Xitay hökümitining bayda alahide siyaset yürgüzüshidiki sir nede?

Xitay hökümitining mexsus qanunsiz diniy pa'aliyetlerge qaritilghan yüz künlük basturush herikiti 11-ayning axirliri bashlinip, jay-jaylarda oxshimighan teriqide dawam qilmaqta.
Muxbirimiz gülchéhre
2011.12.20
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
bay-nahiyisidiki-milletperwerlik-305.jpg Bay nahiyisidin tartilghan wetenperwer nimshéhitning qebre süriti. 2011-Yili.
guzalbay.com din elinghan

Aqsuning bay nahiyisidin igiligen melumatlirimizdin, bolupmu bu nahiyide shundaqla uning sayram bazirida, xitayning basturush siyasetlirining bashqa jaylardinmu qattiqraq ijra qiliniwatqanliqi melum bolghan idi. Hetta aqsu bay nahiye sayram bazar xelq qurultiyi hey'et riyasitining ezasi, kommunist teshwiqatchisimu ziyaritimizni qobul qilghanda “Nahiyimizning siyasiti bashqa jaylargha qarighanda perqliq” dep étirap qildi, undaqta jughrapiyilik jehettin unche büyük bolmighan bilen “Bay” dégen namgha ige bu makanning xitayning alahide qattiq siyaset yürgüzidighan diqqet nuqtisi bolup qélishidiki sir nede?

Aqsu wilayitining bay nahiyiside xitay hökümitining élip bériwatqan yüz künlük qattiq basturush herikiti mana bu bay nahiyisidikiler éytqandek küchlük élip bérilmaqta. Buningdin burunmu aqsuning bay we kucha nahiyiliridin igiligen melumatlirimizdin oxshashla xitay da'irilirining bu rayonlardiki Uyghurlargha qaratqan siyasiy we diniy kontrolluqining bir qeder qattiqliqi ipadilen'gen idi.

Bay nahiyisining sayram bazarliq xelq qurultiyi hey'et riyasitining ezasi, qurban sayim bolsa, bayda bolupmu sayram yézisida xitay hökümitining bashqa jaylardin perqliq siyaset qollinidighanliqigha chüshendürüsh bérip, chünki bu jayda diniy keypiyat bir qeder yuqiri deydu.

Aqsuda ösüp yétilgen Uyghur ziyaliylardin hazir kanadada yashawatqan sha'ir tuyghunjan abduweli bolsa, bayning, bolupmu sayram bazirining xitayning diqqet nuqtisi bolushidiki sewebler heqqide tepsiliy toxtilip, emeliyette bu tarixiy makanda yashawatqan xelqning wujudining milliy ghurur we wetenperwerlik bilen pütülgenliki, bayliqlarning tarixiy qehrimanliridin pexirlinish hés tuyghusi, milliy ghururi, öz yurtining alahidilikini saqlap qélish, ejdadlargha warisliq qilish rohining xitayni xatirjemsizlendürüp kéliwatqanliqini bayan qildi.

Tarixiy betlerni waraqlisaq, aqsu wilayitining bir nahiyisi bolghan bayning heqiqetenmu ismi jismigha layiq tarixiy bay makanliqini köreleymiz,
Türlük arxé'ologiyilik tekshürüshler bay zéminida buningdin besh‏-alte ming yillar ilgirila insanlar yashighanliqi ispatlan'ghan, 10-esirlerde taza rawajlinip sayram, kubra sheherliri birleshtürülüp “Bay” dep atilishqa bashlighan. 1706-Yillirigha kelgende bay we sayram qatarliq jaylar aqsu xan ambilining bashqurushida bolghan. 1931-Yili bay nahiyiside bir bazar, töt rayon we 32 kent tesis qilin'ghan.

2009 Yilidin bashlap pütün nahiye, sayramni öz ichige alghan töt bazar, 10 yéza, bir déhqanchiliq meydani we yene bir nesillik qoy férmisigha ige chong nahiyidur.

Tarix we medeniyet nuqtisidin qarighanda, bay Uyghurlar üchün alahide söyünüsh we pexirlinish bilen tilgha élishidighan makan. Chünki bu makan tarixtiki nurghun qétimliq milliy inqilablarning ochiqi bolghanliqi, nurghun milliy qehriman we edib, alim, ölimalar yétishitürgenlikidindur.

Tarixshunas, edib, sha'ir, milliy zulumgha qarshi jeng qilghan qehriman molla musa sayrami, 1836-yili bay nahiyisige qarashliq sayram rayonining aniqiz yézisida dunyagha kelgen. Sayram medriside oqughan hem hayatining köp qismini yurtida tarixiy we edebiy eserlerni yézip ötküzgen. We 1917-yili yurti sayramda alemdin ötken.

Uningdin bashqa, Uyghur hazirqi zaman penniy ma'arip asaschiliridin sawut hapiz damolla, 1932-yilidiki bay nahiyiside qurulghan tunji penniy mektep iqbaliyening qurghuchisi. Umu bay xelqining pexirlik ejdadi, u 1865-yili bayning sayram yézisida tughulghan. Millet söyer tereqqiyperwer Uyghur ziyaliysi sawut hapiz damolla, lutpulla mutellip bilen bir qatarda 1945-yili yawuz shing shisey teripidin öltürülidu.

Wetenperwer sha'ir, milliy qehriman nimshéhit armiya éli sayrami, özining milletsöyer, isyankarliq rohi urghup turghan shé'irliri bilen xelqni oyghatqan, xelqning, wetenning erkinliki üchün özini atighan we shuning üchün 1972-yili töt kishilik guruhning ziyankeshliki bilen échinishliq öltürülgen wetenperwer sha'irlarning biri.

Mushulargha oxshash her bir dewrde bayda ejdadlirining rohigha warisliq qilghan nurghun milletsöyer pen medeniyet jengchiliri, ziyaliylar, milliy qehrimanlar yétiship chiqqan hem chiqmaqta.

Bay nahiyisining milliy azadliq inqilabi tarixidiki ornimu alahide, ching sulalisining chirik we istédat ishghal siyasitige milliy zulumigha qarshi 1864 yili-6 ayda Uyghur élining her qaysi jaylirida qozghalghan déhqanlar qozghilingidimu bay xelqi zulumgha qarshi keng kölemlik jengge qatnashqan we qan kéchip pidakarliq körsitip zeper quchqan we tarix betlirige shanliq izlarni qaldurghan.

Bay nahiyisi yene sherqiy türkistan milliy armiyisi eng deslep azad qilghan jenobtiki jaylarning biri bolup, 1944-yili milliy armiyining sopaxun bashchiliqidiki qoralliq qisim baygha chüshkende, bay xelqi birlikte milliy armiyige masliship qan we jan bedilige 1945-yili 8-ayning 17-küni bay nahiyisini gomindangchilarning qolidin azad qilin'ghan.

Bay xelqi mana mushuninggha oxshash ejdadliri we shanliq tarixidin pexirlinidu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.