là 10,1 triệu đồng/tháng, tương đương 388 USD.

Tuy nhiên, một chuyên gia phân tích tài chính tại TP.HCM trả lời phóng viên RFA rằng, mặc dù thu nhập bình quân đầu người tăng 9,1% theo danh nghĩa. Nhưng nếu trừ đi chỉ số lạm phát là 4,5% thì lương của người lao động thực chất chỉ tăng 4,4%. Trong khi đó, mức giá bán lẻ thuần của các mặt hàng sản phẩm tiêu dùng lại tăng hơn 7,8%.

Điều này phản ánh được sức mua của người tiêu dùng tại Việt Nam đang giảm đáng kể vì giá cả lạm phát tăng cao hơn thu nhập.

Ngoài ra, mặc dù GDP quý III tăng mạnh, nhưng thị trường lại đang chứng kiến hơn 48.000 doanh nghiệp giải thể trong 9 tháng năm 2026 - tăng 119% - mức cao nhất từng được ghi nhận.

Tăng trưởng GDP đến từ đâu?

Mặc dù Việt Nam đang có mức tăng trưởng GDP nằm trong tốp thế giới, nhưng sau đây là vài con số đáng lưu tâm khi nhìn sâu vào cấu trúc tăng trưởng GDP của Việt Nam:

• Khối FDI (doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài) chiếm 75,5% tổng kim ngạch xuất khẩu. Trong khi đó, doanh nghiệp nội địa chỉ chiếm 24,5%. Dựa theo Bộ Tài chính năm 2025.
• Khối FDI đóng góp 20% cho GDP của Việt Nam trong năm 2025. Dựa theo Báo Chính phủ 2026. 

Tổng bí thư Tô Lâm, cũng đã thừa nhận giới hạn này trong một phát biểu vào ngày 30/6/2026, cho rằng tỷ lệ nội địa hóa thấp, nhiều dự án chỉ làm lắp ráp gia công, và đào tạo nhân lực của khối FDI chưa đạt kỳ vọng.

Một chuyên gia phân tích chính sách công tại Mỹ chia sẻ cùng phóng viên RFA, mức đầu tư nước ngoài của Việt Nam gia tăng nhờ vào hệ quả của chính sách China+1. Vấn đề này đặc biệt gia tăng sau khi Donald Trump nhậm chức Tổng thống nhiệm kỳ thứ 2 vào cuối năm 2024.

Trong vài năm trở lại đây, một số doanh nghiệp Trung Quốc đã sử dụng Việt Nam để làm trung gian nhằm lách thuế quan của Mỹ. Theo báo cáo của Cục Dữ trữ Liên bang Mỹ, xuất khẩu và GDP của Việt Nam tăng không có nghĩa là nhờ doanh nghiệp nội địa của Việt Nam, mà vì sự tham gia của các doanh nghiệp Trung Quốc.

Bằng chứng cho thấy, tính tới Quý III năm 2026, Việt Nam đã đạt ngưỡng xuất khẩu hàng hoá sang Mỹ lớn nhất, và có mức thặng dư thương mại vượt qua Trung Quốc và Mexico, theo báo cáo số liệu 6 tháng đầu năm của Mỹ.

Một điểm đáng lưu ý hơn hết, đó là mặc dù Việt Nam đạt mức xuất khẩu tăng 29,4% nhưng mức nhập khẩu tăng lên 36,7%. Nguồn nhập khẩu lớn của Việt Nam là từ Trung Quốc theo số liệu thống kê của Vietnam Imports Trading Economics, cập nhật đến tháng 9/2026.

GDP tăng nhờ chi tiêu dự án công tăng mạnh

Chi tiêu chính phủ cũng góp một phần lớn vào tăng trưởng GDP.

Trả lời RFA, một giảng viên khoa kinh doanh quốc tế của Trường Đại học Kinh tế TP.HCM cho biết GDP của Việt Nam thực chất đến từ tăng trưởng của mức đầu tư công (government spending) của chính phủ cho các cơ sở hạ tầng.

Điều này có thể dễ dàng nhìn thấy được thông qua số liệu được Reuters dẫn lại, GDP quý 3 của Việt Nam tăng 9,95% so với cùng kỳ nhờ vào đầu tư hạ tầng và xuất khẩu. Cụ thể, tính từ đầu năm 2026 đến nay, chính phủ đẩy nhanh hàng loạt dự án quy mô lớn như sân bay Gia Bình, sân bay Long Thành, các tuyến đường vành đai Hà Nội và TP.HCM, các dự án cao tốc liên thành và mới đây nhất là dự án đường sắt cao tốc Hà Nội - Hải Phòng - Lào Cai.

Riêng năm 2026, chính quyền Hà Nội đã lên kế hoạch phân bổ khoảng 220.000 tỷ đồng cho 38 dự án giao thông trọng điểm, thuộc kế hoạch đầu tư khoảng 5 triệu tỷ đồng trong giai đoạn năm 2026-2030.

Sau đây là tổng chi tiêu ngân sách nhà nước trong vài năm gần đây:

• 2024: 2,119,428 tỷ đồng.
• 2025: 2,548,958 tỷ đồng, tăng 20% so với năm trước.
• 2026: 3,159,106 tỷ đồng, tăng 23% so với năm trước.

Vị chuyên gia này còn chia sẻ thêm, một trong những nguyên do dẫn đến việc chính phủ Việt Nam cấp tốc chi tiêu cho đầu tư công là nhằm đáp ứng một trong những yêu cầu của FTSE Russell trong việc nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam từ cận biên lên thị trường mới nổi, có hiệu lực từ ngày 21/9/2026.

Ngoài ra, theo quan sát của phóng viên RFA, riêng trong năm 2026 tính tới thời điểm hiện tại, cả nước đã đón chào gần 14 dự án công trình thuộc nhóm cổng chào, tượng đài hoặc công trình biểu tượng như: Công viên Tượng đài Chiến thắng Cát Bi (Hải Phòng) với tổng mức đầu tư hơn 119,65 tỷ đồng khởi công ngày 14/5, Tượng đài Chiến thắng Ngã Tư Rạch Kiến (Tây Ninh) có giá trị 44 tỷ đồng khởi công ngày 26/3, hay như Tượng đài Công an Nhân dân ở Cà Mau khoảng 30 tỷ đồng và tổng vốn nâng cấp công viên và tượng đài lên tới 45 tỷ.

Toàn bộ dự án này đều được quy hoạch vào nguồn vốn ngân sách nhà nước.

Hiện tại, nợ công của Việt Nam đang chiếm 33.8% GDP tính đến năm 2025 và chính phủ giữ mục tiêu là không để nợ công vượt quá 60% GDP.

Cách chi tiêu của ngân sách nhà nước cũng là điều đáng suy nghĩ. Theo báo cáo của chính phủ, đây là những hạng mục nổi bật:

• Bộ Công an: 207,086 tỷ đồng.
• Bộ Quốc phòng: 317,172 tỷ đồng.
• Bộ Y tế: 10,671 tỷ đồng.
• Bộ Giáo dục và Đào tạo: 9,393 tỷ đồng.
• Bộ Khoa học và Công nghệ: 4,648 tỷ đồng.

Trong khi đó, đường xá ở nhiều nơi đã xuống cấp từ lâu và chưa được quan tâm. Báo Thanh Niên đã cho một ví dụ, một con đường dài 1.7km nhưng đã làm hơn 10 năm vẫn chưa xong.

Sự chênh lệch giữa GDP và mức lương của người lao động

Lấy hãng giày Nike của Mỹ làm ví dụ. Theo báo cáo tài chính của họ, 51% giày của Nike được sản xuất tại Việt Nam thông qua các đối tác gia công.

Một đôi Nike Air Max ‘Joga Bonito’ được sản xuất ở Việt Nam, đang được bán lẻ với giá 4,4 triệu đồng, thì tiền lương công nhân chỉ chiếm dưới 2% giá bán, tức 80,000 đồng cho một đôi giày được làm ra. Có nghĩa là trên giấy, GDP tăng vì những nhà máy sản xuất và xuất khẩu các mặt hàng có giá trị cao, nhưng lương bình quân của công nhân chỉ là 25,000 đến 50,000 đồng một giờ. Dựa theo một báo cáo của tổ chức Công bằng Lao động, thu nhập bình quân của công nhân Việt Nam vẫn thấp hơn 18% so với mức đủ để sinh sống.

Chị Hà (đã đổi tên) đang làm nhân viên văn phòng trong một nhà máy đối tác gia công hàng may mặc ở Đồng Nai chia sẻ: “Nhiều lúc thấy công nhân mình được trả lương quá thấp. Làm ra cái áo bán cả triệu mà mỗi người chỉ được trả vài chục ngàn mỗi tiếng. Có khi làm cả tháng cũng không có dư để mua một cái áo mình làm ra”.

GDP có thể tăng, nhưng điều đó không có nghĩa là đời sống công nhân được cải thiện đáng kể. Điều này cũng được một số báo chí trong nước thừa nhận. Một trong những người tiêu biểu là bà Phạm Chi Lan, một chuyên gia kinh tế Việt Nam và từng làm cố vấn cho thủ tướng chính phủ đã nhận xét: “Chúng tôi cảm thấy không thực sự vui, bởi vì cuộc sống người dân còn khó khăn”.

Samsung cũng là một ví dụ khác giải thích sự chênh lệch giữa GDP và lương. Theo Công đoàn Việt Nam, 50% điện thoại thông minh của Samsung được lắp ráp ở Việt Nam, chủ yếu tại Bắc Ninh và Thái Nguyên.

Mặc dù tổng giá trị xuất khẩu mà Samsung đóng góp cho GDP của Việt Nam là đáng kể, thu nhập công nhân trong các nhà máy Samsung chỉ là 16.83 triệu đồng/tháng, tương đương 201 triệu đồng/năm, 7,700 USD/năm, và 1.15% giá trị xuất khẩu của mỗi người. Nghĩa là hàng hóa công nhân Việt Nam làm ra có giá trị cao, điều này khiến GDP tăng cao, nhưng không có nghĩa là lương cao.

Các vị trí lương cao đến từ đâu?

Vấn đề đặt ra không nằm ở bản thân các cải cách hay tốc độ gia tăng đầu tư công mà ở khoảng cách giữa những thành tựu được ghi nhận trên các chỉ số kinh tế vĩ mô và lợi ích kinh tế thực tế mà người dân nhận được.

Không phải ai cũng đồng ý với quan điểm lương ở Việt Nam thấp. Nói chuyện với phóng viên RFA, Trinh, một chuyên viên săn nhân sự cao cấp ở TP.HCM đã giải thích:

“Đồng ý là lương công nhân đang rất thấp, nhưng điều đó không có nghĩa là thiếu việc làm lương cao. Công ty mình chuyên tìm kiếm ứng cử viên cho các vị trí cao cấp cho các doanh nghiệp lớn. Mức lương họ đề nghị thường hơn 70 triệu đồng/tháng.

Tuần rồi, bên mình đã chốt được một thương vụ tìm kiếm nhân sự cho một công ty FDI ở Bình Dương. Vị trí là giám đốc tài chính và mất 2 tháng để tìm được người phỏng vấn. Lương cơ bản công ty đề nghị là 90 triệu đồng/tháng, chưa tính thưởng".

Khi được hỏi về thị trường lao động, Trinh chia sẻ tiếp: “Theo dữ liệu của công ty mình, các vị trí có lương trên 100 triệu đồng là cho chuyên viên cao cấp và giám đốc. Đa số làm trong mảng công nghệ thông tin, công ty đa quốc gia và doanh nghiệp FDI”.

Cần lưu ý là số lượng vị trí với mức lương như vậy là không nhiều.

Dựa theo báo Thanh Niên, trong năm 2023, chỉ có khoảng 61,000 người phải đóng thuế thu nhập cá nhân ở mức cao nhất, tức thu nhập trên 100 triệu đồng một tháng là 35%, chiếm 1,6% số người đóng thuế thu nhập cá nhân, và chiếm 0.12% tổng lực lượng lao động cả nước năm 2023.

Giới trẻ nghĩ gì?

Một bạn trẻ đã tâm sự ở trên Threads: “Có ai cảm nhận sức lao động ở Việt Nam bị trả quá rẻ không, trong khi vật giá mua cái gì cũng cao?”

Chỉ cần vài phút đọc các bài tuyển dụng, vấn đề sẽ được nhìn rõ hơn. Lương bình quân cho vị trí pha chế chỉ là 25,000 đồng/giờ, chưa bằng 1 USD. Một số bạn trẻ đã so sánh “1 giờ lao động mua được gì?”.

• 1 ly cà phê mang đi.
• 1 ổ bánh mì chả cá trứng.
• 1 ly trà sữa vỉa hè.
• 2 bó rau muống ở chợ.

Ý của họ là không thể nào sống được với mức lương lao động hiện tại, trong khi tất cả chi phí đang tăng chóng mặt, nhất là giá nhà.

“Mình đang để dành tiền mua chung cư. Hồi đầu năm, một căn ở Quận 9 có giá 3 tỷ. Vậy mà sau vài tháng đã nhảy lên 3,5 tỷ,” một bạn trẻ ở TP.HCM chia sẻ với phóng viên RFA, “Mình không có quan tâm lắm đến việc GDP tăng bao nhiêu. Mình chỉ thấy giá cả ngày càng tăng cao mà lương thì không theo kịp thôi”.

Theo Báo Chính phủ, trong năm 2025, giá chung cư ở Hà Nội đã đạt 100 triệu đồng/m2, tăng 40% so với năm trước. Còn ở TP.HCM, giá chung cư cũng tăng 25% trong một năm, lên 111 triệu đồng/m2. Nghĩa là giá nhà đất đã tăng gấp 2 đến 4 lần mức tăng trưởng GDP.

Khả năng tích luỹ tài sản của người lao động phổ thông tại Việt Nam hiện đang giảm mạnh.

Từ năm 2023 đến quý III/2026, thu nhập bình quân của người lao động Việt Nam tăng gần 30%. Nhưng trong cùng thời gian, giá vàng SJC đã tăng hơn gấp đôi. Nếu lấy vàng làm một thước đo khả năng tích luỹ tài sản, một tháng thu nhập bình quân năm 2026 chỉ mua được khoảng 2,4 phân vàng, so với 3,8 phân vào cuối tháng 9/2026.

Bão giá

Trong khi GDP tăng, chi phí tiêu dùng cũng tăng theo. Theo báo Chính phủ, CPI hay chỉ số đo lường lạm phát đã tăng 3.31% trong năm 2025. Tuy nhiên, CPI không hề phản ánh giá cả thật.

“Tuần trước, mình đi ăn tô phở ở Quận 1, giá bây giờ là 100,000 đồng/tô rồi. Nhớ năm trước chỉ 70,000 đồng”. Anh Hùng, một Việt kiều chia sẻ với phóng viên RFA.

Không ít chủ quán phải công khai than phiền và xin được tăng giá. Một bảng thông báo ở một quán ăn ghi như sau: “Do giá thực phẩm tăng cao, để bảo đảm chất lượng món ăn, quán xin phép tăng giá 5,000 đồng/suất”.

Đây không chỉ là suy nghĩ riêng, một tờ báo nhà nước cũng lên tiếng về hiện tượng bão giá này. “Rau cải đã tăng 10,000 đồng lên 15,000 đồng và nhiều loại rau khác đã tăng gấp 3-4 lần”.

Còn dựa theo Cục Thống kê, đây là mức tăng giá của một số mặt hàng trong năm 2025:

• Sản phẩm từ cây lâu năm: tăng 9.19%.
• Sản phẩm từ chăn nuôi: tăng 5.57%.
• Dịch vụ lưu trú: tăng 7.43%.
• Dịch vụ y tế: tăng 15.57%.

Điều quan trọng nhất cần hiểu là GDP không phải là lương, nó chỉ cho thấy tổng sản lượng trong một năm là bao nhiêu. GDP tuy tăng nhưng không phải ai cũng hưởng lợi từ con số này. Giống như chúng ta cảm thấy cái bánh đang nở to ra, nhưng không phải ai cũng được chia phần bánh đó.

“Mình kinh doanh dịch vụ ở Tây Nguyên, thấy tận mắt giá nhà đất tăng từng ngày một,” một bạn trẻ chia sẻ về giá cả sinh hoạt. “Bản thân mình cũng kinh doanh bất động sản. Nếu gia đình bạn có nhà đất, bạn sẽ rất giàu. Còn nếu không thì như bị mắc kẹt”.

Đây là đoạn trích đáng chú ý, từng xuất hiện trong một bài viết điều tra về sai phạm ở một số dự án bất động sản của Tập đoàn Sun Group của Báo Phụ nữ TP. HCM.

Tình trạng này không chỉ diễn ra trong quá khứ mà đã kéo dài nhiều năm tại hàng loạt dự án bất động sản lớn nhỏ của Sun Group trên khắp Việt Nam.

Dù vậy, rất hiếm cơ quan báo chí nào như Báo Phụ nữ TP. HCM, một tờ báo vốn gắn liền với “phái yếu”, lại can trường dám “đụng” đến Sun Group khi đã vạch rõ những sai phạm rõ ràng của “ông lớn” này.

Tuy đã bị sáp nhập vào một tờ khác theo chủ trương tinh gọn báo chí, nhưng tên tuổi của tờ báo này vẫn còn dư âm mãi khi gắn với chuỗi bài viết điều tra về sai phạm của Sun Group.

Tờ Phụ nữ đã phản ánh gì

Vào tháng 9/2019, Báo Phụ nữ TP. HCM từng khởi đăng loạt bài điều tra, phản ánh nhiều dấu hiệu sai phạm tại các dự án của Sun Group ở khu bảo tồn thiên nhiên Núi Bà – Núi Chúa (Đà Nẵng) và Vườn Quốc gia Tam Đảo (Vĩnh Phúc).

Tổng biên tập lúc đó của tờ này là bà Lê Huyền Ái Mỹ.

Ở loạt bài này, Báo Phụ nữ TP. HCM chỉ đích danh Sun Group đã “phá núi, đốn rừng, mở đường để dựng bê tông”.

Đồng thời, tòa soạn cũng cho rằng “từ lâu những tiếng nói phản biện, kêu cứu, uất ức về những dự án tàn phá tự nhiên của Sun Group vang lên”, nhưng chính quyền “từ trung ương đến địa phương” đều “im lặng” chỉ bởi vì Sun Group vốn đã có sẵn “kim bài” nên có “kêu, cũng vô ích”.

Cơ quan này cũng cho rằng các phân khu bảo vệ rừng đặc dụng tại Vườn Quốc gia Tam Đảo đã “bị mờ nhòe”, “bị vô hiệu hóa” dưới sự hậu thuẫn quy hoạch từ Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cho Sun Group.

Ở một khía cạnh khác, Báo Phụ nữ TP. HCM cáo buộc Sun Group đã “lách luật cực kỳ nghệ thuật”, “né tránh sự giám sát của Quốc hội” để chiếm đất rừng, thông qua “sự liên kết chặt chẽ giữa những mối quan hệ đặc biệt, ràng buộc lẫn nhau: nhà sư - chùa giả - doanh nghiệp và những nhân vật VIP.”

Ông lớn Sun Group cùng “đồng minh” phản đòn

Ngay sau khi loạt bài điều tra trên được đăng tải, Sun Group cùng bốn cơ quan nhà nước khác đã gửi đơn phản ánh Báo Phụ nữ TP. HCM lên Bộ Thông tin và Truyền thông (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ).

Các phản ánh này đều cho rằng trong số 30 bài viết liên quan đến Sun Group do Báo Phụ nữ TP. HCM cho đăng tải, có “nội dung sai sự thật, nhận định suy diễn chủ quan, thiếu căn cứ pháp lý, tác động không tốt đến dư luận”.

Đáng chú ý, các nội dung này tuy là phản ánh về Sun Group, nhưng lại bị cho là “ảnh hưởng đến uy tín, suy giảm niềm tin của nhân dân đối với Đảng bộ, chính quyền” hoặc “gây hoang mang, kích động người dân”.

Rồi “Phụ nữ” bị “trảm”

Rất nhanh sau đó, chính quyền đã vào cuộc để “trảm Phụ Nữ”.

Vào ngày 28/5/2020, Bộ Thông tin và Truyền thông ra quyết định xử phạt hành chính đối với Báo Phụ nữ TP. HCM, phạt 55 triệu đồng và tước quyền sử dụng giấy phép hoạt động báo điện tử trong một tháng, với lý do “đăng thông tin sai sự thật, gây ảnh hưởng rất nghiêm trọng” đến Sun Group.

Nhưng, Phụ nữ đã sai phạm những gì?

Đính chính cho loạt bài viết của mình, trong một bài viết đăng sáng ngày 29/5/2025, Báo Phụ nữ TP. HCM nói rằng các phản ánh trong những bài viết này hoàn toàn là đúng. Bên cạnh đó, cơ quan này cũng thừa nhận đã sai sót ở một số lỗi về nghiệp vụ.

Sự việc này cuối cùng khép lại bằng cách Báo Phụ nữ TP. HCM đã phải thay đổi nhân sự lãnh đạo của cơ quan này.

Báo chí không còn vai trò nào khác ngoài tuyên truyền

Trò chuyện với RFA, một người dân thuộc hàng vạn trường hợp bị thu hồi, nhường đất cho các ông lớn bất động sản, cho rằng báo chí từ lâu đã không thể phản ánh được những tâm tư của người dân, nhất là những người bị “cường quyền áp chế, mà chỉ thấy họ đứng về phe bênh vực cho doanh nghiệp.

“Họ không dám nói, không dám đăng bất kỳ bài báo nào phản ánh sai phạm của doanh nghiệp.

Người dân bị mất đất như vậy nhưng lên tiếng thì rất sợ, thậm chí ngay ở cuộc trò chuyện này, trong lòng vẫn chưa hết nơm nớp.

Chúng tôi sợ bị công an bắt, bị chính quyền trù dập vì những tiếng nói bảo vệ quyền lợi của mình.

Những quyền lợi đó, dân oan tụi tôi trước đây cứ nghĩ đem đưa cho báo chí là họ đăng, có thể phản ánh liền, nhưng nào ngờ họ chỉ đi tuyên truyền, đăng lại mấy hình ảnh đẹp, cao sang của mấy dự án hàng nghìn tỷ của doanh nghiệp.

Bản thân mình nghĩ mà thấy vọng, cũng thấy tủi thân: tại sao doanh nghiệp thản nhiên lấy đất, phá rừng làm thương mại thu lợi riêng, còn người dân thấy sai trái lại chẳng dám lên tiếng, mà có lên tiếng rồi thì ai bảo vệ?”

Điều này đúng với thực tế đang diễn ra gần đây ở dự án Safari Ba Vì của Sun Group.

Trước sự phản đối kịch liệt của người dân xã Ba Vì, Hà Nội, báo chí nhà nước đã “làm lơ” mà không hề đề cập đến các vấn đề này trong các bản tin đưa về dự án lấn rừng này của Sun Group.

Thay vào đó, báo chí chỉ trung vào việc ca ngợi tổng quy mô “10.000 tỷ đồng” ở dự án khi xem đây là “một kỳ quan chưa từng có”, cùng những lời hứa đổi đời của Sun Group dành cho người dân nơi đây.

“Tư bản đỏ thân hữu”

Việt Nam là một quốc gia độc đảng, trong các nghị trình của Đảng Cộng Sản, cùng các dự luật của nhà nước, báo chí được đề cập đến như công cụ tuyên truyền chuyên chín, thông qua cách gọi là “cơ quan ngôn luận của Đảng”.

Trong khi đó một số nhà nghiên cứu chính trị lâu năm lại nhận định rằng hệ thống chính trị Việt Nam được xây dựng trên nền tảng của “tư bản thân hữu đỏ”, nơi các doanh nghiệp muốn tìm kiếm cơ hội kinh doanh phải có sự liên kết với các nhóm chính trị - những người vốn đứng trên cao kiểm soát toàn xã hội.

Theo hai nhà nghiên cứu Tuong Vu và Thuy Nguyen, những chuyển dịch thể chế then chốt từ sau chính sách Đổi Mới 1986, đã củng cố cho cơ chế “tư bản thân hữu đỏ”.

Cơ chế này dần xuất hiện khi Đảng Cộng sản cho phép đảng viên làm kinh tế tư nhân (2006) rồi chính thức kết nạp doanh nhân vào đảng (2011), nối tiếp xu hướng tương tự ở Trung Quốc.

Điều này ngấm ngầm xóa bỏ ranh giới giữa bộ máy quản lý nhà nước và giới kinh doanh, tạo điều kiện cho giới chức cầm quyền công khai hoặc âm thầm tận dụng vị thế chính trị để làm giàu.

Dưới sự hậu thuẫn từ chính quyền, các doanh nghiệp “thân hữu” này sở hữu những đặc quyền vượt trội mà các doanh nghiệp làm ăn chân chính không thể tiếp cận: cơ hội tiếp cận quỹ đất công, tín dụng ngân hàng, thủ tục hành chính, ưu thế trong giành lấy gói thầu hoặc được tiếp cận sớm chính sách.

Trong bối cảnh báo chí bị kiểm duyệt chặt chẽ, những nhà báo hay tòa soạn cơ quan báo chí nào khi tiến hành điều tra, tham nhũng, và các sai phạm của các doanh nghiệp “thân hữu” thường phải đối mặt với nguy cơ bị truy tố về các tội danh như tội “lợi dụng quyền tự do dân chủ”.

Theo thông tin mới nhất vào ngày 29/9, chính quyền xã Ba Vì, Hà Nội đã tổ chức làm việc các hộ dân nơi đây về kế hoạch bàn giao đất cho dự án “Quần thể Du lịch sinh thái Ba Vì - Hợp phần Safari” (Safari Ba Vì) của Sun Group.

Tập đoàn này đã nộp hồ sơ đề xuất dự án lên Sở Tài chính Hà Nội, theo diện xét duyệt “đặc biệt” của Luật Thủ đô - tức không cần qua đấu thầu, từ ngày 17/9.

Đáng chú ý, trong khi dự án này vẫn chưa được phê duyệt chính thức, chủ đầu tư được cho đã định tổ chức lễ động thổ tại một nhà văn hóa ở xã Ba Vì ngay trong đêm 29/9, hành động này đã bị người dân địa phương phát giác và ngăn chặn.

Kể từ đó, nhiều người dân địa phương đã tụ tập lại, trải thảm “ngủ bụi” giữa đường để ngăn cản chủ đầu tư tiến hành khởi công dự án, vì lo ngại mất nhà, mất đất.

Trên mạng xã hội, thậm chí còn lan truyền các hình ảnh người dân phải “quỳ lạy”, giăng biểu ngữ “không đồng ý đưa dự án vào địa phương”.

Theo phương án đầu tư, Sun Group sẽ làm dự án quần thể du lịch trên tổng diện tích khoảng 580,74 ha đất tại xã Ba Vì, TP. Hà Nội.

Xã Ba Vì sau sáp nhập có tổng diện tích hơn 8.100ha đất tự nhiên, nằm phần lớn trong Vườn Quốc gia Ba Vì (VQG Ba Vì).

Chỉ riêng phần đất rừng đã gần 4.300ha, tức chiếm hơn 50% tổng diện tích toàn xã.

VQG Ba Vì là khu vực rừng đặc dụng quan trọng ở phía Bắc nằm trong vùng tiếp giáp giữa thủ đô Hà Nội (chiếm 73,9% tổng diện tích) và tỉnh Phú Thọ.

Theo nghiên cứu của trường Đại học Lâm Nghiệp, chính quyền ở khu vực VQG Ba Vì cũng từ lâu đã có cơ chế “giao khoán” đất rừng trước đó cho các doanh nghiệp làm thương mại.

Bên cạnh diện tích rộng lớn, dự án Safari Ba Vì có tổng vốn đầu tư là 10.000 tỷ đồng, trong số này, có đến 8.500 tỷ đồng là từ vốn huy động.

Theo tìm hiểu của RFA, vốn huy động của Sun Group chủ yếu thông qua nguồn tín dụng ngân hàng và các đợt phát hành trái phiếu. Tính đến cuối năm 2025, Sun Group hiện nợ ngân hàng gần 9.000 tỷ đồng. Một trong số tài sản ở các dự án bất động sản của doanh nghiệp này, như dự án Bà Nà Hill ở Đà Nẵng, đã dùng làm tài sản thế chấp.

Trước khi có thông tin dự án Safari Ba Vì, hồi tháng 3/2026, tỉnh Quảng Trị cũng đã chấp thuận chủ trương của Sun Group ở dự án quần thể du lịch nghỉ dưỡng U Bò – hồ Thác Chuối trên địa bàn có nhiều rừng tự nhiên của tỉnh.

Dự án ở khu vực miền Trung này có tổng diện tích 167ha, trong đó có gần 95% là diện tích rừng tự nhiên.

Việc chuyển đổi mục đích sử dụng phần diện tích rừng và giải phóng mặt bằng thuộc dự án đã xong trong tháng 9/2026.

Tương tự với những diễn biến mới đây, Sun Group cũng đã vướng phải nhiều luồng phản đối từ dư luận ở dự án hồi tháng Ba.

Quảng Trị cũng là nơi mà Sun Group từng đề xuất làm tuyến cáp treo ở hang Sơn Đoòng, hang động lớn nhất thế giới thuộc vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, nơi được UNESCO công nhận là di sản thiên nhiên thế giới.

Sun Group là một trong những tập đoàn lớn ở Việt Nam được nhà nước ưu tiên giao nhiều dự án hạ tầng công trọng điểm, cũng như giao đất để doanh nghiệp này phát triển thương mại.

Dù được biết đến với nhiều dự án quy mô lớn, Sun Group nhiều lần bị dư luận và truyền thông chỉ trích vì các dự án du lịch xâm lấn thiên nhiên, phá vỡ cảnh quan và hệ sinh thái.

Một số dự án tiêu biểu của Sun Group gần đây có lấy đất rừng.

Bên cạnh đó, Sun Group vẫn đang trong quá trình đề xuất ở một số dự án khác, như ở tỉnh Lâm Đồng. Dự án này có tổng quy mô 5.000ha, nhưng có đến 3.000ha là đất rừng.

Hồi năm 2020, Báo Phụ nữ TP. HCM từng bị kỷ luật, phải đăng tải bài viết xin lỗi sau khi tờ báo này cho đăng tải hàng loạt bài viết điều tra, phản ánh các sai phạm của Sun Group ở khu bảo tồn thiên nhiên Núi Bà – Núi Chúa (Đà Nẵng) và Vườn Quốc gia Tam Đảo (Vĩnh Phúc).

Nói chuyện với RFA, bà Huệ cho biết sau hơn ba tháng từ khi diễn ra phiên tòa, bà mới biết đến bản án này qua thông tin của công an địa phương.

“Ngay từ thời điểm tòa bắt đầu xử án, lúc đấy mình nhớ là mùng 8/6, một số người bạn của mình ở Thái Bình gọi điện cho mình bảo rằng ‘hôm nay họ xử Huệ Như đấy’.

Bố mẹ mình cách đó vài hôm cũng được công an xã Thư Vũ thuộc Thái Bình cũ, nay đã nhập vào Hưng Yên, đến báo tin là sẽ mở một phiên tòa xử vắng mặt, nhưng không nói rõ ngày.

Và mình lúc này cũng đã gọi trực tiếp, thư từ về phía công an xã Thư Vũ để hỏi ngày xét xử thì họ lại lờ đi.

Thế là sau ba tháng, đến cuối tháng Chín mới đây, phía công an xã gọi lại cho mình, hỏi rằng bố mẹ của mình có nhà không để họ đem bản án qua đọc, từ đó mình mới biết có sự tồn tại của bán án 10 năm tù”.

Ở thời điểm diễn ra phiên tòa xét xử bà từ tháng Sáu, bà Huệ cho biết “khá nhiều công an” đã đến trực ở nhà của gia đình và một số người bạn thân của mình.

“Công an còn nhắc nhở với bạn mình rằng nếu bố mẹ Huệ Như có nhờ vả cái gì cũng không được đi hộ, không được bén mảng ra khỏi cái nhà này trong hôm nay”.

Đáng chú ý, gia đình của bà Huệ không được tham gia phiên tòa xét xử. Mà thay vào đó, tất cả các thông tin chỉ được tường thuật lại, qua “lời nói miệng của công an”.

Việc này cũng diễn ra tương tự vào lúc chính quyền Việt Nam qua hàng loạt quy trình từ khởi tố, phát lệnh truy nã đến có lệnh truy tố bà Đặng Thị Huệ từ đầu năm nay.

Bà Huệ bị cáo buộc theo khoản 1, Điều 117, Bộ Luật Hình sự về tội danh “Làm, tàng trữ, phát tán, tuyên truyền thông tin, tài liệu nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”.

Các thông tin trên đều được Bộ Công an công bố công khai, và sau đó báo chí nước tiếp tục đưa lại.

Trong khi phía bà Huệ và gia đình lại không nhận được cáo trạng hay bất cứ tài liệu nào liên quan đến việc xử án.

“Đến giờ phút này, mình và bố mẹ mình hông có trong tay một cái gì cả: không có một văn bản, không có một giấy tờ, không có một cái gì. Kể cả đến quyết định truy nã cũng không có.

Họ chỉ mang văn bản đến đọc, xong thì mang đi”, bà Huệ cho biết.

RFA đã nỗ lực liên hệ để xác minh với phía TAND về bản án 10 năm tù của bà Đặng Thị Huệ cùng các thông tin khác trong quá trình xét xử bà, nhưng không nhận được phản hồi.

Theo luật sư Đặng Đình Mạnh từ Hoa Kỳ, người có nhiều năm nhận bào chữa cho các vụ án được xét xử theo Điều 117 của Bộ Luật Hình sự, nhận định “phiên tòa xét xử vắng mặt và xử kín đối với nhà hoạt động Đặng Thị Huệ có những điểm bất thường và vi phạm nghiêm trọng các nguyên tắc tố tụng”.

Theo ông, trước hết chính quyền đã áp dụng một “điều luật vi hiến” trong việc xét xử bà Huệ.

“Điều 117 Bộ luật Hình sự về tội danh chế tài phát ngôn chính trị là một điều luật vi hiến, vì nó đi ngược với Quyền tự do ngôn luận được quy định tại Điều 25 Hiến Pháp. Do đó, mọi vụ án hình sự cáo buộc công dân về các tội danh theo Điều 117 (hoặc 331) Bộ luật Hình sự đều bất hợp pháp.”

Bên cạnh đó, quá trình xét xử bà Đặng Thị Huệ còn vi phạm nguyên tắc “xét xử công khai”.

“Theo quy định, Tòa án chỉ xét xử kín trong các trường hợp đặc biệt: Nhằm giữ gìn bí mật nhà nước, thuần phong mỹ tục của dân tộc, bảo vệ người dưới 18 tuổi hoặc để giữ bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự.

Trong khi đó, cáo buộc theo Điều 117 (tuyên truyền chống nhà nước) hoàn toàn không thuộc các trường hợp bảo vệ bí mật đời tư hay bảo vệ người vị thành niên. Việc viện dẫn lý do “bí mật nhà nước” trong các vụ án tỏ thái độ hay phát ngôn công khai trên mạng xã hội là hoàn toàn khiên cưỡng.”

Ở khía cạnh khác, luật sư Mạnh còn cho rằng việc đưa ra bản án 10 năm tù còn đã tước đi quyền bào chữa và quyền được xét xử công bằng đối với bà Đặng Thị Huệ.

“Việc quyết định xét xử vắng mặt kết hợp với xử kín làm gia tăng rủi ro tố tụng khi bị cáo không thể trực tiếp đối tụng, đưa ra chứng cứ phản bác hoặc tự bào chữa trước tòa. Điều này vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc tranh tụng trong xét xử (Điều 26 BLTTHS) và vi phạm Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR) mà Việt Nam là thành viên (Điều 14 quy định về quyền được xét xử công khai và công bằng)”

Với phiên tòa trên, theo luật sư Mạnh, đây không chỉ là phiên tòa “bất hợp pháp về nội dung, thiếu minh bạch về mặt thủ tục tố tục”, mà còn “tạo ra những tiền lệ nguy hiểm” về sau “trong việc tước bỏ quyền tự vệ tối thiểu của người bị xét xử, làm giảm tính chính danh của bản án dưới góc nhìn của pháp luật quốc nội lẫn quốc tế”.

Những trường hợp như bà Đặng Thị Huệ ở Việt Nam không phải hiếm gặp, mà RFA trước đó cũng từng đưa tin ở các vụ án của Thích Trí Lực, Nguyễn Thúy Hạnh, Trần Thị Xuân hay Đường Văn Thái v.v.

Bà Đặng Thị Huệ, 45 tuổi, quê ở Thái Bình (cũ), nay là tỉnh Hưng Yên. Bà được biết đến rộng rãi là một nhà hoạt động phản đối sai phạm ở những trạm thu phí BOT.

Bà từng bị chính quyền tuyên phạt 15 tháng tù vào năm 2020 về tội “gây rối trật tự công cộng”.

Mãn hạn tù vào tháng 1/2023, trong một cuộc trả lời RFA khi đó, bà nói sẽ tiếp tục phong trào đấu tranh chống sai phạm.

Đến tháng 6/2024, bà Huệ bị công an tỉnh Thái Bình (cũ) nhiều lần bắt giữ, thẩm vấn do các hoạt động vận động, kêu gọi trả tự do cho các tù nhân chính trị ở Việt Nam.

Tháng 10/2025, Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Hưng Yên ra quyết định khởi tố bà Huệ theo Điều 117 Bộ luật Hình sự, đồng thời phát lệnh truy nã bà.

Và sáu tháng sau, vào tháng 11/2026, Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hưng Yên hoàn tất quá trình truy tố.

Bà Huệ trước đó đã sang Cộng Hòa Liên Bang Đức từ ngày 20/6/2025.

Bà cho biết giới chức nước này đang tích cực bảo vệ bà trước bối cảnh chính quyền Đảng Cộng Sản Việt Nam đang gia tăng đàn áp xuyên quốc gia đối với những nhà hoạt động, người bất đồng chính kiến.

Hai người họ bao gồm:

-Nguyễn Đức Thuận (sinh năm 1974 tại tỉnh Lâm Đồng, quốc tịch Na Uy)

-Hồ Phạm Hiệp Huy, hay còn gọi là Trần Hiệp (sinh năm 1975 tại Sài Gòn, quốc tịch Úc)

Từ “bắt quả tang nhập cảnh trái phép” đến cáo buộc “khủng bố”

Theo thông tin tối ngày 28/9 từ Bộ Công an, hai nhà hoạt động nói trên được cho đã bị “bắt quả tang” tại cửa khẩu Mỹ Quý Tây thuộc tỉnh Tây Ninh trong quá trình “nhập cảnh trái phép vào Việt Nam từ biên giới Campuchia”.

Công an cũng cáo buộc ông Thuận và ông Huy sử dụng “căn cước công dân giả”.

Một người khác tên là Thái Công Trường Sơn (sinh năm 1980 tại tỉnh Đồng Tháp) cũng được cho là có liên quan đến vụ việc.

Tuy nhiên, Bộ Công an sau đó lại ra quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can và lệnh bắt tạm giam đối với cả ba người với cáo buộc tội “khủng bố” (thuộc khoản 2, Điều 299), và tội “làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức (thuộc khoản 2, Điều 341).

Cơ quan công an nói rằng những người họ đã tự “khai nhận” là thành viên của tổ chức Việt Tân, dùng căn cước công dân giả để cố gắng đi lọt vào Việt Nam, nhằm “tiến hành các hoạt động khủng bố, phá hoại”.

Đảng Việt Tân nói gì?

Ngày 25/9, ba ngày trước khi Bộ Công an loan tải tin bắt giữ các thành viên của Việt Tân, tổ chức chính trị này đã chủ động ra thông báo về việc hai ông Thuận và Trần Hiệp “bị mất tích” ở Campuchia.

Trả lời phỏng vấn RFA, ông Hoàng Tứ Duy, lãnh đạo đảng Việt Tân, khẳng định những thông tin do chính quyền công bố là “hoàn toàn sai sự thật”.

“Điều đó hoàn toàn sai sự thật vì suốt lịch trình của mình trên đất Campuchia, các anh em không hề có ý định trở về Việt Nam”.

Trong cả ba nạn nhân, Việt Tân xác nhận ông Nguyễn Đức Thuận và Trần Hiệp thuộc những thành viên lâu năm của tổ chức.

Từ điểm xuất phát ở thủ đô Băng Cốc của Thái Lan, ông Thuận và ông Hiệp được cho có lịch trình đến Campuchia trong 4 ngày, từ ngày 15 - 19/9, để gặp gỡ một số nhà hoạt động tại đây.

Khi đi đến vùng Kaoh Andaet, phía Tây Nam thủ đô Phnom Penh, hai người họ đã mất tích một cách bí ẩn.

“Buổi sáng ngày 18/9, mọi chuyện vẫn bình thường, các anh em còn có những trao đổi ra bên ngoài. Lần chót chúng tôi liên lạc được với hai anh là vào 10 giờ sáng cùng ngày trong một hành trình mà các anh đang di chuyển đến vùng Kaoh Andaet của Campuchia.

Nhưng một vài tiếng sau, và trong suốt ngày 18/9 đến nay, họ đã hoàn toàn bị mất liên lạc, theo ông Hoàng Tứ Duy.

Lãnh đạo đảng Việt Tân cũng cho biết hai người này đã có kế hoạch bay về Băng Cốc trên một chuyến bay đáp xuống Thái Lan vào lúc 10 giờ 30 sáng, ngày 19/9.

Vùng Kaoh Andaet mà theo ông Duy là các ông Thuận và Trần Hiệp lui tới tuy nằm gần biên giới Việt Nam, nhưng lại cách cửa khẩu Mỹ Quý Tây hơn 200km đường bộ.

Để xuất hiện ở Việt Nam như hiện nay, chỉ có một cách là họ đã “bị bắt cóc bởi công an của chính quyền Đảng Cộng Sản”, ông Duy khẳng định.

Một điểm đáng chú ý nữa, người đứng đầu đảng Việt Tân cho biết “không có thông tin để chia sẻ cụ thể” đối với trường hợp của người thứ ba, ông Thái Công Trường Sơn.

Tiền lệ bắt cóc rồi quy là “nhập cảnh trái phép”

Trường hợp các nhà hoạt động, người bất đồng chính kiến Việt Nam mất tích ở nước ngoài, và sau đó xuất hiện nhận tội ở trong nước đã có những tiền lệ trước đây.

Hơn 20 năm về trước, ông Thích Trí Lực, một nhà sư thuộc Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất cũng bị mất tích một cách tương tự trên đất Campuchia.

Sau nhiều năm bị bắt giam, chịu lệnh cưỡng chế vì đòi tự do tôn giáo, ông Thích Trí Lực rời Việt Nam sang Campuchia xin tị nạn vào tháng 4/2002, và sau đó đã được Liên Hợp Quốc cấp quy chế tị nạn.

Thế nhưng, không lâu sau đó, nhà sư này đã mất tích một cách bí ẩn tại thủ đô Phnom Penh vào tháng 7/2002.

Đến tháng 9/2003, Bộ Ngoại Giao Việt Nam mới công bố đã bắt ông cách đó hơn một năm tại một đồn biên phòng thuộc tỉnh Tây Ninh. Chính quyền cáo buộc ông đã cố gắng trốn ra nước ngoài để liên hệ với các tổ chức nhằm chống Việt Nam.

Trong suốt hơn một năm đó, gia đình ông không hề được biết rằng ông còn sống hay đã chết.

Ông Thích Trí Lực đã bị xét xử 20 tháng tù trong một phiên tòa kín ở TP.HCM diễn ra vào tháng 3/2004, và mãn hạn tù trong cùng thời gian này do trước đó ông đã bị giam giữ.

Bốn ngày sau khi ra tù, ông viết thư tay gửi cho Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) và Tổ chức Ân xá Quốc tế (Amnesty), kể lại rằng, ở thời điểm tháng 7/2002, ông đã bị một nhóm người bao vay, bóp cổ, còng tay, đánh vào mặt, đầu, và sau đó đưa ông lên xe.

Chiếc xe đã đưa ông qua nhiều địa điểm, rồi đến một tòa nhà có phù hiệu cảnh sát Campuchia, nơi ông bị giữ qua đêm trong tình trạng hai tay bị còng chặt.

Mờ sáng hôm sau, ông tiếp tục bị đưa tới cửa khẩu Mộc Bài, ranh giới Việt Nam và Campuchia, và nói rằng phía bên kia Việt Nam đã có an ninh chờ sẵn.

Ông nói rằng bản thân mình thấy cảnh sát của hai nước nói chuyện, bắt tay, cười nói với nhau, trước khi ông được công an Việt Nam đưa về một trại giam tập trung ở TP.HCM.

Với những tình tiết đó, HRW, Amnesty đưa ra cáo buộc phía Campuchia đã phối hợp với công an Việt Nam để bắt cóc, cưỡng bức ông Thích Trí Lực để đưa về giam giữ tại Việt Nam.

Ngoài ra còn phải kể đến trường hợp của ông Đường Văn Thái, người chuyên tiết lộ các thông tin nội bộ của chính quyền trên các nền tảng mạng xã hội.

Ông Thái bị mất tích khi đang xin tị nạn chính trị tại Thái Lan vào tháng 4 năm 2023. Hình ảnh cuối cùng của ông được camera an ninh của một ngôi nhà gần nơi ông sống ở Băng Cốc ghi lại, cho thấy cảnh ông lái xe máy chạy qua, và sau đó là tiếng ông la hét.

Đến ngày 16 tháng 4, truyền thông nhà nước đưa tin ông Thái bị bắt khi đang “xâm nhập trái phép vào Việt Nam” ở khu vực tỉnh Hà Tĩnh.

Vụ việc này đã thu hút sự chú ý của các tổ chức nhân quyền và báo giới quốc tế, hầu hết đều cho rằng ông Thái đã bị bắt cóc và đưa về Việt Nam.

Tòa án Hà Nội sau đó xét xử ông Đường Văn Thái với tội danh “tuyên truyền chống nhà nước” và tuyên án 12 năm tù giam vào tháng 10 năm 2024.

Tiền lệ đảng viên Việt Tân bị bắt khi về Việt Nam

Ông Châu Văn Khảm, công dân Úc và thành viên đảng Việt Tân, là một trường hợp được nhiều người biết đến vì bị bắt khi trở về Việt Nam.

Theo công an Việt Nam, ông Khảm đã sử dụng “chứng minh nhân dân mang tên Chung Chính Phi” để nhập cảnh vào Việt Nam bằng đường bộ qua biên giới Campuchia vào tháng 1/2019.

Ông Khảm sau đó bị bắt tại TP.HCM ngày 13/1/2019 và bị truy tố về tội “khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân”. Tháng 11/2019, TAND TP.HCM tuyên phạt ông 12 năm tù. Tuy nhiên, ông được trả tự do vào tháng 7/2023 và trở về Úc.

Sự việc của ông Châu Văn Khảm cũng đã thu hút sự chú ý của các tổ chức nhân quyền, và truyền thông quốc tế, đặc biệt là truyền thông Úc.

(Vietnam News Agency / AFP)

Đàn áp xuyên quốc gia gia tăng dưới thời Tô Lâm

Theo các tổ chức nhân quyền, tình trạng đàn áp xuyên quốc gia nhắm tới những người bất đồng chính kiến với chính quyền nhưng sinh sống ở nước ngoài, ngày một gia tăng dưới thời của ông Tô Lâm.

Thực trạng này đã có tần suất tăng dần kể từ khi ông Tô Lâm vẫn còn đang giữ chức Bộ trưởng Công an qua các vụ việc bắt cóc xuyên quốc gia như vụ Trịnh Xuân Thanh ở Đức hoặc hai nhà hoạt động khác ở Thái Lan là Trương Huy Nhất và Đường Văn Thái.

Và trong thời gian gần đây, chính quyền đã liên tiếp truy tố và xét xử vắng mặt những người bất đồng chính kiến ở nước ngoài, trong đó phải kể đến trường hợp của các ông Nguyễn Đình Thắng, Lê Trung Khoa, Nguyễn Văn Đài, và bà Đặng Thị Huệ.

Tính đến cuối năm 2025, theo báo cáo của Human Right Watch, Việt Nam hiện đang giam hơn 160 tù nhân chính trị cùng ít nhất 40 người khác vì chỉ trích chính quyền.

Đảng Việt Tân là một trong những tổ chức tích cực cáo buộc chính quyền Việt Nam thực hiện các hành vi đàn áp xuyên quốc gia. Tháng 6/2026, các thành viên của tổ chức này đã tiến hành vận động tại Nghị viện châu Âu, kêu gọi cơ quan này lên án những hành vi mà họ cho là đàn áp xuyên quốc gia do chính quyền Việt Nam thực hiện.

Một bên là quy hoạch phân khu sông Hồng - một dự án có phạm vi khu vực, tác động trực tiếp đến đời sống an cư của một bộ phận dân cư, nhưng người dân ở ngoài vùng chịu tác động trực tiếp cũng có thể tham gia đóng góp ý kiến.

Đó là nghịch lý đáng suy nghĩ trong quá trình Hà Nội xác định nhóm người để lấy ý kiến khảo sát về hai đồ án quy hoạch lớn này.

Khi những nhóm người có mức độ liên quan rất khác nhau cùng được gom vào một kết quả, con số 92% người dân đồng thuận quy hoạch Hồ Gươm và 71,8% người dân chấp thuận quy hoạch phân khu sông Hồng có thật sự phản ánh tiếng nói của người dân, hay chỉ phản ánh ý kiến của một nhóm đối tượng được lựa chọn theo một cách thức mà công chúng chưa được biết rõ?

Bất cập trong lấy mẫu khảo sát

Điều đáng bàn không phải là hỏi nhiều hay hỏi ít. Vấn đề nằm ở ai được đưa vào mẫu khảo sát.

“Tại sao một dự án có biểu tượng gắn với di tích lịch sử của cả dân tộc mà chỉ hỏi mỗi người dân ở quanh đó, tại sao người Hà Nội gốc sinh ra và lớn lên lại không được đóng góp ý kiến?”, anh N. (40 tuổi), một kiến trúc sư đang sống tại quận Ba Đình, Hà Nội bày tỏ cùng với phóng viên RFA tại hội trường nơi diễn ra cuộc khảo sát lấy ý kiến người dân về quy hoạch Hồ Hoàn Kiếm.

Khi được hỏi về việc có đồng ý với một phương án có thể khiến người dân phải thay đổi nơi ở, di dời nhà cửa hay sinh kế, thì người đang sống ngay trên khu đất có thể bị thu hồi và phải tái định cư rõ ràng có một mức độ quan tâm hoàn toàn khác với người sống cách đó hàng chục kilomet.

Chính các tài liệu của thành phố cũng cho thấy quy hoạch sông Hồng có những khu vực phải bố trí tái định cư; một số địa bàn chưa có quỹ đất tái định cư phía trong đê được dự kiến bố trí tại các khu đô thị, khu định cư khác.

Vậy nếu một người không sống trong vùng bị tác động vẫn được tính chung vào kết quả với người có nguy cơ phải rời nhà, thì ý kiến của hai nhóm có thể được coi là có trọng lượng như nhau hay không?

Đây là vấn đề căn bản của lấy mẫu khảo sát.

Giả sử có 100 người trả lời, trong đó 80 người không chịu tác động trực tiếp và 20 người có nhà nằm trong vùng giải phóng mặt bằng. Nếu 70 người nói “đồng ý”, ta có tỷ lệ 70%.

Nhưng nếu chỉ xét 20 người trực tiếp bị ảnh hưởng, giả sử 18 người phản đối, thì nhóm này có tỷ lệ phản đối tới 90%.

Hai con số đều đúng về mặt phép tính. Nhưng chúng kể hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau.

Đó là lý do trong một khảo sát nghiêm túc, người nghiên cứu phải xác định rõ tổng thể cần khảo sát, cách chọn mẫu và cơ cấu mẫu. Nếu mục tiêu là đo ý kiến của cộng đồng chịu ảnh hưởng trực tiếp, việc trộn họ với một lượng lớn người không chịu tác động có thể làm thay đổi đáng kể tỷ lệ cuối cùng.

Cũng cần nói rõ: Hà Nội không tuyên bố rằng tất cả các ý kiến trực tuyến của người dân toàn thành phố sẽ được sử dụng như một “cuộc bỏ phiếu” để quyết định dự án.

Thành phố mô tả đây là quá trình lấy ý kiến để hoàn thiện quy hoạch, đồng thời vẫn nhấn mạnh việc lấy ý kiến những cộng đồng chịu ảnh hưởng trực tiếp.

Nhưng chính vì vậy, câu hỏi càng trở nên quan trọng: kết quả cuối cùng sẽ được tổng hợp và phân loại thế nào?

Có tách riêng ý kiến của người sống trong vùng quy hoạch với người ngoài vùng hay không? Có công bố số lượng và tỷ lệ của từng nhóm hay không? Nếu không, một tỷ lệ “đồng ý” chung sẽ rất khó cho người dân biết đó là tiếng nói của những người trực tiếp chịu tác động, hay chỉ là phép cộng của rất nhiều nhóm có mức độ liên quan khác nhau.

Với quy hoạch đô thị, một con số phần trăm không tự nó tạo ra tính đại diện.

Mẫu khảo sát đại diện cho ai sẽ quyết định kết quả đang đại diện cho ai.

Và nếu Hồ Gươm được xem là câu chuyện của cả Hà Nội, còn sông Hồng là câu chuyện của một vùng đô thị rộng lớn, thì ít nhất cách lấy ý kiến cũng cần giải thích được một điều rất đơn giản: Tại sao với hai đồ án có mức độ tác động khác nhau, ranh giới của “người dân cần được hỏi” lại được vẽ theo hai cách khác nhau?

Vấn đề thứ hai: Câu hỏi được đặt ra không nhằm để cho người dân có ý kiến

Quy hoạch đô thị không phải một bảng câu hỏi trắc nghiệm mà ở đó người soạn thảo có quyền điều phối và dẫn dắt lựa chọn của người được khảo sát thông qua cách đặt câu hỏi và đáp án.

Người dân bình thường rất khó đánh giá một bản đồ quy hoạch chỉ bằng những mảng màu, đường nét và các thuật ngữ chuyên môn.

“Tái cấu trúc không gian”, “trục cảnh quan”, “không gian ngầm”, “TOD”, “công trình điểm nhấn”… nghe rất chuyên nghiệp, nhưng không phải ai cũng biết những khái niệm ấy sẽ biến thành điều gì ngay trước cửa nhà mình.

Vậy trước khi hỏi “đồng ý hay không đồng ý”, người dân có thật sự hiểu biết một cách tường tận và đầy đủ nhất về phương án này sẽ thay đổi những gì hay không?

Lợi ích, chi phí, rủi ro và những phương án thay thế khác là những hạng mục cần phải được thuyết minh và trình bày một cách dễ hiểu nhất đến cho người dân, trước khi đưa cho họ một bảng những câu hỏi nằm ngoài kiến thức chuyên môn của họ, anh N. chia sẻ cùng phóng viên RFA.

Và quan trọng nhất: người dân có được nghe cả mặt thuận lẫn mặt trái của đồ án trước khi đặt bút trả lời hay không? Anh N. nói.

“Một dự án lớn như này mà lại chẳng có một chuyên gia về kiến trúc nào có mặt tại đây để thuyết minh cho người dân hiểu. Mà họ không hiểu thì làm sao mà trả lời đúng được,” anh N. bức xúc.

“Đó là chưa bàn về mặt chuyên môn và kỹ thuật của đồ án. Hiện tại giới kiến trúc sư đang chỉ ra rất nhiều lỗi căn bản trong bản đồ án này nhưng chúng tôi còn chẳng được quyền lên tiếng.”

“Tôi đọc xong chẳng hiểu đang hỏi cái gì,” một người dân đến tham gia khảo sát chia sẻ với phóng viên RFA tại Hà Nội vào sáng ngày 13/9.

“Toàn hỏi mấy câu nghiên cứu này kia, làm sao tôi biết được, thôi cứ đánh dấu đại vào là xong,” một người dân khác trong độ tuổi trung niên có nhà ở khu vực Cầu Gỗ nói.

(RFA)

Vấn đề thứ ba: Chuyện đếm phiếu

Một kết quả khảo sát đáng tin cậy không chỉ cần công bố tỷ lệ “đồng ý” và “không đồng ý”. Công chúng còn cần biết có bao nhiêu người được hỏi, bao nhiêu người thực sự trả lời, họ thuộc nhóm dân cư nào, bao nhiêu người sống trong vùng chịu tác động trực tiếp và phương pháp kiểm soát phiếu được thực hiện ra sao.

Một chuyên gia về nghiên cứu khảo sát thị trường tại TP.HCM đã đặt ra hàng loạt câu hỏi liên quan tới kết quả kiểm phiếu cùng với phóng viên RFA như sau:

Một người được quyền gửi bao nhiêu phiếu? Các phiếu trùng lặp được xử lý ra sao? Phiếu không hợp lệ có được loại bỏ hay không? Người tham gia có được xác thực danh tính hoặc địa chỉ cư trú để xác định họ có thực sự thuộc nhóm đối tượng được khảo sát hay không?

Những câu hỏi tưởng như chỉ thuộc về kỹ thuật kiểm phiếu, nhưng lại quyết định trực tiếp độ tin cậy của kết quả.

Nếu phương pháp thu thập, kiểm tra và tổng hợp dữ liệu không được công khai, thì những con số như 70%, 80% hay 90% người “đồng ý” rốt cuộc phản ánh điều gì?

Một tỷ lệ phần trăm, nếu thiếu mẫu số và phương pháp kiểm chứng đi kèm, có thể rất ấn tượng – nhưng chưa chắc đã đủ để chứng minh rằng đó thực sự là ý kiến của cộng đồng.

Không có mẫu số, phần trăm đôi khi chỉ là một con số rất đẹp, vị chuyên gia chia sẻ.

Khi dân chủ chỉ được đo bằng số phiếu mập mờ

Dân chủ trong quy hoạch không nên chỉ được đo bằng số lượng phiếu thu về và con số phần trăm không rõ nguồn gốc.

Nếu Hà Nội thực sự muốn biết người dân nghĩ gì, điều cần công khai không chỉ là kết quả cuối cùng, mà cả cách tạo ra kết quả ấy.

Nó phải được đo bằng việc người dân được biết bao nhiêu, được hỏi như thế nào, ai được quyền trả lời, và ý kiến của họ được xử lý ra sao.

Nếu không, nghịch lý sẽ vẫn còn đó.

Đặc biệt đáng chú ý, trong một bài khảo sát nhanh ý kiến của bạn đọc trên trang VnExpress ngày 8/9/2026, có 5.156 biểu quyết, trong đó có hơn 89% phản hồi “không cần” cho câu hỏi: “Theo bạn, Hồ Gươm có cần thêm Khải Hoàn Môn?”

Khảo sát được mở từ ngày 9/9 cho tới hết ngày 16/9/2026 trên VnExpress.

Còn đối với cá nhân, mức phạt là 250 triệu đồng.

Tự do báo chí ở Việt Nam tiếp tục bị bóp nghẹt thông qua Nghị định 367/2026/NĐ-CP do Chính phủ mới ban hành vào hôm 25/9/2026.

Theo ghi nhận của RFA, nghị định trên xuất hiện một cách đột xuất trên Báo Chính phủ Việt Nam vào tối ngày 26/9, sau đó được nhiều tờ báo khác của nhà nước dẫn lại.

Dù vậy, trước đó không ai biết văn bản này được lấy ý kiến từ bao giờ, làm sao để một quy định xử phạt kiểu này được thông qua - tất cả đều là một câu hỏi lớn.

Điểm đáng chú nhất ở quy định này là mức xử phạt trong lĩnh vực báo chí cao ngất ngưỡng đến hàng trăm triệu đồng.

Bên cạnh mức phạt cao nhất, một mức phạt khác lên đến 400 triệu đồng cũng được áp dụng cho hành vi đăng, phát thông tin bịa đặt, gây hoang mang hoặc “không phù hợp lợi ích đất nước”

Hay việc “đăng, phát tán nội dung” trong các tác phẩm, tài liệu đã bị “đình chỉ, thu hồi, cấm phát hành”, cũng sẽ bị phạt đến 200 triệu đồng.

Nghị định 367 cũng tước đi vai trò điều tra, giám sát của báo chí. Theo đó, báo chí chỉ được phép đăng lại “bản án kết tội của tòa án”, tức chỉ sau khi có kết luận điều tra của Bộ Công an.

Nếu không, mức phạt sẽ đến 60 triệu đồng với hành vi bị cáo buộc là phát tán thông tin tiêu cực về “thân nhân, các mối quan hệ cá nhân trong một vụ án”.

Hoặc hành vi “xuyên tạc, vu khống, xúc phạm danh dự, uy tín của tổ chức, cá nhân” cũng bị phạt đến 80 triệu đồng.

So với trước đây, báo chí từng góp phần phanh phui rất nhiều vụ án tham nhũng, mở đường điều tra cho ngành công an. Mà trong số này, điển hình nhất là vụ án Trịnh Xuân Thanh vào năm 2016.

Những vụ án oan sai khác như vụ của Huỳnh Văn Nén hay Nguyễn Thanh Chấn cũng được báo chí cho mở lại các hồ sơ điều tra tưởng chừng đã khép lại.

Ở khía cạnh khác, giống với nhiều nội dung ở các pháp lý trước đó, một số điều, khoản ở Nghị định 367 có tính “mơ hồ, có thể suy diễn rộng”.

Đơn cử, với những hành vi “đăng, phát tán thông tin sai sự thật”, mức phạt dàn trải từ 10 - 100 triệu đồng.

Cơ sở xử phạt đơn thuần chỉ dựa trên sự đánh giá xem hành vi đó “gây ít ảnh hưởng” hay “ảnh hưởng rất nghiêm trọng”, mà không có một quy định chi tiết nào về căn cứ xử phạt.

Ở Việt Nam không có cái gọi là “báo chí độc lập”. Thay vào đó, vai trò của báo chí được luật pháp ấn định là cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng Sản, là một “công cụ tuyên truyền, vũ khí tư tưởng” cho chính quyền.

Mọi hoạt động đưa tin của báo chí phải nằm dưới dự lãnh đạo tuyệt đối của Ban Chấp hành Trung ương.

Tiến sĩ Nguyễn Thu Giang từ Đại học Queensland (Úc) nhận định rằng sự kiểm duyệt chính trị là trở thành một phần “tự nhiên hóa” trong lĩnh vực báo chí ở Việt Nam.

Ở đó, cơ chế “tự kiểm duyệt” đã ngấm ngầm, ăn sâu vào các giai thoại nghề nghiệp, đến cả quy trình biên tập của tòa soạn, hay trong cả các bài giảng cho sinh viên ở trường báo.

Một nhà báo khi bắt đầu sự nghiệp của mình, bài học đầu tiên phải nhớ đó là: phải học cách “tự kiểm duyệt”.

Với những vụ đại án tham nhũng, tranh chấp đất đai hay việc đơn thuần là phản biện chính sách; theo bà Giang; ranh giới giữa những “vùng cấm” thông tin với các “vùng xám” là rất mờ nhạt.

Do vậy, trong suốt quá trình tác nghiệp, nhà báo không chỉ dừng lại ở việc xác nhận thông tin đó “là đúng hay là sai”, mà họ còn phải đáng giá thêm các rủi ro chính trị mà họ sẽ phải đối diện một khi các thông tin này được công bố.

Cách đó không lâu, hồi tháng Bảy vừa qua, 23 cơ quan báo chí đã bị xử phạt trong vụ việc đưa tin giới thiệu cuốn sách Chuyện Với Thanh - Lời kể từ ánh sáng của ông Nguyễn Thành Nam.

Nội dung trong cuốn sách này được đánh giá là “sai sự thật nghiêm trọng” và “xúc phạm” ông Hồ Chí Minh.

Hồi năm 2018, tờ Tuổi Trẻ Online cũng bị xử phạt 220 triệu đồng, tước giấy phép hoạt động ba tháng chỉ vì đăng tải hai bài viết không như mong muốn của chính quyền.

Một bài viết với tựa đề “Chủ tịch nước đồng ý cần ban hành Luật biểu tình”, bị gắn nhãn “thông tin sai sự thật gây ảnh hưởng rất nghiêm trọng”.

Ở một bài viết phản ánh khác về vấn đề yếu kém trong quy hoạch cao tốc miền Tây Nam Bộ, chính quyền cũng đánh giá đó là “thông tin gây mất đoàn kết dân tộc”.

Đến nay, Việt Nam vẫn thuộc nhóm các quốc gia thiếu tự do báo chí, đứng thứ 174/180 quốc gia theo bảng xếp hạng của Tổ chức Phóng viên Không Biên giới (RSF).

Ủy ban Nhân quyền Liên Hợp Quốc vào tháng Tám năm ngoái cũng nêu lên quan ngại sâu sắc về tình trạng suy giảm quyền tự do biểu đạt tại Việt Nam.

Các quyền đó đang bị áp chế bởi một số điều 109, 116, 117 và 331 của Bộ luật Hình sự.

Đồng thời, hệ thống thông tin đang bị hạn chế đáng kể bởi Luật Báo chí, Luật Tiếp cận thông tin, Luật An ninh mạng và một số nghị định liên quan.

Đây là lần tăng giá thứ tư liên tiếp của xăng dầu trong nước.

Nếu quy đổi mức tăng 0,66% của giá xăng dầu thế giới trên mặt bằng giá xăng E10 trong nước trước kỳ điều hành, mức tăng tương ứng chỉ khoảng 169 đồng/lít. Khoảng cách giữa hai con số không tự động chứng minh có sai lệch trong điều hành giá.

Nhưng nó cho thấy cần nhìn sâu hơn vào toàn bộ công thức giá cơ sở, thay vì chỉ lấy biến động giá dầu thế giới làm lời giải thích duy nhất.

Hiện tại, Bộ Công thương và Bộ Tài chính vẫn chưa công khai bảng tính giá cơ sở xăng E10 với toàn bộ thông tin liên quan tới giá thành phần cấu tạo nên loại xăng này.

Ngoài ra, chính Bộ Công thương khi so sánh giá xăng dầu giữa Việt Nam và các nước trong khu vực cũng thừa nhận một yếu tố quan trọng: một số quốc gia đang sử dụng chính sách trợ giá hoặc kiểm soát giá.

Nếu Việt Nam không áp dụng mức trợ giá trực tiếp tương tự một số nước khác trong khu vực dưới tác động chung của tình hình giá xăng dầu thế giới, vậy phần chi phí tăng thêm cho người tiêu dùng Việt Nam đang được hình thành như thế nào?

Vì sao E10 tăng đột biến lên ngưỡng 27-28.000 đồng/lít?

Bộ Công thương giải thích diễn biến thị trường thế giới chịu tác động bởi nhiều yếu tố địa chính trị, trong đó có diễn biến xung đột tại Trung Đông, các điều kiện đàm phán giữa Mỹ và Iran, xung đột Nga-Ukraine và các vấn đề liên quan đến cơ sở năng lượng.

Nhưng đây mới chỉ là một phần của câu chuyện.

Xăng sinh học E10 không phải là xăng khoáng RON95 nguyên chất. Nó là hỗn hợp gồm xăng khoáng và ethanol. Trong đó, ethanol được tạo ra từ các nguyên liệu giàu tinh bột như sắn, ngô, mía - là những nông sản chủ đạo của nền nông nghiệp Việt Nam.

Vì vậy, ngoài giá xăng RON95 quốc tế thành phẩm, giá thành cuối cùng còn chịu tác động từ chi phí sản xuất ra ethanol, pha chế, vận chuyển, tỷ giá và các khoản cấu thành giá khác như thuế phí.

Thuế giảm, nhưng giá bán vẫn tăng mạnh

Theo cơ chế thí điểm của Nghị quyết số 29/NQ-CP của Chính phủ, nhà nước công bố giá cơ sở đối với E10RON95-III thay cho RON95-III và miễn thuế bảo vệ môi trường cho phần ethanol 10%; đồng thời có những điều chỉnh về thuế giá trị gia tăng và thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xăng dầu.

Bên cạnh đó, Chính phủ cũng đã sử dụng nguồn ngân sách để tạm ứng cho Quỹ bình ổn giá xăng dầu trong giai đoạn tăng giá trong kỳ điều hành ngày 17/9.

Tuy nhiên, riêng kỳ điều hành ngày 24/9, mức trích lập và chi sử dụng Quỹ bình ổn đối với xăng sinh học đều bằng 0 đồng/lít với lời giải thích là để công bằng cho các thành phần kinh tế tham gia thị trường.

Việc thiếu công khai và minh bạch bảng chi tiết thành phần cấu thành nên giá xăng sinh học E10 thành phẩm là rất khó để người tiêu dùng có thể kiểm tra độc lập liệu mức tăng có tương ứng với các yếu tố đầu vào hay không.

Việt Nam đang làm gì khác các nước trong khu vực?

Ngày 24/9, Bộ Công thương công bố giá xăng tại Thái Lan tương đương khoảng 31.296 đồng/lít -- tăng từ 31.000 đồng/lít và ghi rõ “Chính phủ trợ giá”; Trung Quốc ở mức 33.719 đồng/lít -- tăng từ 32.548 đồng/lít và được ghi chú “Chính phủ khống chế giá”.

Việt Nam ở mức 27.087 đồng/lít cho xăng E10RON95-III và 28.640 đồng/lít cho xăng E10RON95-V khu vực 2 với 0 đồng/lít trợ giá từ Quỹ Bình ổn giá cả BOG.

Cần lưu ý là mức giá này hiện đang được quy đổi dựa trên biến động về tỷ giá ngoại tệ giữa các quốc gia với nhau.

Để có cái nhìn khách quan nhất cần đặt chúng ở trong cùng một bình diện về mức biến động tăng giá từ ngày 17-24/9 để thấy được rằng Thái Lan và Trung Quốc, nhờ sự can thiệp của chính phủ trong việc trợ giá xăng dầu, đã khống chế và giữ mức tăng tương đối trong khoảng 296 đồng/lít và 1.171 đồng/lít tương ứng.

Những con số trên hoàn toàn có thể được đặt cạnh nhau để người dân nhìn thấy mức chênh lệch trong biến động tăng giá nhiên liệu giữa các quốc gia.

Đây là vấn đề khác với câu hỏi Việt Nam có giá xăng cao hay thấp hơn nước láng giềng.

Mà câu hỏi quan trọng hơn là khi giá thế giới biến động, phần chi phí chênh lệch tăng cao đó đang được phân bổ như thế nào và ai đang gánh phần biến động giá: người tiêu dùng, ngân sách nhà nước, doanh nghiệp đầu mối hay một cơ chế bình ổn nào khác?

Cần công khai bảng tính giá cơ sở

Một cách giải quyết tranh luận đơn giản nhất là công khai toàn bộ bảng tính.

Nếu giá E10 tăng 1.451 đồng/lít là kết quả hợp lý của giá RON95 thế giới, giá ethanol, tỷ giá, chi phí vận chuyển, chi phí kinh doanh, thuế và các yếu tố khác, một bảng tính đầy đủ sẽ cho phép người dân, doanh nghiệp và giới nghiên cứu kiểm chứng.

Ngược lại, nếu một số thành phần chi phí tăng mạnh hơn đáng kể so với giá RON95 quốc tế, thì cơ quan quản lý nhà nước cần phải giải thích rõ thành phần nào tăng và vì sao.

Ở thời điểm hiện tại, điều mà người tiêu dùng nhìn thấy rõ nhất là giá E10 đã vượt 27.000-28.000 đồng/lít, trong khi mức tăng của giá thành phẩm RON95 quốc tế trong kỳ vừa qua chỉ là 0,66%.

Vì vậy, câu hỏi lớn không nhất thiết là “tại sao giá xăng tăng khi chiến tranh xảy ra?”.

Câu hỏi đáng đặt ra hơn là: Trong 1.451 đồng/lít tăng thêm của E10, chính xác bao nhiêu đồng đến từ giá xăng RON95 thế giới, bao nhiêu đồng đến từ ethanol, tỷ giá, chi phí logistics, thuế và các khoản cấu thành khác?

Đó mới là dữ liệu cần thiết để đánh giá một cách độc lập và công bằng nhất liệu mức tăng giá E10 hiện nay có phản ánh đầy đủ các yếu tố đầu vào hay không cho người dân.

Trong khi người dân vẫn chưa hết thắc mắc về việc giá xăng tăng đột biến thì một ngày sau đó, tức ngày 25/9, Vingroup ra thông cáo báo chí thành lập Công ty Cổ phần Vin Oil & Gas kinh doanh lĩnh vực khí đốt và xăng dầu với vốn điều lệ 1.000 tỷ đồng.

Cập nhật mới nhất giá xăng vào sáng chủ nhật ngày 27/9, xăng e10 RON 95-III vùng 1 điều chỉnh thành 27.080 đồng/lít và vùng 2 là 27.620 đồng/lít.

Các luật sư đại diện cho VinFast đã có đơn đệ trình tới tòa án bang Bắc Carolina nhằm yêu cầu niêm phong các tài liệu liên quan đến vụ kiện xung quanh dự án xây dựng nhà máy VinFast, vốn đang xây dựng dang dở, tại bang này.

Phía VinFast yêu cầu che đi thông tin ở bốn nhóm tài liệu chính bao gồm:

• (1) thông tin nhân sự và số lượng lao động;
• (2) danh tính của các nhà thầu cùng đơn vị cung ứng;
• (3) các hợp đồng đấu thầu và chi tiết tài chính của VinFast;
• (4) các dự án nội bộ và địa điểm cơ sở.

Theo đơn kiến nghị, VinFast nêu lý do việc công khai các tài liệu này sẽ tiết lộ cấu trúc tổ chức, và quy mô sản xuất thực tế của công ty ở “giai đoạn then chốt”.

Bên cạnh đó, do đơn khiếu nại trước đó của bang Bắc Carolina chứa đựng các nội dung đánh giá tiêu cực về dự án của VinFast, nên việc bêu thẳng tên các bên thứ ba liên quan một cách công khai, có thể khiến họ chấm dứt hoặc từ chối hợp tác với VinFast về sau.

Ở một lý do khác, VinFast cũng cho biết công ty đang tìm cách “tái khởi công” hoạt động xây dựng tại bang Bắc Carolina. Điều này sẽ gây bất lợi cho VinFast nếu đối thủ cạnh tranh biết thông tin cụ thể.

Trong khi đó, các luật sư của bang Bắc Carolina đã phản bác kiến nghị của VinFast vì khẳng định phần lớn các chi tiết mà VinFast muốn che giấu không đáp ứng các tiêu chuẩn pháp lý về “bí mật thương mại” theo luật của bang.

Về vấn đề này, giới chức trách bang Bắc Carolina cũng tuyên bố rằng họ luôn chú trọng nguyên tắc tối cao là hồ sơ tòa án và các tài liệu của chính quyền phải được mặc định thuộc sở hữu của công chúng.

Tuy vậy, phán quyết cuối cùng vẫn thuộc về thẩm quyền của tòa án.

Tại phiên điều trần dự kiến mở ra vào tuần sau, bang Carolina cho biết tòa sẽ tập trung thảo luận thêm về việc cân nhắc có nên giữ kín các thông tin mà VinFast yêu cầu.

Trước đó, hồi tháng 5/2026, Bộ Thương Mại của Bắc Carolina đã đâm đơn kiện VinFast lên tòa án bang. Đơn kiện cáo buộc VinFast đã vi phạm các điều khoản được hợp đồng đã giao ước trước đó với bang.

Đồng thời, ông Jeff Jackson, tổng chưởng lý của bang Bắc Carolina, cũng đã có quyết định sẽ thu hồi lại khu đất cùng các kinh phí hỗ trợ chuẩn bị mặt bằng ở hạt Chatham, nơi dự án nhà máy của VinFast đang “đắp chiếu”.

Với giao ước nói trên, VinFast từng cam kết sẽ tạo ra được 7.500 việc làm cùng khoản đầu tư 3 tỷ USD vào dự án nhà máy xe điện.

Việc xây dựng nhà máy cũng được VinFast ấn định sẽ hoàn thành trước tháng 7/2026.

Vì tin tưởng các cam kết của VinFast, chính quyền bang Bắc Carolina khi đó đã phân bổ 450 triệu USD để hỗ trợ công tác chuẩn bị mặt bằng và nâng cấp hạ tầng cho dự án.

Nhưng cuối cùng, VinFast lại không thể thực hiện đúng các cam kết của mình khi nhà máy của công ty đã liên tục bị trễ hạn.

“VinFast đã đồng ý xây dựng nhà máy và tạo việc làm cho người dân Bắc Carolina, nhưng họ đã không làm được cả hai điều đó. Khi bang Bắc Carolina ký kết một thỏa thuận, chúng tôi sẽ đưa vào đó các điều khoản để bảo vệ người đóng thuế. VinFast đã phá vỡ thỏa thuận, vì vậy chúng tôi đang sử dụng điều khoản bảo vệ đó để tìm một dự án khác cho địa điểm này, dự án đó sẽ tạo ra việc làm”, ông Jeff Jackson nói.

Theo đài WRAZ của bang Bắc Carolina, VinFast tuy đang phát triển mạnh ở các thị trường khác, như ở Châu Á, nhưng công ty này đang gặp khó khăn trong việc tăng trưởng thị phần tại Mỹ.

VinFast thâm nhập thị trường Mỹ từ năm 2021, và bắt đầu ký kết thỏa thuận sẽ xây dựng nhà máy ở bang Bắc Carolina vào năm 2022.

Thế nhưng, trong chưa đầy 3 năm đặt chân đến “vùng đất hứa”, công ty này đã đóng cửa hầu hết các showroom bán hàng ở Mỹ, chỉ giữ lại dịch vụ hậu mãi, đồng thời cho trì hoãn ít nhất 2 lần việc xây dựng nhà máy sản xuất xe điện tại bang Bắc Carolina của nước này.

Theo ông Ca, mục đích của các buổi làm việc là tra hỏi về nơi ở hiện tại của ông và mối liên hệ giữa ông với các thành viên trong gia đình.

Đáng chú ý, ông Ca cho biết các con của ông đã bị ép viết bản tường trình theo nội dung do công an đọc, trong đó có việc đấu tố cha mình là “phản động”. Các con của ông cũng bị buộc phải cam kết không tiết lộ nội dung buổi làm việc cho bất kỳ ai.

Một trong số các con của ông sau khi trở về từ đồn công an đã đau khổ van xin ông tha thứ vì đấu tố cha theo lời công an, vì không chịu đựng được áp lực.

Theo ông Ca, sau hai ngày làm việc, tinh thần của vợ và các con ông đã trở nên “hoảng loạn và suy sụp”.

Sự việc diễn ra tại trụ sở công an phường Hiệp Bình, Tp. HCM.

Phóng viên RFA đã gọi điện thoại vào số máy của cơ quan này để xác minh thông tin, thì được trực ban trả lời rằng “cái này chịu anh ơi, vì mỗi ngày có một trực ban khác nhau. Với lại tui tôi không có quyền trả lời phóng viên”.

Ông Huỳnh Trương Ca là thành viên sáng lập Nhóm Hiến pháp, một tổ chức xã hội dân sự chủ trương cổ súy dân chủ và nhân quyền ở Việt Nam. Ông bị bắt vào năm 2018 và bị kết án 5 năm 6 tháng tù giam với cáo buộc “tuyên truyền chống Nhà nước”.

Sau khi mãn hạn tù vào năm 2024, ông Ca tiếp tục phải chịu thêm 3 năm quản chế. Tuy nhiên, theo ông, công an địa phương liên tục tìm đến sách nhiễu, khiến cuộc sống của ông trở nên khó khăn.

Đỉnh điểm là vào tháng 3/2026, ông cho biết mình đã bị công an Đồng Nai phối hợp với công an Đồng Tháp tra tấn tại đồn công an nhằm buộc ông phải thừa nhận là thành viên của Việt Tân, điều mà ông bác bỏ.

Lo sợ bị tra tấn và bắt giữ trở lại, ông đã bỏ trốn khỏi địa phương khi vẫn đang trong thời gian quản chế. Theo ông Ca, đây cũng là lý do công an tìm đến sách nhiễu gia đình ông.

Đây là một mức rủi ro đáng chú ý đối với một doanh nghiệp mà nhà nước đang sở hữu 86% tổng nguồn vốn.

Bức tranh nợ nần không mấy khả quan

Tính đến ngày 30/6, Tổng công ty Hàng không Việt Nam (Vietnam Airlines) đang có tổng nghĩa vụ nợ hơn 69.178 tỷ đồng, tương đương 87% tổng tài sản. (trang 7)

Theo đó, nợ tập trung nhiều ở kênh đối tác và các bên liên quan, vào khoảng 29.366 tỷ đồng, thuộc phần nghĩa vụ với các bên cung ứng hàng không (nhiên liệu, bảo dưỡng, dịch vụ bay, v.v.) và các hãng bay trong hệ thống liên kết. (mục 18,22,24 ở trang 41 & 43)

Kênh khách hàng cũng chiếm một phần nợ tương đối với khoảng 19.306 tỷ đồng, đến từ tiền nhận trả trước của các dịch vụ chưa thực hiện như tiền vé máy bay, vận chuyển hành khách và điểm thưởng từ các chương trình khách hàng thân thiết như Bông Sen Vàng hay LotusBiz. (mục 19 & 23, trang 41 & 43).

Ngoài ra, Vietnam Airlines đang có hơn 12.768 tỷ đồng nợ vay và thuê tài chính. Các khoản vay chủ yếu đến từ các ngân hàng thương mại trong nước.

Trong số này, có 4.000 tỷ đồng là khoản vay tái cấp vốn (theo Nghị quyết Quốc hội và Thông tư 04/2021/TT-NHNN) từ SeABank, MSB và SHB, được thế chấp bằng tài sản của Vietnam Airline như tàu bay, động cơ và cổ phiếu công ty con.

Ngoài ra, Bộ Tài chính đang bảo lãnh khoảng 2.084 tỷ đồng dư nợ quốc tế cho hãng (trang 46)

Qua đó, tổng chi phí lãi vay của hãng khoảng hơn 275,6 tỷ đồng, tương đương bình quân gần 46 tỷ đồng mỗi tháng. (mục 36, trang 52)

Những phần nợ khác đến từ chi phí hoạt động của doanh nghiệp như thuế nhà nước, lương người lao động, quỹ phúc lợi và các khoản dự phòng.

Đáng chú ý, theo ban lãnh đạo Vietnam Airlines, hãng hiện thiếu hụt hơn 24.625 tỷ đồng để trả nợ, đồng thời ghi nhận 5.344 tỷ đồng nợ quá hạn. (trang 17, 18)

Để giải quyết vấn đề này, bên cạnh phụ thuộc vào nguồn cấp vốn của nhà nước, Hội đồng Quản trị và Ban Giám đốc của Vietnam Airlines cho biết đang đàm phán với các ngân hàng thương mại để nâng thêm hạn mức tín dụng.

Tính đến ngày 30/6, tổng hạn mức tín dụng ngắn hạn mà Vietnam Airline đã ký kết với các ngân hàng thương mại là “khoảng 47,92 nghìn tỷ đồng”.

Ngoài ra, Vietnam Airlines cũng đang trong quá trình xây dựng đề án tái cơ cấu lại công ty để trình lên các cơ quan liên quan cho giai đoạn 2021-2035.

Một số ngân hàng thương mại trong nước đang cho Vietnam Airlines vay nợ đáng kể. Số liệu tính đến ngày 30/6/2026. (trang 44, 45).

Khả năng hoạt động phụ thuộc vào tiền ngân sách

Tình hình tài chính của Vietnam Airlines đã không mấy cải thiện hơn suốt nhiều năm.

Nếu như đem so sánh với tháng 6/2025, tổng nợ của Vietnam Airlines đã tăng thêm 3.700 tỷ đồng, tức mức độ tăng trưởng nợ đạt gần 6% chỉ trong một năm.

Trong các báo cáo tài chính, Vietnam Airlines không ít lần thừa nhận khả năng duy trì hoạt động của hãng phải phụ thuộc nhiều vào các khoản tín dụng từ ngân hàng, cũng như việc hỗ trợ từ tiền ngân sách nhà nước.

Tình trạng này một lần nữa lại xuất hiện trong báo cáo tài chính mới đây của Vietnam Airlines khi nhà nước đã cho phép gia hạn thêm gói cấp vốn 4.000 tỷ đồng, đồng thời xóa 567 tỷ đồng tiền phạt do chậm nộp thuế. (trang 42)

Trong khoảng 5 năm trở lại đây, hãng đã ít nhất 3 lần kêu gọi Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ban hành thông tư gia hạn thêm thời gian trả nợ. Đợt gia hạn gần đây nhất thêm 3 năm, đến ngày 31/12/2027 vì không đủ khả năng trả nợ đúng hạn, mặc dù đại diện Vietnam Airlines, cùng báo chí nhà nước trong các bản tin đều nói rằng kết quả kinh doanh của Vietnam Airlines “tích cực”, thậm chí là “lập đỉnh”.

Ngoài ra, Vietnam Airlines còn nhiều năm liên tiếp ghi nhận nợ xấu từ các ngân hàng thương mại.

Vốn chủ sở hữu chịu lỗ lũy kế hơn 23.148 tỷ đồng

Vietnam Airlines hiện có nguồn vốn chủ sở hữu hơn 10.200 tỷ đồng. Trong đó, chiếm 86% tỷ lệ vốn là do nhà nước làm chủ sở hữu. (trang 8)

Đáng chú ý, số vốn này đang chịu mức lỗ lũy kế hơn 23.148 tỷ đồng, tương đương hơn 74% tổng vốn điều lệ, khiến Vietnam Airlines có khả năng tiếp tục rơi vào tình trạng âm vốn.

Trước đây, Vietnam Airlines đã có một thời gian dài chịu âm vốn chủ sở hữu.

Nguồn vốn này chỉ được cải thiện thông qua đợt hoàn tất phát hành hơn 900 triệu cổ phiếu, và thu về gần 9.000 tỷ đồng vào tháng 9/2025, Vietnam Airlines mới thoát khỏi tình trạng chịu âm vốn như hiện nay.

Về Vietnam Airline

Hãng hàng không quốc gia Vietnam Airlines được thành lập từ năm 1993. Ban đầu, đơn vị này hoạt động theo mô hình một doanh nghiệp của nhà nước.

Sau gần hai thập kỷ, đến năm 2010 hãng mới chuyển đổi mô hình thành công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do nhà nước làm chủ sở hữu, và chính thức thực hiện chia vốn cổ phần cho đơn vị bên ngoài từ năm 2014.

Mang theo các sứ mệnh chính trị được “Đảng và Nhà nước giao phó”, từ lâu, Vietnam Airlines là hãng bay đại diện cho gương mặt quốc gia, đóng vai trò chủ đạo trong lĩnh vực vận tải hàng không.

Trong nhiều các quyết định chỉ đạo, Vietnam Airlines cũng được kỳ vọng sẽ “tự chủ” để “kinh doanh có lãi”, nhằm “bảo toàn và phát triển vốn nhà nước đầu tư” tại đơn vị này.